«4S» formýlasynyń sheshimi

Onyń birinshisi – súıý, ekinshisi – sanalylyq, úshinshisi – sabyr, tórtinshisi – senim. «Erkek – dińgek, áıel – gúl. Dińgek – ustyn degen sóz. Áıel – qunarly topyraq, onda adamzat dáni ósip, jetiledi. Biz sol dánniń jemisimiz. Áıelsiz adamzat «jemisi» eshqashan da bolmaıdy», degen eken Baýyrjan Momyshuly atamyz. Iá, áıelsiz azamat eńbegi janbaıdy. О́tkenge kóz salsaq, talaı áıel talaı erkekti gúlge orady, kemeline keltirdi. Solardyń biri – Baýyrjan atamyzdyń jan jary. Qandaı qıyn-qystaý kezeń bolsa da shańyraqty shaıqaltpaýǵa kúsh saldy. Al Uly Otan soǵysynda partızan ári barlaýshylyq qyzmetti qosa atqarǵan Qasym Qaısenovtiń asyl jary aǵamyzdyń jazýshylyq talantyn gúl etip ashty. Kásibiniń aqylshysy da, kómekshisi de bola bildi. О́mirde mundaı asyl jarlar kóp bolǵan. Máselen, tarıhymyzdy qarasaq, Ábilqaıyr hannyń zaıyby Bopaı hanshaıym, qarakereı Qabanbaı batyrdyń jan jary Gaýhar, Jırenshe sheshenniń áıeli Qarashash, HIH ǵasyrdyń orta kezinde Túrkistandy jaýlaýshy orys otarshyldaryna qarsy kúreste barlaýshylyq qyzmet atqarǵan Baqty qyz, Esim hannyń sholǵynshy batyrlarynyń biri bolǵan Aqbıkesh arý jáne taǵy basqalar.

Olar ózderiniń aqyldylyǵy­men de, batyrlyǵymen de erlerdiń erlik isterine jol ashty. Qazir de sondaı otaǵasylarynyń tań­daǵan nebir mamandyqtarynyń aýyrtpalyǵyn qosa arqalap júr­gen arýlar barshylyq. Tipti, aqyl­dylyq pen parasattylyq jaǵynan kelgende qajetti jerinde asqan biliktilik pen tapqyrlyq kórsetip, nebir qylkópirden aman ótýge jol taýyp jatqan jarlar da bar. Biraq mundaı jandardy jurt olardyń erleri mamandyqtaryna saı astyrtyn qyzmettiń adamy bolǵan soń qandaı jaýapty isti ar­qa­lap júrgenin bilmeıdi. Sebebi, barlaýshynyń jary kúıeýim barlaýshy dep te aıta almaıdy. Ári ketkende dıplomat nemese aýdarmashy deıdi.

Arnaıy barlaý qyzmetimen asa tanys bolǵandyqtan da ári olar týraly qıly áńgimeler jazyp júrýime oraı birde kánigi bar­laýshy dosym qoıyn kitapsha ákep berdi. Syrtynda «Ranııa Gaısına áńgimeleri» dep jazylypty. «Aý, áıeliń jazýshylyqpen aı­nalysa bastapty ǵoı!», dedim tańdanysymdy jasyrmaı. «Joq, bul negizinde áıelimniń kúndeligi. Biz shetelde dıplomatııalyq qyz­mette júrgende bastan kesh­kenin shartty túrdegi áńgime retinde túrtip otyrǵan ǵoı. Biraq mundaǵy oqıǵalardyń bári aqıqat. Qazirgi barlaýshy jan jarynyń ómirinen syr tartqyń kelse, kádege ja­ratýyńa bolady. Qal­ǵanyn ózimiz aıtyp beremiz», dedi.

Iá rasynda, aılap, jyldap ózge elge issaparmen ketip, nebir qupııa tapsyrmalardy oryndaıtyn qazirgi qazaq barlaýshylarynyń jarlary ómirinde ne syr bar eken degen oıǵa qaldyq. Kúndelikte kóp nárse aıtylypty. «Saqtyqta – qorlyq joq» degen, kúndelikten eshkim sekem almaýy úshin astarlap jazylǵan eken. Onyń birqataryn ashýǵa týra keldi. Ranııa ýyljyǵan qyz kezinde barlaýshynyń áıeli bolam, sosyn dıplomatııalyq ju­mystarmen álem elderin aralaımyn, sóıtip, ózim de astyrtyn iske belsene aralasyp ketemin dep esh oılamaǵan shyǵar deımiz. Alaıda, bul ómirde ne bolmaıdy deısiz, ony nebir synǵa salar sátter aldynda kútip tur edi.

Ol kezde Ranııa shet tilderi ınstıtýtyn bitirgen, mamandyǵy – aǵylshyn tiliniń oqytýshysy edi. Oqý ornyn ozat aıaqtap, asa qabilettilik pen biliktilik ta­nytqan soń ony sol ınstıtýt­ta stýdentterge sabaq berýge qal­­dyrǵan bolatyn. Buǵan ol qýanbasa, esh renjigen joq. Ranııa bala kezinen ańsaǵan kásibine qulshyna kiristi. Ol kezde jalpy Qazaqstan boıynsha aǵylshyn tilin jetik biletin ári aýdarmashylyqty múltiksiz ıgergen jastar saýsaqpen sanarlyqtaı edi. Solardyń ishinde shet tilin sheteldikterdiń ózderinen asa ıgerip, ári ony basqa tilge sózbe sóz aýdara alatyn jandar tipten sırek bolatyn. Instıtýtty en­di támamdaǵan Ranııany da oqý or­nynyń basshylyǵy osyndaı joǵary qabilet-qarymyna baılanysty keıingi stýdentterge sapaly bilim berý úshin alyp qalǵan. Alaıda, Ranııanyń qabileti men bilimi tek ınstıtýtqa ǵana emes, is-sharalaryn aǵylshyn tilinde ót­kize bastaǵan basqa da memleket­tik sa­la­larǵa asa qajet bola tústi. Ony aýdarmashy retinde túrli halyqaralyq konferensııalar men kezdesýlerge jıi shaqyratyn.

Birde Syrtqy ister mınıstr­liginde ótken sondaı jıynnyń bi­rinde ózgelerge múlde uqsa­maıtyn, mańdaıy keń, aqshyl júzdi, eki kózinen meıirim shýa­ǵy tógilip turǵan jas jigitti kez­destirdi. О́ziniń aıtýy boıynsha, osy mınıstrlikte qyzmet isteıtin dıplomat eken. Sóıtse, ol muny kópten beri biletin sekildi. О́ziniń nazary aýýyn kú­tip júrgendeı, ekeýiniń úıge qaıtý baǵyttary bir ekenin, munyń úıinen óziniń de úıi alys emes ekendigin, sondyqtan shyǵaryp salýǵa qısyny kelip tur­ǵanyn jyly jymıyspen jetkizdi.

Suńǵaq boıly, taldyrmash deneli kelgen sulý músindi Ranııaǵa ol kezde kóz salǵan jigitter kóp bolatyn. Qolań shashy tilersegine tógilgen aıdaı arýdyń artynan sabylyp, aıaǵynyń astyna gúl tókken nebir jigitterge kóz qıyǵyn da salmaı júretin. Biraq myna Raqym oǵan erekshe áser etti. Jaqyn tanystyqtyń da sońy nege aparyp soǵaryn bilmedi. О́ıtkeni, bir kúni oǵan qurbylary Raqymnyń aǵylshyn tilin úırengisi keletinin jetkizdi. Rasynda solaı edi. Ra­qym­ǵa basshylyq shuǵyl ótken jabyq keńeste shet tilin jedel ıgerýdi tapsyrǵan. Buryn ol shy­ǵys tilderin meńgergendikten sony ǵana mise tutyp júrgen. Endi biraz ýaqyttan soń aǵylshyn tildi memleketke issaparǵa baratyn bolǵandyqtan bul tildi qalaıda talapqa saı úırenýi tıis boldy. Aǵylshyn tilin tez arada jetik biledi degen deńgeıge jetýi kerek. «Izdegenge – suraǵan» degendeı, myǵym baılanys ornatýǵa naqty syltaý tabyla ketti.

Al kórki aqylyna saı qyz bolsa ózine qyr-syry belgisiz jigittiń mahabbaty janartaýdaı atqylaǵanyn, bir kúni sonysymen aıaq-qolyn matap tastaryn sezbesten oǵan aǵylshyn tilinen dáris berýge kelisti. Aqyry, onyń sońy ekeýiniń neke saraıyna qol ustasyp barýymen aıaqtaldy. Ol kún 23 aqpan bolatyn. Sodan ne kerek, alǵashqy ýaqytta eski dás­túrmen qos meıram qosa atalyp ótetin boldy. Alaıda, osy neke qııý saraıynda Ranııa Syrtqy ister mınıstrliginiń qyzmetkeri dep kelgen Raqymnyń bul úshin múlde túsiniksiz mamandyqtyń ıesi – bar­laýshyǵa turmysqa shyq­qanyn bir-aq bildi.

Alǵashqyda barlaýshy kúıeýi­niń tosyn da, túsiniksiz qylyqtary men amaldaryna túsinbeı qaraı­tyn Ranııa kele-kele buǵan da boı úırete bastady. Bárinen buryn Ranııa Raqymnyń qyzmet babymen shetelge alǵash issaparǵa shy­ǵarynda múlde bir, ásirese áıel zaty, ıaǵnı kúıeýiniń jary úshin tózgisiz jaıtqa tap boldy. Osy issaparǵa shyǵar aldyn­da Raqym oǵan: «Endi sen de alǵashqy daıyndyqtan ótip, túrli nusqaý alýyń kerek. Sondyqtan bizdiń basshylyq erteń seni qabyldaıdy», degen bolatyn. Sol aıtqandaı, ol erteńgisin belgilengen ýaqytta esh syr aldyra qoımaıtyn adamdar aldyna bardy. Bárin aıtyp jatyr, úıretip jatyr. Árıne asa saqtyq, muqııattylyq, sabyrlylyq, shy­­­­­dam­­dylyq, mádenıettilik, tú­si­­nistik, syılastyq asa qajet. Bi­raq: «Eger kúıeýińiz kóshede beıtanys bir áıel zatymen qol­tyqtasyp kele jatqanyn nemese meıramhanada, kafede aýqattanyp otyrǵanyn kórseńiz, oǵan nazar aýdarmaq túgil, múlde ony ta­ny­­maıtyn adam bolyp júre berýińiz qajet», degen sóz selk etkizdi. Mundaıdy kútpegen jas kelinshek shalys estidim be, joq pa degendeı, ańtaryla qarap qaldy. Kópti kórip, shashyn aq shalǵan polkovnık: «Solaı, qaraǵym, shalys estigen joqsyz», dep sózin ny­­ǵarlaı tústi.

Tas qabyrǵada da «qulaq» bo­­la­­­­­tyndyǵyn áste umytpaǵan jón. Al qyzmettegi telefon tip­ten tyń­dalýy ábden múmkin. Son­dyqtan jumys aıaǵyna taman, barlaýshy keshke úıge telefon soǵyp, men shy­ǵyp bara jatyrmyn, keshki asty daıyndaı ber, deıdi. Biraq bul sózdi kerisinshe túsiný qajet ekenin onyń áıeli ǵana biledi. Iаǵnı, ol keshigedi, agentterimen kezdesedi nemese basqa da bir jedel qupııa sharaǵa barady, sondyqtan múm­kin óte kesh kelýi yqtımal. Keı­­de keshke úıge tanys «taza dıplo­mattardyń» biri habarlasyp, munyń kúıeýiniń úıde joq ekenine tańǵalyp, onyń jumystan baıaǵyda shyǵyp ketkenine, biraq úıge áli nege kelmegenin suraıdy. Al bar­laý­shynyń zaıyby ne desin, onyń qolynan tek kútý ǵana keledi ǵoı. Bári de solaı oılaıtyn.

Alǵashqyda ózin osylaısha myltyqsyz maıdanda júrgendeı sezingen jas kelinshektiń aldyna qoıylǵan mańyzdy mindettiń biri – jergilikti halyqtyń tilin úırený boldy. Ol maǵan nege kerek dep Ranııa buǵan onsha kóńil bólmedi. Alaıda, munysy ushqary sheshim bolǵanyn ózi de keıin jaqsy túsindi. Árıne, shetelge kelgen alǵashqy kúnderi Ranııa kún uzaq úıde otyrdy. Eshkimdi tanymaıdy, baratyn jumysy joq, azyq-túlik dúkeni ıek astynda. Kúni boıy teledıdar qaraýdan ábden jalyqty. Qoı, keminde bes tildi bilemin, adas­paspyn. Kóshege shyǵyp boı jazyp qaıtaıyn dep oılaıdy. Sodan úıden alystaý jerdegi bazardan bir-aq shyǵady. Páterde jalǵyz ózi otyryp, ábden ishi pysyp qalǵan eken, uzaq júrdi. Alǵashqyda ań­ǵarmaǵan ba, kenet sońynan bir adamnyń kóleńke­deı qalmaı júrgenin baıqady. Rasynda, bul qaı jaqqa burylsa, anaý da solaı eredi. Sodan sekem alyp, keri izimen júrip kórdi. Joq, anaý qa­lar emes. Ranııa oǵan jalt qarap qalǵanda anaý da basyn basqa jaqqa bura qoıady. «Buǵan ne kerek? Bul kim? Muny ańdıtyndaı ne bolyp qaldy? Múmkin...».

Áp-sátte sandaǵan sumdyq oılar sanasynan syrǵyp ótti. Sonda ǵana aınalasyna jaltaqtaı kóz saldy. Dúnıe endi anyq kórine bastaǵandaı boldy. О́ziniń qaıda júrgenin, aq shashty polkovnıktiń, kúıeýiniń aıtqandaryn esine alyp, kimniń áıeli ekenin oılaǵanda selk etti. Jergilikti turǵyndar men óziniń kıgen kıimi ózgeshe ekenin baıqady. Sulý músinin odan ári jarqyratyp kórsetip turǵan kóılegi de tym ásem be, qalaı. Elden erekshelengen buǵan kim na­zar aýdarmasyn endi! Al myna artynan eli qalmaı kele jatqan jýan erkektiń ne oılaǵanyn kim bilsin? О́ziniń túri aýrý adamǵa uqsaıtyn sekildi. Manıaktar osyn­­­­­daı bolady deıtin. Sonan jan-jaǵyna jaýtańdaı qarap, saý­da ornynyń aıshyǵy bar forma kıgen adamdy osy ortalyqtyń qa­ýipsizdik qyzmetkeri shyǵar dep qasyna jetip bardy. Oǵan jalma-jan jaǵdaıdy baıandaı bastady. Ana tilinen ózge taǵy tórt tildi jetik biletini ne paıda, anaý birine túsinbedi. Aıaǵynda qazaqsha da aıtyp kórdi. Biraq anaý eki ıyǵyn kótergennen basqa, túsinikti jaýap qaıtarmaıdy. Ǵajap, bular tek jergilikti tilde ǵana sóıleı­di eken. Al jergilikti tildi úıren degenge mán bermegenine Ranııa osy joly bir opyndy. Degenmen, kúzetshilerge: «Meniń sońymnan manıak erip júr» degen sózi áser etkendeı boldy. Sóıtse analar eńgezerdeı erkekti kórsetip úreı­li aıtylǵan «manıak» degen sózden jaǵdaıdy ańǵarǵan se­kildi. Sóıtkenshe ana «manıak» ta jaǵdaıdyń ýshyǵyp bara jat­qanyn sezip, qarasyn batyryp úlgergen. Al aıaǵynda artynan ke­lip jetken kúzetshilerdiń basshysy az-kem aǵylshynsha sózdik qorymen sóılesip, Ranııanyń qa­syna kúzetshi qosyp, úıine shy­ǵaryp saldy.

Árıne, Raqym jaryna barlaý­shylyq ónerdiń qyr-syryn tolyq aıta bermeıtini anyq. Ásirese, óziniń agentteri týraly tis jarmaıtyny belgili. Onyń sheteldegi ár kúni, ár saǵaty negizgi tapsyrmany oryndaýǵa ǵana arnalýy tıis. Tipti, ol jeksenbi kúnderi ja­ryn ertip qalanyń nebir túk­pirin aralaýǵa shyqqanda da bul qydyrysty óz maqsatyna paıdalanatyn. «Demalys kúnderi qalany aralaımyz. Qolymyzda mindetti túrde fotoapparat. Kúıeýim meni «áne jerge tura qal, myna jerge tura qal» dep túsire beredi. Ol kezde qazirgideı sandyq fotoapparat emes, plenkaly. Sol 36 kadr­dyń 36-synda da men ǵana. Sóıtse, meni túsiremin dep ózine qajetti jerlerdi kadrǵa ala beredi eken. Tekserilýge qajetti burylystar, aqparat jasyratyn kómbelerdiń orny, kezdesýge yńǵaıly nemese qaýipsiz, eleýsiz tustar....», – deıdi Ranııa. Al Raqym ol elde tek sol memlekettiń adamdarymen ǵana emes, sol elge ózge syrt memleket­terden aqparat jetkizýshi jansyzdarmen de kezdesetini jáne bar. Sondyqtan bul memleket Raqym úshin halyqaralyq jansyzdardyń baılanys alańyna aınalǵan edi.

Sodan Ranııa anadaǵy bazardaǵy jaǵdaıdan keıin jergilikti til­di ábden úırenip aldy. Onyń paı­dasy ózine tıdi. Jergilikti turǵyndarmen, ásirese áıeldermen shúıirkeleskende nebir sońǵy jańalyqtar men jeti qat jer as­tyn­daǵy jaǵdaılardy estıtin. Munyń bárin ol áıel zatyna ǵana tán ádippen jipke tizip, sońǵy jańalyqtardaı etip kúıeýine jetkizedi. Kúıeýi áıeliniń sózi dalada qalmasyn deı me, áıteýir jaqsylap tyńdaıdy. Birte-birte Raqym Ranııaǵa senim artyp, ań­dý amaldaryn senip tapsyrýǵa bola­tyndyǵyna kóz jetkizdi. Ási­rese, Raqym úshin ana jasyryn jansyz agentimen kezdesý óte kúr­deli is bolatyn. Bul – barlaý­shy qyzmetiniń negizgi qaınar kózi. Qaınar kózi bitelse, barlaý­shy basty aqparattarynan da qaǵylady. Demek, agentimen kezdesýde áıeliniń kómegi aýadaı qajet ekendigin jaqsy túsindi. О́tkende áıelin sýretke túsirip júrgende 15-shi kadrdaǵy qaltarys agentimen kezdesýge eń yńǵaıly tus ekendigin baıqaǵan. Endi sol tusty óz jansyzyna qalaıda bil­dirýi tıis boldy.

Arada biraz ýaqyt ótken soń bel­gilengen kezde agenti sol tusta ózin kútip otyrǵanyn barlaýshy bildi. «Áıelder baıqaǵysh keledi ǵoı. Qalanyń qýys-qýys kóshelerin jaqsy esterinde saqtaıdy, ásirese eger ol kóshede bir jaqsy dúken nemese bazar bolatyn bolsa. Keıde mashınamen bir jerge barý kerek bolyp, áıelińmen shyǵasyń. Sonda ol jol kórsetetin kezderi bolady. «Áı, bul adam adasyp ketetin buralań joldy qaıdan bilesiń?» – deseń, «О́tkende dıplomattardyń kelinshekterimen dúken aralaýǵa taksımen barǵanbyz, sonda taksıst osy jolmen alyp kelgen» deıdi. Baıqasam, izińnen ergen kólik bar ma, joq pa, tekserilýge óte yńǵaıly marshrýt eken, dereý qoıyn dápterge jaza qoıǵam», deıdi Raqym. Ol osy tusty jasyryn maqsatyna asa saqtyqpen paıdalandy. Biraq qanshama yńǵaı­ly degenmen, saqtyqta qorlyq joq. «Agentpen kezekti kezdesýge shyǵar aldynda jaqsylap tek­serilip alý qajet. Bolmasa ózińniń jasyryn kómekshińdi ar­tyńnan ańdyǵan tyńshynyń qo­lyna týra tapsyrasyń. Seni tutqyndasa, dıplomatııalyq pas­portyń bar, múmkin eline qaı­tarady. Al agentińdi ustasa, ol sol eldiń azamaty, ony zańnyń bar qataldyǵymen jaýapqa tartady. Keıbir memleketterde satqyndy­ǵy úshin ólim jazasy kesiledi. Son­dyqtan, barlaýshy, eń aldymen, jasyryn kómekshileriniń qaýipsizdigine kóńil aýdarýy kerek. Al tekserilýdiń neshe túrleri bar, sonyń birin oryssha «kontrnablıýdenıe» deıdi, ıaǵnı seniń izińmen bireýdiń ilesip kele jatqanyn basqa bir adam kórinbeıtin jerde otyryp baqylaıdy. Áıelimizge «týra osyndaı saǵatta kafeniń terezesinen qarap otyrasyń, men ótkennen keıin meniń artymnan ergen kisilerge kóńil aýdarasyń» – dep tapsyryp qoıamyz. Bolmasa, naqty bir ýaqytta belgilengen jerde balany oınatyp júredi de, sol ýaqytta baıqaǵan jaǵdaılaryn keıin aıtyp beredi. Sonyń bárin saraptap, ańdýshy bar ma, joq pa, sheshim qabyldaısyń», deıdi.

Keńes zamanynda jumys iste­meıtin qyzmeti joq adam kúısiz adam bolyp tabylatyn. Ony jasyrýǵa bolmaıdy. О́tirik aıt­sań, ol da bir kúni áıgilenip qal­ýy ǵajap emes. Al tanystaryń kó­beıgen saıyn seniń barlaýshy ekeniń de ashylyp qalý qaýpi ósedi. Kóp tanystyń ishinen bireý bolmasa bireýi seni bilip qoıýy ábden múmkin ǵoı, bolmasa kúdiktenip qalýy da ǵajap emes. Sondyqtan, keıde kóppen tanystyq ornata berý de qaýipti. Biraq onsyz bolmaıdy. Baılanyssyz barlaýshy qandaı barlaýshy bolady. Iаǵnı táýekelge barasyń. Qazaq aıtpaı ma, «Táýekel túbi jel qaıyq, júzesiń de ótesiń». Sol kezde taǵy da áıeldiń kómegi qajet. Eger de otbasymen aralasyp tursań kúdik az bolady. Sebebi, ol kezde shet­eldegi dıplomattardyń báriniń arnaýly qyzmetpen baılanysy bar degen túsinik qalyptasqan edi. «Sonyń arqasynda Ranııa arqyly tıimdi baılanystarǵa shyqqan kezder de boldy. Áıelder aýlada, dúkende, bazarda basqa áıeldermen tez tanysa ketedi ǵoı. Sodan kúıeýi nemese áıeldiń ózi sol eldiń qan­daı da bir mekemesinde qyzmette bolyp shyǵady. Al ol mekemege «ený» biz­diń barlaýshynyń aldynda turǵan tapsyrmalardyń basty tarmaqtarynyń biri. Ranııaǵa osy baılanysty jalǵastyrý týraly «tapsyrma» beriledi. Biraq bul jerde de abaılaý kerek, ony Raýshan da sezedi. Eger tanystyqty tereńdetem dep shylı pysyq bolyp ketseń, ol sezik týdyrýy múm­kin. Sondyqtan, qatynastyń bári sheteldikterdiń ózderiniń bastamasy sııaqty bolyp kórinýi kerek.

Odan beri de talaı ýaqyt ót­ti. Qazaqstandaǵy kúndelikti ju­mystar. Ranııa aǵylshyn tilin bilgendikten birneshe sheteldik kompanııalarda jumys istedi. «Áb­den qınalasyń. Kúıeýiń qaıda jumys isteıdi degen suraqqa keıde qalaı jaýap bererińdi bilmeı qalasyń. Sheteldikterge basqasha, basqa tanystarǵa basqasha aıtýǵa týra keledi. Negizgisi shataspaý kerek, kimge ne aıtqanyńdy. Keıde aıqalaǵyń keledi: «Meniń joldasym syrtqy barlaý polkovnıgi» dep. Kóp nárseni buǵyp qalasyń. Aıtýǵa bolmaıdy. О́tirikshi sııaqty kórinesiń keıde... Qansha jyl ótse de tipti jaqyn dos qyzdarymnyń ózi, «áı, osy seniń baıyń qaıda jumys isteıdi?» dep surap qoıady.

Osy sońǵy sheteldik issaparǵa Raqym jalǵyz ózi ketti. Otbasyn almaǵany – bara jatqan aımaqta jaǵdaı tynysh emes, tipti soǵys oty tutanaıyn dep jatqan edi, ári uzaq merzimge sapar shekti. Sol kezde Ranııa joldasyna kúnde hat jazady. Ne istep, ne qoıǵandaryn táptishtep jazatyn. Hatty joldamasa da kúnde jazyp qoıatyn. Hatynyń aıaǵyna «S.S.S.R.» dep qol qoıady. Onysy «Sálemmen seni súıetin Ranııa» degeni. Oǵan jaýap jazǵan hatynda Raqym da «SSSR» dep qol qoıady.

Ot oshaǵy tutanǵaly jatqan alystaǵy jat elde júrgen barlaýshy men onyń eldegi jan jarynyń saǵyna jazysqan hattary olardyń bir-birine degen naǵyz ystyq sezimderine toly. Árıne, olar hattarynda artyq-aýys dúnıeni ashyq jaza almaıtyny belgili. Biraq ózderiniń ishtegi saǵynyshtaryn, bir-biriniń jan qınalystaryn túsingenderin túrli formada jetkizgenderi súısintpeı qoımaıdy. Biri – memleket qamy­men, biri – sol memleketshil adamnyń abyroıyn asqaqtata túsý úshin júrgende ómirdiń qıyn­shylyqtaryna esh moıymaý qajet ekendigin anyq dáleldep beredi. «Qudaı seniń denińdi saý qylsyn, eńbegińdi jandyrsyn dep tileımin. Sondyqtan men ne bolsa da kóterýge beıilmin». «Qymbatty meniń Raqymym! Seniń bir emes, eki hatyńdy qabat alyp, alaı-dúleı bir sezimder bıledi deısiń meni». «Sen jigitsiń, kóp onsha saǵynyp, sarǵaıa berme!». «Tabıǵat anamyzdan saǵan meniń syrymdy jetkizsin dep tileımin. Seni bir Jaratqan saqtasyn!». «Kóńiliń jabyrqaǵan kezderde bolashaqta eńbegińniń baǵalanar kezin oılap, qalybyna tús. Muqalma! Kóp­ten-kóp suraıtynym, eshkimmen urys­pa, ózińe-óziń qýat berip, jalǵyzdyq janyńdy qınasa da moıyma, nury mol shýaqty kúnder alda tosyp turǵanyn oıla. Al men keıde tasyp-tasyp shalqyp ketem, Raqymym bar ǵoı dep, ma­ńaıymdaǵy jandardyń adam ekenin umytyp ketem. Árıne, meniki aqymaqtyq». «Maqtaný tek maǵan ǵana laıyq. Abyroı-ataq saǵan laıyq. Men senen keremet nárseler kútem. О́z jumysym júrip jatyr, menen qoryqpa». «Aman-esen oralamyn. Sen tek kúte bil!». «Hatyńdy alyp qýa­nyp qaldym. Keıbir jerinde qabyrǵam qaıysyp, janym ashyp, kóńilim qobaljydy. Qaıtemiz? Kónemiz de. Alda úmit zor. Úlken qýanyshtar tosyp tur ǵoı. Soǵan deıin kónemiz de». «Danyshpan­dar baqytty bolmaıdy deıdi, dalbasa. Mıllıardtaǵan adamdar kep, ketip jatady, solardyń árqaısysy ıneniń jasaýyndaı bolsa da myna jumyr jerge paıdasyn tıgizip ketse sonyń ózi baqyttylyq emes pe?! Jaqsylyq jasaýǵa toımaı ketýdiń ózi baqyttylyq». «Shy­dam­dy bol. Sátsizdik, sáttilik ýaqyttar bar. Sátsizdikke moıyma. Sáttilikke asyp-taspa».

Qazir eshkim hat jazyspaıtyn boldy. Zamanaýı tehnologııalar kelip, hat jazý úrdisi toqtap qaldy. Bolmasa, hat – mahabbat lebi, saǵynysh habarshysy emes pe. Ranııanyń hattary jyraqta júrgen bizdiń barlaýshyǵa keremet kúsh bergeni anyq. Ol da múmkindiginshe jaýap jazyp turdy. «Hattardyń barlyǵy saqtaýly. Sol sarǵaıǵan hattardy keıde qaıtalap oqımyz», – dep ekeýi de sol saǵynyshty kúnderdi eske alady.

Baqytty otbasy bolýdyń «3S» formýlasy bar deıdi psıholog mamandar. Birinshi «S» – súıý. Ol otbasynyń negizi, onsyz úı bolý, baqytty bolý múmkin emes. Súıispenshilik júrektiń tereńinen shyǵady, júrekte seziledi. Ekinshi «S» – sanalylyq. Otbasynda tek mahabbattyń bolýy jetkilikti emes, kúndelikti ómirde sezimnen góri jaryńnyń ósken ortasy, alǵan tálimi, ómirge degen kózqarasy, jan dúnıesiniń baılyǵy basym túsedi. Al úshinshi «S» – sabyr. Sabyrlyq úı bolyp ketýde óte úlken ról atqarady. О́zimshildiktiń órship turǵan zamanynda ajyrasýlar sabyrsyzdyq pen tózimsizdiktiń kesirinen jappaı etek alýda. Iаǵnı, sabyr – qıyndyqtarǵa tó­ze bilý, jolyn taýyp jeńispen shy­ǵa bilý. Ranııa aıtady: «Men osyǵan tórtinshi «S» qosar edim, ol – senim», dep. Eger jubaılar bir-birine senbese, ne bolsa soǵan qyzǵanyshpen qarap, jubaıynyń ár basqan qadamyn baqylap otyrsa onda jaqsy otbasy bolmaıdy. Senim bar jerde ǵana otbasy saqtalady. «Túsinistik jáne shy­damdylyq. Onyń qyzmetiniń ereksheligin túsiný qajet, túrli problemalar, árdaıym jumystan keshigý, sharshap qaıtý, al keıde kóńil kúıi bolmaı ashýlanyp ke­lýi de múmkin. Mine, osyndaı jaǵdaılarda óz emosııańdy ustaı bilý kerek, ózińniń «men» degen oıyńdy sál basa turýyń qajet», deıdi Ranııa.

Alaıda, bir márte Ranııa óz­deri turyp jatqan páterin tazalaý barysynda bóten áıeldiń ish kıimin tapqany bar. Álgi ish kıim kádimgi asyǵys túrde jasyrylyna salynǵan. Álbette, bóten áıeldiń mundaı ish kıimi bir isti aıǵaqtaıtyny sózsiz. Biraq bul da kúıeýi tirnektep jınap júrgen qupııa málimetterdiń bir deregi bolýy múmkin be? Osyndaı sátterde ózin sabyrlyqqa shaqyra alatyn Ranııa bóten áıelderdiń ish kıimderi bulardyń páterinde qalaı, ne úshin paıda bolatyn syryn da anyqtap bildi. «Biz turatyn kóp páterli úı qalanyń táýir degen yqsham aýdandarynyń birinde ornalasqan. Ony óz aldyna jeke bir memleket dersiz. Úıdiń arnaý­ly kúzeti bar, burysh-buryshta beıne kameralar ornatylǵan. Turǵyndardyń qaýipsizdik sharalary tolyq qamtamasyz etil­gen. Al úı basqarýshy bolsa, tur­ǵyndardyń bárin tanıdy, biledi. Demek, munda kelgen bóten adam birden kózge túsedi degen sóz. Biraq báribir, osyndaı tas qamal páterge bireýler enip, bir nárselerdi izdep, tekserip ketedi. Sóıtse osynyń bári jergilikti arnaıy qyzmettiń tirligi kórinedi. Al onyń qanshalyqty ras, ótirigin kúıeýimnen ózge eshkim bile alma­ýy múmkin», deıdi aǵynan ja­rylǵan Ranııa.

Shynymen de áıel ıntýısııasy zor ǵoı, ańdýshy bolsa birden baıqaıdy. Birde mynadaı jaǵdaı boldy. Raqym qupııa aqparaty bar qajetti sheteldikpen bir emes, birneshe dıplomatııalyq kezdesýlerde baılanys ornata almaıdy. Sheteldik bir nárseni biletindeı, qazaqstandyq dıplomattardan qashqaqtap, tek naqty bir jekelegen tulǵalarmen ǵana sóılesip júrdi. Al mundaı kezdesýlerde Ranııa árdaıym Raqymnyń qasynda bolatyn. Sodan álgi sheteldikti birde Ranııa óner týyndylaryn satatyn dúkennen kórdi. Ranııa da ónerden qur alaqan emes. Sodan dúken satýshymen aǵylshyn tilinde sóılese bastaıdy, biraq satýshy onyń bir sózin túsinse, ekinshisin túsinbedi. Sodan amal joq, dúkenshi jańaǵy sheteldikti kómekke shaqyrdy. Sóıtip, óner taqyrybynda ekeýara ortaq áń­gimeler tabylyp, tanystyq ornaıdy. Odan keıin de sol dúkende Ranııa taǵy da «oılamaǵan jerden» álgi sheteldik azamatpen kezdesip júrdi. Al kelesi dıplomatııalyq qabyldaýda Ranııany kórgen she­teldik ózi kelip amandasty. Mine, izdegenge – suraǵan degendeı, tap sol arada Ranııa Raqymdy tanys­tyra qoıdy. Saly sýǵa ketken she­teldik muńaımady. Biraq keıin sol sheteldik Raqymnyń paıdaly baılanys kóziniń birine aınaldy.

Barlaýshy bolǵysy keletin­derge qandaı talaptar qoıylady? Eń birinshi tekseriletini – jas aza­­mattyń Otanǵa degen súıis­pen­­shiligi, ıaǵnı patrıottyq sezimi qajet. Qansha jerden bilimdi bol­syn, álemniń barlyq tilderin bilip tursyn, báribir onda patrıotızm bolmasa, ol barlaýshy bolatyn adam emes. Ony anyqtaý, árıne, óte qıyn, keıde qatelesip te ke­tý de múmkin. Biraq tekserýdiń ár­­túrli deńgeıleri bar, súzgiden ótkiziledi. Odan keıin baryp, onyń fızıkalyq jáne psıhologııalyq densaýlyǵy tekseriledi. Árıne, ol joǵary bilimdi jáne kem degende eki shet tilin bilýi kerek. «Barlaýshyǵa tán «bes asyl is»: tártip, sabyr, zeıin, tózim jáne senim. «О́mirdiń máni – baqytty bolýda, – deıdi barlaýshy. – Ba­qyt – ol otbasyń, balalaryń, árı­ne. Biraq baqytty bolýdyń eń joǵarǵy máni – jan-tánińmen týǵan halqyńa qyzmet etý», – dep áńgimesin aıaqtaǵan saqa barlaýshy Ra­nııanyń qoltyǵynan qysa ustap, jańa qosylǵan ǵashyqtardaı qa­dymdaı jóneldi.

Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan». Astana. Sýret: luobou.com, assalam.ru, imgur.com, polezniy.com.