Serik aqynnyń seńgiri

О́lgenin, jerlegenin kútip júrmeı,

Talantty qurmetteıik tirisinde.

Qadyr Myrza Áli.

  Talant – eldiń qazynasy, ulttyń altyn qory. Altynǵa da zer kerek. Talantqa da ystyq yqylas, syı-qurmet, ony aıtasyz, ataq-dańq ta kerek, bárinen buryn ádilettilik kerek. Qoǵamda ondaı aýa raıy, ádilettik bolmasa ol jeke adamǵa emes, berisi ónerge, árisi tarıhqa qııanat. On toǵyzynshy ǵasyrdyń almas qylysh, aqıyq aqyny M.Iý. Lermontov aıtqandaı: «Poet za slavý platıt mýkoı, On slavý darom ne beret». Osy tusta gúldeı názik, granıtteı berik Býlat Okýdjavanyń: «Davaıte jıt vo vsem drýg drýgý potakaıa, Tem bolee, chto jızn – korotkaıa takaıa», – degen sózi eske túsedi. Jeti belestiń bıigine entikpeı er­kin kóterilgen aqsuńqar aqyn Serik Tur­ǵyn­bekuly, onyń taý bulaǵyndaı móldir, tasqyn sýdaı aryndy poezııasy jaıly qalam ushyna oralǵan alǵashqy oı osy. Búginde Elordada turatyn Serik Tur­ǵyn­bekulyn qalyń oqyrman qaýym, «As­tananyń bas aqyny» dep sanaıdy. Oǵan Seriktiń jasy da, shashy da, shashasyna shań juqtyrmaıtyn tulparlyǵy da, qııaǵa samǵaıtyn suńqarlyǵy da tolyq dálel. Ol elimizde, odan da tysqary ótken otandyq, sheteldik jyr músháıralarynyń jeńimpazy. Babynda júrgen júırik talaı-talaı jyr jarystarynda Bas báıgege ıe bolyp, juldyzy jarqyrap, baǵy jandy. Búkil Túrki dúnıesi halyqtary poezııasynyń birneshe márte laýreaty atanyp, maqtaýly marapatqa keneldi. Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qaı­ratker. Osy marapattardyń bárinen de, onyń mańdaıyna buıyrǵan aqyn degen halyq bergen ataq áldeqaıda bıik ekenin búgingi oqyrman qaýym jaqsy túsinedi. «Men myna myltyqty nagan kezinen bilem», – degen eken bireý. Sol sııaqty, aqyn inim Serik Turǵyn­bekuly maǵan bozbala kúninen belgili. О́ıtkeni, onyń óleńderi sonaý alpysynshy jyldardyń aıaǵy men jetpisinshi jyldardyń basynan bermen qaraı maǵan etene tanys. Sol jyldarda bozbala Seriktiń balapan jyrlary Torǵaı óńiriniń aýdandyq, oblystyq, tipti sol jyldary shyǵyp turatyn «Tyń ólkesi» gazetinen de kórinip qalyp júretin. Maǵan Seriktiń eń alǵash aýdandyq gazette jarııalanyp, birden ánge aınalyp, halyq arasyna keń tarap ketken «Amangeldi urpaǵy» dep atalatyn óleńi áli kúnge deıin jadymda jattalyp qalǵan. Men ol kezde, áli Serikti kóre qoıǵan joqpyn. Keıin Almatyǵa kelgen, áli oqýǵa túsip úlgermegen abıtýrıent balań jigit meni Jazýshylar odaǵyna izdep kelip, ádeıi amandasyp, sálem berip, tanysty. Orta boıly, buıra shashty, ajarynan shabyt shyraıy shalqyp turǵan jalyndy jas jigit maǵan birden unady, tez til tabysyp kettik. Mine, sodan beri zýlap óte shyqqan jarty ǵasyrdan astam ýaqytta men Seriktiń ózinen de, onyń shyǵarmalarynan da bir sát kóz jazǵan emespin. Onyń osynaý alǵashqy óleńnen bastap, kúni búgin halyqtyń kóńilinen shyǵyp, ystyq yqylasyna bólengen jyrlaryn keıde izdep júrip oqyp, ózimen únemi pikirlesip turamyn. Serik óte ónimdi jazatyn aqyn. Alǵashqy jyldardaǵy jas aqynnyń týǵan jer tabıǵaty, jeke kóńil kúıin kúıttegen balań óleńderiniń birte-birte buǵanasy bekip, arqaýy shırap, tini bekı tústi. Qadaý-qadaý shýmaqtary oıymda qalyp, shaǵyn jyrlarymen shabyt otyn tutatyp júrgen Serik Turǵynbekulynyń birte-birte oqıǵaly óleńderge oıysyp, onysy tipti balladalar tizbegine ulasyp, poe­malardyń jalǵasyn tabýǵa jol ashty. Mine, uzaq jyldarǵa sozylǵan osy úrdis, aqyndy, aqyry aýqymdy dastandar avtoryna aınaldyrdy. Aqyn dastandary oqyrman júre­gi­ne birden jol tartty. Alaman báıge, jyr-jarystarynda, úlken aýqymdaǵy músháıralarda aqynnyń abyroıy artyp, únemi júldeli oryndardy ıelenip júrdi. Máselen, Astana qalasynyń 15 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan músháıranyń Bas júldesin alyp, jeńil kólik ıelengen Seriktiń «Astana – dastan» poemasynyń bas­taýyndaǵy alǵashqy shýmaqtary esimde qalypty: «Jalǵannyń jelbirese Týy shyńda, Jaqyndap bulttyń ózi jýysýǵa. Bar aqyl, Bar parasat basyn qosyp, Qala tur – Ýyz nurdyń ýysynda», – deı kelip, óz oqyrmanyn birden baýrap alǵan aqyn, Elordadaǵy ázirge kóz tartyp turǵan – Kenesary, Bógenbaı, Abaı eskertkishterin bir-bir shýmaqpen-aq shyraıyn keltirip ajaryn asha túsken. Oqyp kórelik: «Jıegi jasyl quraq, jas qaraǵaı, Dúnıede qala bar ma Astanadaı?! Júrginshi kóshedegi biz túgili, Qaraıdy tebirenip tastaǵy – Abaı.   Alsań sen ótken kúndi esińe eptep, Bolsań sen tarıh syryn nesibe etpek. Astyna tulpar mingen Kenesary, Oıy bar – Kók Esildi keship ótpek.   Basyna aýmaıtyndaı baq tunǵasyn, Biledi el – mundaı qala taptyrmasyn. Bógenbaı – Ol da óziniń dańǵylymen, Daıyn tur jiberýge attyń basyn». Astanadaǵy úsh eskertkish, úsh tulǵa. Astanany jyrlaǵan aqynnyń osynaý úsh tulǵany attap ótýge haqysy joq. Áıtsede, aqyn osy úsh beıneni syrshyl sezimge bólep, árqaısysyn bir-bir shýmaqpen – ári qysqa, ári nusqa kúıinde shyraıyn shyǵaryp, jyr qudiretimen qapysyz músindeı bilgen. Mine, bul aqyn sheberligi. Osy ýaqytqa deıin jıyrmadan astam jyr jınaqtaryn shyǵarǵan, sońǵy jyldary bir so­ny soqpaqqa túsip, poezııanyń úlken janry – poema-dastandarǵa den qoıǵan Serik aqynnyń osy saladaǵy qadamyna únemi qyzyǵa qaraıtyn boldym. Táýelsizdiktiń alań-eleńinde Keıki ba­tyrdy keıipker etip somdaǵan Serik aqynnyń bul poemasy oqyrmanǵa orasan olja saldy dep batyl aıta alamyn.Keńes kezeńinde esimin ataýdyń ózine tyıym salynǵan Keıki syndy kúrdeli tulǵany eshkim de ashyq aıtyp, jarqyratyp jaza almady. Amangeldi taqyrybyna qa­lam tartqan jazýshylardyń ishindegi eń qomaqtysy Qoǵabaı Sársekeevtiki ǵana bolyp edi. Bul oraıda, taǵy bir kóńilge dát dúnıe, ómirden erte ketken talantty jazýshy Aqan Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» romany ǵana aýyz toltyryp aı­týǵa turarlyq týyndy boldy. Onyń ózin­de de ol Keıkiniń esimin taıǵa tańba basqandaı anyqtap jaza almady. Qulan degen ádebı keıipker arqyly ǵana tuǵyrly tulǵany biregeı somdaýǵa múmkindik aldy. Keıki týraly aıtýǵa da, jazýǵa da elimiz táýelsizdik alǵannan keıin jol ashyldy. Osy sátti eń alǵash utymdy paıdalanǵan Serik Turǵynbekuly boldy. Qazir bul erek tulǵa – ǵajaıyp batyr týraly árkim-aq qalam tartqysy keledi. Áıtse de, Aqan Nurmanovtyń irgeli týyndysy «Qulannyń ajaly» romany, Serik Turǵynbekulynyń tuǵyrly dastanynan keıin qalam tartýǵa ázir eshkimniń áleýeti jete qoıǵan joq. Sebebi, Keıki syndy keremet keıipkerdi somdaý sol topyraqta týyp, sol eldiń tarıhymen bite qaınasqan talanttardyń ǵana qolynan keleri haq. Keıki tulǵasyn ıgerýge ekiniń biri bara bermesiniń sebebi osy. «Keıki batyr» dastany jaryqqa shy­ǵardan buryn qoljazbamen tanysqan Ábish Kekilbaevtyń ataly da, bataly sózi bul shyǵarmanyń baǵyn ashty deýge bolady. Ábish alǵy sózinde «...Qazan tóń­kerisiniń bizge jasaǵan eń úlken qııa­naty – halqymyzdy óz-ózinen eki aıyryp, birin-biri tómpeshteıtin áleýmettik qanypezerlikke baýlyǵany. Atalmysh das­tan osy bir ashy aqıqatty qaz-qalpynda jetkizedi», depti. Al, osy dastandy oqyp pikir jazǵan ataqty ǵalym-jazýshy, zerdeli synshy Aqseleý Seıdimbektiń pikir-paıymy qalaı? «Avtor keń tynysty epıkalyq qarym­men qalam tarta otyryp, Keıkiniń ǵumyr keshken zamany men qoǵamyna qatysty tarıhı derekterdi kósip paıdalanady. Qujatqa túspegenimen qulaqtan ketpegen ǵıbratty oqıǵalar men qımas estelikter dastannyń sıýjettik arqaýyna aınalyp, keıkinamalyq jyr – shejiresi jasalǵan», deıdi. Bul arada qos qalamger bir dastan tóńi­reginde oı tolǵaı kelip, biri – poemanyń ta­rıhı ereksheligine toqtasa, ekinshisi – avtordyń aqyndyq aýqymyn, aqıqatshyl shyndyǵyn tilge tıek etedi. Dastannyń kórkemdik kestesine kóńil bóledi. Al, men, óz basym, Seriktiń «Mahambet jáne Jáńgir han» dastanyna tánti bolǵa­nymdy jasyra almaımyn. Bul dastan týraly alǵash tyń pikir aıtqan talantty synshy Myrzan Kenjebaıdyń sarabdal synshyldyǵyna tánti bola otyryp, óz oılarymdy órbitkim keledi. Al­­dymen Myrzannyń myna pikirinen bastap sóz sabaqtaıyn. «Isataı men Ma­hambet bastaǵan ult azattyǵy úshin bolǵan kóterilis týraly talaı-talaı jyr, das­tan, tolǵaýlar, ǵylymı eńbekter jazyldy. Sol týyndylardyń bir-birine egizdiń syńaryndaı bir uqsastyǵy mynadaı bolatyn. Isataı batyr, Mahambet ári batyr, ári aqyn. Al, Jáńgir han baryp turǵan zalym, qanisher, patshanyń soıylyn soǵýshy. Ras, keıingi jyldary Jáńgir han týraly jurtshylyq pikiri ekige jaryldy. Jáńgirdiń de ult qamyn oılaǵan saıa­sı tulǵa ekeni, onyń óte bilimdi, paryq-parasatty, mádenıetti jáne júregine názik sezim uıalaǵan jan ekeni aıtyla bas­tady. Osyndaı bir tyń túıindi kózqaras «Mahambet jáne Jáńgir han» dastanynda ap-anyq baıqalady. О́leń jazyp otyrǵan shyn aqyn da bala emizip otyrǵan ana sııaqty. Ol da ısinedi, ııdi, býsanady, balqıdy. Al, Mahambet týraly dastan jazyp otyrǵan aqynnyń Mahambetshe jaı oǵyndaı jarqyldap, Mahambetshe keıde arqyraı doldanyp, keıde bul jalǵannan túp-túgel túńilip, kúrsinbeske amaly qalmaıdy. О́ıtkeni, Serik Turǵynbekuly syndy búginde naǵyz shabytty shaǵynda, tulpar shyqqan Býryldaı babynda turǵan aqyn neni, kimdi jyrǵa qossa da, shynaıy, úrzada júrek, pákızat sezimmen jyrlaıtyny haq! Mahambetti jyrlaǵan aqyn tek Turǵynbekulynsha jyrlasyn! («Ana tili» gazeti. «Úrzada júrek, pákızat sezim», 15 qyrkúıek, 2005 j.) Aqyn «Mahambet jáne Jáńgir han» dastanyn bir demde, bir tynyspen biti­rip, sońynan salıqaly oı, maǵynaly ma­qamdarǵa erik beredi. Poemany oqyp bolǵannan keıin, oıyń onǵa, sanań sanǵa bólinip, shytyrman oqıǵalardyń shyrmaýynan shyǵa almaı pushaıman kúıge túskendeı bolasyń. Bastan-aıaq Mahambet zamanynyń zymııan saıasatyna, aıarlyq pen astamshyldyqqa, rahymsyzdyqqa boı aldyrǵan dúnıe keıpine kóńiliń qulazıdy. Apyr-aı, osy qııanatty qaı jerde kórdim, qaı jerde baıqadym dep, aldy-artyńa paıymdaı qaraısyń. Baıaǵy Mahambet zamanyndaǵy zalaldy kórinister búgin joq pa, bári de ýaqyt kóshimen yǵysyp kete barǵan ba?!   Onyń ústine aqynnyń: «...Basqan izim baıqalmaı, Aqıqatty aıta almaı – Dál ózińdeı batyryp, Sarqylmaıtyn qazyna, Taýsylmaıtyn taqyryp, Aıaǵy joq, Basy joq, Jyp-jylmaǵaı, Jyp-jyltyr Jyr jazamyn qatyryp», – dep jal­ǵastyrady aqyn dastannyń sharyqtaý shegine jetkende. Mássaǵan! Mahambetti jyrlap otyrǵan aqynnyń búgingi keıpi osy ma? О́mir bolǵan soń, zaman aǵymynda, onyń zulymdyǵy men zııalylyǵy, haramdyǵy men adaldyǵy kún men túndeı kezektesip, qys pen jazdaı jalǵasyn taýyp jatpaı ma? Álde bar qastandyq pen qasiret sol Mahambet zamanymen kelmeske ketti me? Jo-joq! О́tkenniń ókinishin ózegi jaryla jyrlaǵan aqynnyń búgingi zamanǵa da ókpesi qara qazandaı eken. Taqyryp qýyp kele jatqan aqyn taban astynda talaǵy jarylyp tas-talqan bolady? Tutqıyl sheshim qabyldaıdy. Aǵynan aqtarylady: «Ulandaryń qor boldy, Ashyq kúnniń astynda, Shynjyr emes, bilegi – Shýda jipke shatylyp. Artyńdaǵy urpaǵyń Aıtyp-aıtpaı ne kerek, Daýdy qýmaı aqyryp, Jaýdy qýmaı japyryp. Aınalyp bir kelgende – Aqyrynda bolyp tur, Adam tektes, Maqulyq!» («Jerorta», «Jazýshy» bas­pasy, 136 b. 1999 j.) Bul dastandar ótken zaman batyrlarynyń beınesi, kóne zaman keıipkerleriniń keıpi ekeni belgili. Al, búgingi zaman batyrlary men tulǵalaryn somdaıtyn poema-dastandar aqyndarymyzda bar ma eken? Kóbisi ótken tarıhty qaýzap, baıaǵy batyrlardyń tulǵasyn somdaýǵa áýes. О́zimiz ómir súrip otyrǵan búgingi zaman batyrlary men tulǵalary bar ma? Bar eken. Oǵan Seriktiń óz zamandasy, qurdasy, tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri, Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq qaharmany Toqtar Áý­bákirov týraly tolǵaý-dastanyn aıtsaq ta jetkilikti. Qazaq topyraǵynan bas­taý alǵan ǵarysh taqyryby bizdiń qazaq oqyrmandaryna beımálim emes. Keńes úkimeti kezinde Iý.Gagarınniń dúnıeni dúr silkindirgen ǵaryshkerlik jolyn sol zamanda asqaqtata jyrlaǵan birden-bir aqyn Oljas Súleımenov ekeni barshaǵa málim. Onyń «Adamǵa tabyn, Jer endi» poema­sy sóz joq, sol kezdegi keńestik poezııanyń kos­mos­pen birge ǵaryshqa kóterilgen tusy boldy. «Net Vostoka, ı Zapada net» dep keletin Oljastyń óleń joldarynyń birden-bir dáleli. Al, Toqtardy jyrlaǵan bizdiń Seriktiń ǵaryshker týraly poemasynyń zamany da, amaly da, tipti saıasaty da bólek. Qazirgi ala­sapyran, alas-kúles, qaratalas, jantalas kezeńdi aqyn ǵarysh bıiginen bylaı sýretteıdi: «...Qarasań joǵarydan tómenderdi, Tappaısyń keremetti – kemeńgerdi. Senbeıdi ol, Kózi kórdi myna jerdi, Báribir, tutas dene degenderdi.   Myna jer – tilim-tilim, shımaı-shımaı, Qalpy joq birin-biri qımaıtyndaı. Dúnıe atys-shabys, alaı-túleı, Adamdar Jer betine sımaıtyndaı.   Osy jaı sabaq bolar ár adamǵa, Halyqtyń kádesine jaraǵanda. Dúnıeniń barshylyǵyn, tarshylyǵyn, Bilesiń – Tek Bıikten qaraǵanda!» Serik aqynnyń eski, jańa zaman taqy­rybynda jazylǵan poema-dastandaryn odan ári taldaı berýge bolar edi. Biraq, bul taqyryptar ózinshe bólek áńgimeni qa­jet etedi. Meni bárinen buryn tabıǵatynda lırık aqyn Seriktiń mahabbat taqyrybyndaǵy maqamdary qyzyqtyrady. Nátinde Serik mahabbat jyrshysy. «Aq mahabbat qashannan kıem ediń, Saǵan degen taýsylmas syı-óleńim. Qınalǵanda – qan jutyp, Qamyqqanda – Iek artyp, ózińe súıenemin!» – dep mahabbat degen qasterli uǵymdy ózine únemi serik etken seri aqynnyń máńgilik us­tanymy osy boldy. Seriktiń mahabbat óleńderin oqı otyryp, men orystyń uly aqyny Esenındi eske alamyn. Onyń týǵan jeri – Rıazanǵa degen rııasyz ǵashyq kóńili, onyń sulý tabıǵatyn tamsana jyrlaýy – Seriktiń uly dala – Torǵaıdy jyrlaýymen únemi úndesip jatady. Al, ǵashyqtyq mashyqqa kelgende, Serik sol Esenınnen kem túspeıdi. Ásirese, onyń «Áıel súıse» degen óleńindegi: «...Maǵyryptyń qyltıyp qyrdan kúni, Sebeleıdi seńgirdiń nur jańbyry. Áıel seni súımesin, Áıel súıse – Mahabbattyń sen adal qurbandyǵy», – degen joldar sol Esenınniń ómirimen de, óleńimen de tamyrlas, taǵdyrlas jyr ekenine kóz jetkizesiń. Árıne, ásirese, ma­habbat taqyrybyndaǵy úndestik pen úılesimdi tek orys aqyny Esenınnen ǵana izdeı berýdiń reti joq. Jalpy, Serikte Shyǵys shaıyrlarynyń shynaıy sózi, shyryn sezimi kózge uryp, kóńil tebirenteri haq. Ony aqynnyń ǵashyqtyq ǵazaldarynan aıqyn ańǵarýǵa bolady. Serik sońǵy jyldarda saıası taqyrypqa biryńǵaı den qoıyp ketti deýge bolady. Saıasattyń san qubylyp turatynyn eskergende Seriktiń bul qadamyn quptamaýǵa da bolar edi. Biraq, Serik saıası tolǵaýlarynda, jeke bastyń kóńil-kúıi emes, jalpy, ulttyq ıdeıany adamgershilik, dúnıetanym turǵysynan paıymdaıdy. Sodan da bolar, Seriktiń saıasat taqyrybyna jazǵan jyrlarynyń ózi qalyń oqyrman qaýymnyń júregine jol tartyp jatady. Osyǵan oraı, Seriktiń bir-aq óleńine nazar aýdaraıyn. «Alqymnan alyp bir tumaý, Kúsheıtti jannyń jarasyn, Saýdaǵa salaq jurtym-aý, Jer satyp qaıda barasyń?!» – dep túıiledi ol shamyrqanyp. Mine, osylaısha kúńirene tolǵaǵan aqynnyń bul ózekjardy óleńi sonaý toq­sanynshy jyldardyń basynda «Halyq keńesi» gazetinde jarııalanyp, halyq qa­laýlylarynyń jan aıqaıyna aınalyp, talqysyna túskeni bar edi. Keıin, sol Serik aıtqan «saýdaǵa salaqtyqtyń» saldary ma, sońǵy jyldary satylǵan jerdiń kóbi ıgerilmeı memleket menshigine qaıtarylǵanyna kýá boldyq. Aqyn sezi­miniń aldamaıtyndyǵyn, aqynnyń ushqyr qııaly ushqary sóz emes, ulttyń qamyn kúıtteıtin kıeli uǵym ekenin baǵamdaýǵa bolady. Seriktiń ózi tańdaǵan osy bir qıyn da kúrdeli jolyna aqyn aǵasy retinde árdaıym sáttilik tileımin. Jetpiske tolǵan Seriktiń osy ýa­qyt­­­qa deıingi ómir joly – aqyndyq sa­­pa­ryndaǵy qıly kezeńderdiń biraz belesine at shaldyrǵan jaıymyz bar. Onyń shyǵarmalaryndaǵy óleń-jyr­larynyń orny men rólin, poema-das­tandarynyń salmaǵy men júgin, dramatýrgııa salasyndaǵy syndarly eńbekterin túbegeıli túgendep, ekshep aıtý úlken zertteýdi qajet eteri haq. Aqynnyń halyq arasyna keń taraǵan ánderge mátin jazý mashyǵynyń ózi, onyń óner jolynyń bir salasy dep aıtýǵa turarlyq. Taýdyń kórki – bulaq, kóldiń kórki – quraq, ómirdiń kórki – óner. Búginde qasıetti qundylyqtardyń quldyraýy ónerge ógeı baladaı qaraýdan týǵan qasiret. Suńǵyla sýretker Ǵabıt Músirepovtiń fá­nıden baqıǵa attanar sátte qolynan sýsyp túsken qalammen jazyp qaldyrǵan: «Ádebıet pen óner uly bolmaı – ult uly bolmaıdy» degen ósıeti basshynyń da, basqalardyń da jadynda bolsa eken. Kıeli sóz ónerine ómir boıy jan-tánimen qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan Serik Turǵynbekulynyń talanty qaı qurmetke de laıyq! Sábıt DOSANOV, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. ALMATY.