Ǵaryshtan jetetin jumbaq dybys

Ǵalymdar olardyń qaınar kózderiniń qaıda ekenin tapty Astronomdar ózderine kóp­­ten beri maza bermeı kele jatqan bir másele – óte jo­ǵary jyldamdyqty radıo­jarqyldar qaınar kóziniń ornalasqan jerin birinshi ret anyqtaýǵa qol jetkizdi. Sóıtse, mundaı sıgnaldardy bizden alty mıllıard jaryq jyly qashyqtyǵynda ornalasqan galaktıkadaǵy belgisiz nysandar shyǵarady eken. Bul týraly nemistiń Maks Plank qoǵamy radıoastronomııa ınstıtýtynyń ǵalymdary jaqynda Nature jýrnalynyń sońǵy nó­mirinde jarııalanǵan maqa­lasynda keńinen baıandap berdi. О́te joǵary jyldam­dyq­ty radıojarqyldar dep uzaqtyǵy bar bolǵany birneshe mıll­ı­se­kýndqa sozylatyn radıo­sıgnaldardyń qýatty túı­dekteri aıtylady. Uzaqtyǵy qas-qaǵym sátten de qysqa bolǵandaryna qara­mastan, mundaı jarqyldar óziniń jalpy sharpý kólemi qýatynyń ekvıvalenti ja­ǵynan Kúnnen birneshe táý­lik nemese apta boıy ji­beriletin sáýle kúshine teń keledi. Sońǵy ýaqyttarǵa deıin tap osyndaı óte joǵary jyl­damdyqty 16 jarqyl tirkelgen bolatyn. Alaıda, ǵalymdar olardy tap qandaı nysannyń jiberip jatqanyn bile almaı, ábden daǵdarǵan edi. Al atalmysh maqala av­torlary osy problemany sheshýdiń alǵashqy qa­dam­daryn jasaı bildi. Buǵan Avstra­lııanyń Parks obser­vato­rııa­syndaǵy 64 metrlik radıoteleskop kó­mektesken. Ol 2015 jyl­ǵy 18 sáýirden beri óte jo­­ǵary jyldamdyqty 17-shi jarqyldy tirkeýge alypty. Ǵarysh ýchaskesinen jet­ken jar­qyl tirkeýge alynǵannan keıin birden álemniń ártúrli elderindegi birneshe optıkalyq radıo teleskoptary oǵan reaksııa bildire bastady. Ǵalymdar osynyń nátıjesinde sı­gnaldyń bizden 6 mıllıard jaryq jylyndaı alysta ornalasqan el­lıptıkalyq galaktıkadan kel­genin anyq­taı aldy. Bul nátı­jelerdiń dáldigi munyń aldyndaǵy radıojarqyly mán­besin anyqtaý úshin ja­sal­ǵan talpynystan 1000 ese asyp túsedi. Zertteýshiler óte jo­ǵa­ry jyldamdyqty radıo­jar­qyldar keńistiktegi ma­terııa­nyń qalaı orna­lasqanyn anyq­taýǵa múm­kindik beredi, dep otyr. Odan ótken radıosıgnaldar birshama baıaýlaıdy. Sondyqtan, endi jarqyl qaınar kóziniń Jerden qanshalyqty qashyqtyqta turǵanyn anyqtaý arqyly aradaǵy materııanyń qoıý­lyǵy qandaı tyǵyzdyqta ekenin bilýge paıdasy tıgeli tur. Murat AITQOJA.