Jer jánnaty Jetisýdyń tańǵajaıyp tamasha tabıǵatyn aıalap, en baılyǵyn qaz-qalpynda saqtap, keler urpaq ókiline ótkizý – perzenttik paryz. Bul paryz oblystyq ekologııa departamentiniń tól mindeti bolyp sanalady. Sondyqtan qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi birtutas memlekettik ekologııalyq saıasatty júrgizýde ortalyq, jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetin úılestirip, tabıǵatty paıdalanýǵa ruqsat berý quzyretin atqarýdamyz. Sonymen birge, jerdi, sýdy, aýany, jer qabatyn lastaýdyń aldyn alyp, zańnama sheńberinde áreket etýdemiz. Energetıka mınıstrliginiń Munaı-gaz keshenindegi ekologııalyq retteý, baqylaý jáne memlekettik ınspeksııalaý komıtetimen kelisilgen josparly kestege sáıkes júrgizgen jumysymyzdan bir derek keltirer bolsaq, byltyrǵy jyly tabıǵat paıdalanýshy nysandarǵa 244 tekserý júrgizip, barlyǵy 71 mıllıon teńge óndirip, respýblıkalyq bıýdjetke túsirdik.
Oblysymyzdaǵy ekologııalyq ózekti másele turmystyq qatty qaldyqtardy qaıta óńdeıtin birde-bir nysannyń joqtyǵy bolyp otyr. Jyl saıyn oblys aýmaǵyna Almaty qalasynan 450 myń tonna, al oblystyń eldi mekenderinen 350 myń tonnaǵa jýyq turmystyq qatty qaldyqtar shyǵarylyp, búgingi kúngi statıstıkalyq málimet boıynsha 8,7 mln. tonnadan artyq qaldyqtar jınaqtalǵan. Qaldyqtar kólemi jyldan-jylǵa ósýde. О́ıtkeni, Almaty oblysy aýmaǵynda birde-bir turmystyq qatty qaldyqtardy suryptaıtyn jáne qaıta óńdeıtin zaýyt joq. Bul úlken másele. Búgingi kúnge 8 polıgonǵa ǵana ekologııalyq qujattar berilgen. Maman retinde saraptama jasasaq, jaıshylyqta bilinbegenimen jyldar boıy qordalanǵan máseleler tizilip shyǵa beredi. Árıne, ol túptiń-túbinde keri áserin tıgizetini anyq. Oǵan kúmán joq. Solaı eken dep qol qýsyryp otyra berýge taǵy bolmaıdy. Sondyqtan qatty turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeıtin zaýyt salýdy búgingi kúnniń basty talaby dep túsinip, áreket etý kerek. Eger memleket-jekemenshik áriptestigi boıynsha bul jumysty jeke azamattar qoldaryna alyp jatsa polıgon salýǵa jumsaǵan qarajatyn az ýaqytta eselep qaıtaryp alatyny anyq. Oǵan qosa Tabıǵat-ana aldyndaǵy paryzyn da ótep, halyqtyń alǵysyn arqalaıtyny taǵy bar.
Respýblıkanyń ekologııalyq problemalar tizimine Almaty oblysy boıynsha «tarıhı qaldyqtarǵa» Tekeli qorǵasyn-myrysh kombınatynyń qaldyq saqtaýyshtary engizilgen. Osy tehnogendi qurylymdar quramynda aýyr metaldar qaldyqtary qoımalanǵan. Atalǵan qaldyq saqtaýyshtardyń bireýi Tekeli qalasynyń ortalyǵynda, ekinshisi Kerbulaq, Kóksý aýdandary men Tekeli qalasy shekaralarynyń túıisken jerindegi Rýdnıchnyı kentinde ornalasqan. Negizgi problema jel soqqan kezde qaldyqsaqtaýyshtyń aýyr metaldar aralasqan shań-tozańy Tekeli qalasy men oǵan jaqyn ornalasqan barlyq eldi mekenderge deıin taraıdy. Sońǵy aqparattarǵa súıensek, topyraqta aýyr metaldar quramy kóbeıýde. Ásirese, qorǵasyn úgindileri mol. Qaldyqsaqtaýyshtyń syrtqy qabaty jańbyr-qar sýlarymen jýylyp, Qaratal jáne Kóksý ózenderin lastaýda.
Taǵy bir úlken problema Almaty qalasynyń sarqyndy sýlary quıylatyn Sorbulaq sýjınaǵyshynyń jaǵdaıy bolyp sanalady. Elbasynyń Sorbulaq sýjınaǵyshyna baılanysty 2010 jyldyń 9 aqpanynda bergen tapsyrmasyna sáıkes, mınıstrlik tarapynan «Paıda bolǵan qolaısyz ekologııalyq jaǵdaıdy azaıtý jáne sýjınaǵyshtyń erneýiniń buzylyp ketý qaýpin boldyrmaý maqsatynda «Sorbulaq kólindegi sarqyndy sýlar sýjınaǵyshynyń qazirgi jaǵdaıyn keshendi zertteý» atty ǵylymı-zertteý jumysynyń júrgizilgeni barshaǵa málim. Alaıda, tıisti sharalar tolyqqandy sheshilmegendikten, atalǵan másele sheshimin tappaýda.
Panfılov ýran ken ornynyń radıoaktıvti úıindileriniń keri áserin joıý da ózekti máselege aınalǵan. Keńes zamanyndaǵy «Volkovgeologııa» barlaý partııasyna qarasty gamma-sáýlelenýi joǵary deńgeıdegi ýran ken ornynyń úıindileri qalǵan. Ken oryndaryna geologııalyq barlaý jumystary 1962 jyly aıaqtalyp, anyqtalǵan ýran nysandaryna konservasııa jasalǵan. Alaıda, tolyq qalpyna keltirý jumystary júrgizilmegen. Sol sebepti, Jetisý Alataýy bókterindegi qaıta qalpyna keltirilmeı qalǵan shtolnıalardyń nemese ýran uńǵymalarynyń joǵary radıoaktıvtiligi qorshaǵan ortaǵa jáne adam densaýlyǵyna keri áserin tıgizýde. Tastandy ýran uńǵymalarynyń qorshaǵan ortaǵa áserin qaıta baǵalaý úshin arnaıy radıologııalyq zertteýler júrgizý qajet.
Raıymbek aýdanyndaǵy «Oıqaraǵaı» kómir ken ornynyń qorshaǵan ortaǵa áserin anyqtaý, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý qajettiligi týyp otyr. Kerbulaq aýdany, Saryózek aýylyndaǵy jáne Qapshaǵaı qalasyndaǵy káriz sýyna qatysty ekologııalyq apatty jaǵdaıǵa kóńil bólip, retke keltirý qajet. Sońǵy bes jylda oblys aýmaǵynda mal ólekselerin tastaıtyn 351 qorym salynyp, qoldanysqa berilgenimen basym bóligi sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jáne ekologııalyq talaptarǵa sáıkes kelmeıtindigi anyqtaldy. Sondyqtan bul problemany sheshý joly – qujattaryn zańdastyryp, ekologııalyq, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa sáıkestendirip, bir júıege keltirý, olardy basqarýdy qolǵa alý máselesi boıynsha oblys ákiminiń tapsyrmasyna sáıkes jumys bastaldy.
Jerdiń tozýyna tabıǵat paıdalanýshylar jáne jer qoınaýyn, ásirese, karerlerdi paıdalanýshylardyń ekologııalyq talaptardy saqtamaýy sebep bolýda. Sóıtip, jer qoınaýyn zańsyz paıdalaný faktileri artýy, egistikterdiń san-alýan hımııalyq preparattarmen ýlanýy, jerdiń qunarsyzdanýy, ruqsatsyz jabaıy túrde turmystyq qatty qoqys-qaldyqtardyń beı-bereket kez kelgen jerge tógilýi, aǵashtardyń shamadan tys kesilip, joıylýy, kishi ózenderdegi sýlardyń tartylyp, arnasynyń kebýi klımattyń ózgerýine qatty áserin tıgizýde. Sońǵy kezderi transshekaralyq Ile ózenindegi sý qorynyń azaıyp ketýi, sý sapasynyń tómendeýi ekologııalyq sıpattaǵy tabıǵı tepe-teńdiktiń jáne tabıǵı sý teńgeriliminiń buzylýyna áserin tıgizip, Qapshaǵaı jáne Balqash kólderiniń ekojúıesinde de ózgerister baıqalýda.
Negizi ekologııalyq problemalarǵa óńir basshysy erekshe nazar aýdaryp otyr. Naqty dálel retinde «Almaty oblysynyń ekologııalyq problemalaryn sheshýdiń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan is-shara josparyn» bekitip bergenin aıtýǵa bolady. Is-sharanyń oryndalý nysany, jaýapty oryndaýshylary, oryndalý merzimi jáne qarjylandyrý kózderi jóninde naqty tapsyrmalar berilgen.
Qoryta aıtqanda, qorshaǵan ortany qorǵaý, tabıǵat baılyǵyn saqtaý – bolashaqqa degen qamqorlyq, urpaq úshin jasalatyn mura. Sondyqtan da Elbasy Joldaýlarynda qorshaǵan ortany qorǵaý, tabıǵı resýrstardy paıdalanýda ashyq saıasat qalyptastyrý jónindegi syndarly usynystary bizge jańa mindetter men jaýapkershilik júkteıdi. Bul, eń aldymen, qorshaǵan ortany qorǵaýdyń da básekege barynsha qabiletti bolýyna jaǵdaı jasaıdy degen sóz.
Qonysbek BAIEDILOV,
Almaty oblystyq ekologııa departamentiniń basshysy.
TALDYQORǴAN.