«Egemen Qazaqstannyń» VII Qysqy Azııa oıyndaryna arnalǵan sársenbilik beti

Azıada jarshysy

Kútken kún

Keshe Ál-Kýveıt qalasynda Azıada alaýy tutandy

Astana ýaqyty boıynsha saǵat 15.00-de Azııa Olımpııalyq keńesiniń shtab-páteri ornalasqan Ál-Kýveıt qalasynyń «Kýveıt-taýers» munarasynyń aldyn­da­ǵy alańda elimizde alǵash ret ótetin VII Qysqy Azııa oıyndarynyń alaýy sal­ta­natty túrde jaǵyldy. Oǵan Týrızm jáne sport mınıstri Temirhan Dosmuham­betov pen Azııa Olımpııalyq keńesiniń prezıdenti Sheıh Ahmat ál-Fahad as-Sabah qa­tysty. Saltanatty shara «Saz­gen sazy», «Gúlder» an­samblderiniń jáne «Ulytaý» toby men kýveıttik shy­ǵar­ma­shylyq ujymdardyń konserttik baǵ­darlamasymen bastaldy. Osy­dan keıin Azııa Olımpııalyq ke­ńe­si­niń prezıdenti men alaýdy tutan­dy­rý saltanatyna qatysýǵa kelgen qa­zaqstandyq delegasııanyń basshy­sy­na sóz berildi. Azıadanyń mán-ma­ńyzy men onyń halyqtar ara­syn­daǵy dostyqty nyǵaıtýǵa, qo­ǵam­da salamatty ómir saltyn qalyptastyrýdaǵy atqaratyn róli týraly jan-jaqty baıandaǵan soń AOK prezıdenti Qysqy Azıadanyń alaýyn tutandyryp, ony Týrızm jáne sport mınıstri T.Dosmu­ham­betovke tabys etti. Odan keıin delegasııa basshysy alaýdy mánerlep syrǵanaýshy otandasymyz Abzal Rahymǵalıevke tabys etti. Abzal alaýdy qabyldap alǵan soń ony Kýveıt sportshysyna, ol alaýdy ári qaraı Qysqy Azııa oıyndaryn óz elderinde qabyldaǵan Ońtústik Koreıa ókiline tapsyrdy. Sodan keıin alaý ret-retimen Qytaı jáne Japonııa sportshylarynyń qoldary­na ótti. Osynaý shaǵyn estafeta «As­tana» velokomandasynyń mú­she­si Asan Bazaevqa kelip turaqtady. Búgin alaý Almaty qalasyna Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń quzyryndaǵy «TÝ-154» ushaǵymen Almatyǵa jetkiziledi. Osy kezden bastap Azıada alaýynyń el ishindegi saıahaty bastalady.  Alaýgerge 6 saqshy men 13 kólikten quralǵan kolonna ilesip júretin bolady. Dastan KENJALIN. «Shymbulaq» taý shańǵysy kýrorty Almaty, Alataý baýraıy Qazaqqa Alataýdaı abyz ata taýdy bergen táńirge rahmet. Onyń qoınaýy men qonyshy, quzar bıigi men kólbeý betkeıi, kóz jaýyn alar susty da sulý tabıǵaty, qarly qysy, jazǵy sabaty, káýsar aýasy – nıetine shynymen de qudaı bergen halyqtyń qazynasy. Ata taýdyń er jetip, boı túzegen bir-bir otaýyndaı Medeý men Shymbulaq bul kúnde aty álemge jaıylyp, maqtanyshymyzǵa aınalyp otyr. Endi bir sát Shymbulaqtyń shynaıy qa­sıe­tin aıǵaqtaıtyn kórsetkishterge zer salaıyqshy. Talǵar asýynan tómenge qaraı sporttyq qul­dılaý trassasynyń uzyndyǵy 3500 metr, slalom-gıganttyń  uzyndyǵy 1500 metr. Shańǵy jolynyń ortasha eni 25 metr bolsa, kólbeýligi 11-29 gradýsqa teń. Naq osy sıpattary sportshy­lar­dyń óne boıy barynsha joǵary jyldamdyqty óristetýine múm­kindik beredi. Shańǵy alańynyń dırektory Asan Jaýynǵarov Shym­­bulaq qarynyń syrǵana­ǵysh­tyq qasıetine nazarymyzdy aýdardy. Dúnıe júzindegi «eń jyldam qar» osynda eken. On shaqty jyl buryn Fransııadan kelgen sarapshylar da osyndaı baǵa berip ketipti. Nege deseńiz, Eýropa jáne Amerıka elderindegi taý shańǵysy alańdary ornalasqan óńirler muhıt-teńizderge jaqyn jatyr. Al, Alataý jaıqyn sýdan alysta. Sondyqtan, ol jaqtyń qarynda ylǵal kóbirek te, bizdikinde azyraq. Sol sebepten de Shymbulaqtyń qary sýsymaly, syrǵanaǵysh bolyp keledi. Osyndaı barlyq sıpattamalary jaǵynan standartqa saı bolǵandyqtan, «Shymbulaq» dú­nıe júzindegi taý shańǵysy kýrorttarynyń ishinde eń tańdaýly úshtikke kiredi. Álbette, ár jyl­darda munda jarys ótkizý jaǵdaıy jaqsar­tylyp, kórkeıtý jumystary júrgizilip otyrdy. Ásirese, Azıada qarsańynda Elbasy pármenimen úlken qarjy bólinip, Shymbulaǵymyz ǵalamat ózgeristerge ushyrady. Burynǵy shańǵy joldary qaýipti bolatyn. Sonyń bárinde qaýipsizdik sha­ralary atqaryldy. Ol ne desek, kóshkin jolyn­daǵy trassalar standartqa sáıkestendirildi. Olardy jaǵalaı qar zeńbirekteri ornatyldy. Shańǵy jolyndaǵy úıindi tastar alynyp tastaldy. Ensiz, tar shańǵy joldary burynǵy 10 metrden 100-180, keıbir jerlerde 200 metrge deıin keńeı­tildi. Sóıtip, Shymbulaqtyń qoldanystaǵy betkeıleri qaıta baǵdarlanyp, trassalar jos­par­lanyp, sondaı-aq jańa betkeıler ıgerilgendikten, syrǵanaý aýmaǵy ulǵaıyp, onyń jalpy uzyndyǵy 30 shaqyrymnan asyp tústi. Iаǵnı, bul burynǵy eski kórsetkishten alty ese artyq degen sóz. «Shymbulaq» taý shańǵysy bazasynyń bas dırektory, Qazaqstan taý shań­ǵysy sporty federasııasynyń prezıdenti Eset Eshpanov Halyq­aralyq shańǵy sporty federasııa­synyń ókilderi Shymbulaqta bo­lyp, trassalarǵa gomologasııa júr­gizgenin, ıaǵnı tehnıkalyq jaı-kúıin teksergenin aıtady. Osy rette barlyq shańǵy jolda­ry talapqa saı bolyp shyǵyp, tıisti halyqaralyq standarttar boıynsha tórt birdeı sertıfıkat alǵan. Munyń ózi Shymbulaqtyń álemdik deńgeıdegi asa iri halyqaralyq jarystardy, eń aldymen, 2011 jylǵy qysqy Azııa oıyndaryn ótkizetin nysandy oryn retinde tańdalýyna birden bir negiz bolyp tabyldy. Jarystar jıi ótip, áýesqoı seıil-serýenshiler, shańǵyshy týrıster kóp shoǵyrlanatyn Shymbulaq sııaqty jerde, jańa aıtqanymyzdaı, qar kóshkinderiniń aldyn alyp, shańǵy tebýshi­lerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyzy zor. Sol úshin shetten osy zamandyq qural-jabdyqtar satyp alynyp, olar tótenshe jaǵdaı­lar jónindegi tıisti qyzmetterdiń paıdalanýyna berilgen kórinedi. Osynaý qurylǵylardyń arqasynda mamandar aldyn alý maqsatynda júıeli túrde kóshkin shaqyryp turady. Munyń ózi synnan ótken qaýipsizdik sharasy, deıdi. Azıada qarsańynda jasalǵan bir ǵajaıyp «Medeý» kesheninen «Shymbulaq» taý shańǵysy kýrortyna tartylǵan aspaly jol, ǵalamat jobanyń iske qosylýy der edik. Endi Almaty qalasynyń turǵyndary men qonaqtary qaýipsiz ári jaıly kabınalarda, taýdyń kórkin tamashalaı otyryp, «Medeý» beketinen Shymbulaqqa bar bolǵany 14 mınótte jetip ba­rady. Týrısterdiń qudaıy berip, kýrort qonaqtary kóbeıgeli tur. Bul jaıt sonymen birge elde salamatty ómir salty men sporttyń damý áleýetin kúsheıte túspek. Tabıǵat qoınaýyna kiretin avtokólik tasqyny tolas tabýyna oraı ekologııalyq tazalyqqa jol ashylmaq. Avstrııanyń «Doppelmaıer» fır­masy jasaǵan osynaý «Medeý-Shymbulaq» as­pa­ly gondola joly­nyń uzyndyǵy 4572 metr. Álemdik deńgeıdegi osyndaı úshinshi jol. Mundaǵy 114 kabınanyń árqaısysyna segiz kisiden otyra alady. Sekóntine 6 metr jumys jyldamdyǵymen eseptegende, bir saǵatta 2 myń jolaýshyny tasyp úlgeredi. Atalmysh bolat arqandy aspaly jol qosymsha kóptegen paıdaly júıelermen jabdyqtalǵan. Sapa men qaýipsizdiktiń barlyq eýropalyq talaptaryna saı. Kýrortqa kelýshilerdiń kóńilinen shyǵý úshin tómengi «Medeý» beketiniń janynda 100 oryndyq avtokólik turaǵy jasaqtalǵan. «Shymbulaqtan» joǵary qaraı ortańǵy beketke jáne Talǵar asýyna jetý úshin bazanyń ózindegi barlyq kótergishter neǵurlym osy­zaman­dyq jáne syıymdy qondyrǵylarmen aýystyryldy. Sóıtip, ıtalıandyq «Leitner» fırmasynyń osyzamandyq qurandy aspaly joly ornatyldy. Mundaǵy jalpy uzyndyq tórt shaqyrymnan asady. Munda da saǵatyna 2 myń jolaýshy tasymaldanady. 6-8 kisilik kabınalar, 4 kisilik ashyq oryntaqtar bir-birimen almasyp otyrady. Sondaı-aq kýrort aýmaǵynda jańa ǵımarat boı kóterdi. Onda 2 myńnan astam adamǵa arnalǵan júk saqtaý orny jaıǵasqan,  ashana, dámhana men meıramhanalar, sport dúkeni jáne basqalary bar. Baspasóz ortalyǵynyń zaly, medısınalyq kómek kórsetý bólmeleri de jabdyqtalǵan. Atalǵan jaılardyń bári taý shańǵyshylaryna ǵana emes, demalýshylar úshin de tamasha jaǵdaılar týǵyza­ty­ny anyq. Naq osy arada Shymbulaqty keshendi damytý jobasyna jumsalǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 200 mıllıon AQSh dollaryn quraǵandyǵyn aıta ketken de jón shyǵar. Sporttyq jaǵyna keler bolsaq, Azıada jarystaryna tóreshilik etetin qazylar alqasy daıyn. Tehnıkalyq delegattar erte bastan belgilenipti. Shymbulaqta sporttyń úsh túrinen jarystar ótpekshi. Atap aıtqanda, Alataý baýraıynda sportshylar shapshań quldılaýdan, sýper-gıganttan jáne sýper-kombınasııadan kúsh synasady. Osy úsh túrdiń ózi erler jáne áıelder bolyp bólingende medaldardyń alty jıyntyǵy báske tigilgen. Iаǵnı, alty altyn, alty kúmis jáne alty qola. Eset Eshpanovtyń aıtýyna qaraǵanda, bizdiń Zakýrdaev, Koshkın, Voronov sııaqty saıypqyrandarymyz keminde eki nemese úsh altyn alady dep josparly túrde kútilýde. Olaı bolsa, Esettiń aýzyna maı. Al endi Azıada ótip bolǵan soń «Shymbulaq» syndy jaýharymyz búkil Azııa úshin qysqy týrızmniń jáne taý shańǵysy sportynyń álemge áıgili ortalyǵyna aınalmaqshy. Qorǵanbek AMANJOL, Sýretterdi túsirgender Bersinbek SÁRSENOV,  Iýrıı BEKKER.

«Ádemi-aı» jasaǵan kádesyılar

Qazaq halqy qolónerdi erte zamannan beri qasterlep, qadirleı bilgen halyq. Qazirgi tehnologııa jetistikterine kóz ilespeıtin jahandaný kezinde on saýsaǵynan óner tamǵan sheberlerdiń kóz maıyn taýysyp jasaǵan qolóneriniń alatyn orny erekshe. Búginde qaı jerge barsańyz altyn-kúmis, qola men mystan, teri men aǵashtan jasalǵan osyndaı biregeı dúnıeler joǵary suranysqa ıe. Jýyrda biz osyndaı kóne zamannan beri atadan balaǵa ulasyp kele jatqan ulttyq dástúrimizdi halyqqa tanystyryp, ony keńinen nasıhattap júrgen «Ádemi-aı» JShS bas dırektory Bahargúl TО́LEGENQYZYMEN kezdesip, áńgimege tartqan edik. Áńgimemiz Azııa oıyndaryna arnalǵan kádesyılar men jalpy zergerlik buıymdardy jasaýdyń mańyzy týrasynda boldy. – Aldymen ózińiz týraly, sodan keıin bul jumysty qolǵa alǵa­ny­ńyzǵa qansha ýaqyt bolǵanyn aıtsańyz. – 1994 jyly Qy­taı­daǵy Beıjiń memlekettik ýnıversıtetin bitirgen soń, bilimimdi jetildirý maq­sa­tynda atajurtqa kelip, 1997 jylǵa deıin óz ma­man­dyǵym – bıologııa sa­la­sy boıynsha ǵylymı ju­myspen aınalystym. Sol kezde dıssertasııa jazýǵa daı­yndyq barysynda Qazaqstandaǵy ejelgi qoldanbaly óner­di zertteýge bet buryp, osy sa­lanyń kolleksıonerlerimen baıla­nys ornattym. Jalpy, men jyldar ótken saıyn baǵasy óse beretin zergerlik jáne turmystyq buıymdardy jınaýmen Beıjiń memlekettik ýnıversıtetinde oqyp júrgen kezimde aınalysa bastaǵanmyn. Sol kezde Qytaı ım­peratorlarynyń saraıla­ryn aralap, onda jınaqtaǵan kóne buı­ym­dardy, jádigerlerdi tamashalap, tánti bolatynmyn. Elge oralǵan soń: «Bizge nege óz ultymyzdyń sha­shy­rap jatqan baılyǵyn jınas­tyr­masa?» degen oı keldi. Sóıtip, ult­tyq qundylyqtarymyzdy jas ur­paqqa jetkizý, antıkvarıat dúnıe­le­rin jınaý arqyly qazaqtyń qol óneriniń baǵa jetpes baılyqtaryn shetelge tanystyrý maqsatynda 2000 jyly «Ádemi-aı plus» JShS qurdym. Al 2002 jyly «Ádemi» óner úıin ashtym. – Alǵashqy jasaǵan kádesyı­la­ryńyz, buıymdaryńyz ne edi? – Bizdiń dúkenderdiń sórelerinde orystyń matreshkasy, qytaıdyń fen-shýıi, úndiniń baqa-shaıandary qaptap turǵanda, nege óz ulty­myz­dyń baǵaly jádigerleri jarqyrap turmaıdy degen oımen áýeli hal­qymyzǵa bir-birine syı retinde usynýǵa bolarlyqtaı, óz elimizdiń aza­mattaryna ultymyzdyń baǵa jetpes baılyqtary bar ekendigin kór­se­tý úshin ulttyq kádesyılar jasaýdy qolǵa aldym. Birinshi bolyp eldigimizdi, ulttyǵymyzdy tanytatyn «Báı­terek», «Qazaq eli», «Táýel­siz­dik» monýmentteriniń kishireıtilgen túrlerin jasadyq. Odan keıingi Qy­zylordadaǵy Qorqyt ata, Túr­kis­tandaǵy Qoja-Ahmet Iаsaýı kesene­leri­niń, Altyn adam, Abylaı han, Abaı, Báıdibek, Isataı-Mahambet, Naýryzbaı batyr, Qarasaı batyr eskertkishteriniń ma­ketteri jasaldy. – Kompanııanyń atyn kádesyılardyń, buıym­dardyń ádemi bolýy úshin qoıdyńyz ba? – Joq. Ádemi degen qy­zymnyń aty. (Kúledi) – Osy kezge deıin qansha kádesyılar jasa­lyp, saýdaǵa qoıyldy? – Meniń kádesyı­lar­dan bólek jınaǵan kol­lek­sııalarym 5 myńnan astam. Olardyń bári eń kóne qazaq jádigerleri. Kádesyı­la­ry­myz da óte kóp. Olar О́ner úıinde satylýda. Biz kezinde ár­bir jádi­gerdiń tólqujatyn rá­sim­dep, Ádilet mınıstrliginen arnaıy patent al­ǵan bola­tyn­byz. Qa­­zir shú­kir, ha­lyq ulttyq naqyshtaǵy káde­syı­lar­dy izdep júrip sa­typ alatyn jaǵdaıǵa jetti. My­saly, asyq pen jaýyryn músinderi, attyń ertoqymy, ulttyq oıyndarǵa qatysty dúnıeler ha­lyqtyń suranysyna ıe. Sonyń ishinde eń ótimdisi «Al­shysynan túsken asyq» kádesyıy. – Jaqyn arada elimizde Azııa oı­yn­dary bastalady. Soǵan siz­derdiń resmı árip­tes bolǵan­dary­ńyz­dy bilemiz. Azı­adaǵa qandaı ká­desyılar jasa­dyńyzdar? – Azıadaǵa óz ónimderimizdi usyný biz úshin azamattyq paryz, úlken dá­reje bolsa, ekinshi jaǵynan kompanııa­nyń taǵy bir satyǵa kóterilgeni dep bilemiz. Azıada – Qazaqstan úshin eki kúnniń birinde bolatyn qatardaǵy shara emes. Álemde áli eshqashan mundaı keshendi jarystardy ótkiz­begen elder qanshama. Osy úlken jaýapkershilikti biz de barynsha sezinýdemiz. Bizdiń kompanııa áýeli Azıadaǵa jarty jyl buryn 30-ǵa jýyq oıyn kádesyılaryn daıyndaǵan bolatyn. Qazir olardyń sany anaǵurlym art­ty. Azıadaǵa arnap altynnan ap­talǵan, kúmisten kúptelgen, qoladan quıylǵan júzden asa medaldar ja­sa­dyq. Sodan keıin Alaý esta­feta­sy­nyń atrıbýttaryn da jasap qoı­dyq. Astananyń qazirgi ákimi Imanǵalı Tasmaǵanbetov bizge osy isti jasaý týraly usynys aıtqan edi. Sony biz saq dáýirindegi shyraǵ­dannyń negizinde barys jáne basqa da jan-janýardyń beınesinde jasap shyǵardyq. Sonymen birge, Azııa oıyndary ótetin jerlerdiń mınıa­tıý­­ralary da daıyndaldy. So­lar­dyń biri 24 karatty altyn ja­latylǵan «Medeý» muz aıdyny áli eshqashan dál osyndaı buıym retinde ashyq saýdaǵa túsip kórmegen. Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıy kúni keshe kúrdeli jóndeýden ótkeni belgili. Onyń endigi appaq qardaı kelbeti de bizdiń Azııa oıyndaryna tartý etken shashýlarymyzdyń biri. Al jańaǵy aıtqan Azıada me­daldary taza hrýstaldan da ja­salǵan. Parametrleri Azıadanyń barlyq talaptaryna saı medaldar kózdiń jaýyn alady. Jarystyń resmı boıtumary taýdyń tek eń bıiginde júretin, Alataýdyń túz taǵysy ilbisine kádesyılar usynyp otyr­myz. Sondaı-aq bizde Azıada alaýy men belgisi beınelengen kúndelikti turmysta qajet taqııa, fýtbolka, joldorba, bel­dik pen fleshkalar bar. Aldaǵy kezde osy az emes kol­lek­sııaǵa sport­shy­lar­dyń músini, basqa da Azıada ny­­san­darynyń kó­rinisi, tuǵyr­daǵy ulttyq jalaýlar usynylady. Bizdiń zattar tek qaltasy qalyń qala tur­ǵyn­dary men qonaqtar úshin ǵana emes, qoǵamnyń barlyq múshelerine tıisti baǵalyq dıapazonda jasalǵan. – Kompanııada neshe adam ju­mys isteıdi? – Otyzdan astam. Olar belgili sýretshiler, músinshiler. Men olarǵa kádesyıdyń túrin, ulttyq naqysh­taǵy buıymdy qaǵazǵa syzyp beremin, olar sony jasaıdy. Qazir Azıa­daǵa arnalǵan 70-ten astam kádesyı bar. Olar Astana men Almatynyń saýda úılerinde, qonaq úılerinde, áýe jaıdyń býtıkterinde tara­ty­lý­da. Bizge osy jaǵynan qala ákimderi kómek­tesýde. My­sa­ly, As­tanadaǵy «Sa­ryarqa» oıyn-saý­yq ortaly­ǵynda Azıa­daǵa ar­nalǵan pavılon ashyl­dy. Biz ol jerge 15 mln. teńge­niń ónim­derin berip otyrmyz. Astanada Áýezov-Kenesary kó­sheleriniń qıyly­syn­da, Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi ǵımara­tynyń janyndaǵy bız­nes or­ta­lyqtyń ekinshi qaba­tyn­da keńsemiz de bar. Bizdiń jasaǵan ónimderimiz sapaly, medaldarymyz synbaıdy. Olar myń jyl bolsa da túrin ózgertpeı turady. Biraz adamdar Azıada boıtumary barysty keıbireýler tyshqanǵa uqsatyp jasaǵan deıdi. Al bizdikin kishkentaı balalardyń ózderi kórgende: «Oı! Qandaı súıkimdi bul barys», dep qushaqtap alady eken. – О́zge ult ókilderi sizderdiń ult­­tyq naqyshtaǵy kádesyı­lary­ńyzǵa, jádigerlerińizge qy­zyǵa ma? Mysaly, dombyra us­tap, ulttyq kıim kıgen barysqa. Shynyńyzdy aıtyńyzshy. – Kóbinese qazaq jigitteri satyp alady. Sosyn shetel qonaqtarynyń Azıada kádesyılaryna qyzyǵa­tynyn kórip júrmin. – Alda qandaı josparyńyz bar? – Almatyda Shevchenko men Baı­zaqov kósheleriniń qıylysynda О́ner murajaıyn ashýdy josparlap otyrmyn. Áńgimelesken Dastan KENJALIN.