Bashqurtstanǵa barǵanda

...Bashqurt halqynyń tili qypshaq-bolgar tobyna jatatyndyqtan, qazaqtarǵa túsinikti eken. Bashqurt teatrynyń týyndysyn tamashalap, osyny uqtyq. Patsha ókimetiniń ezgisine, jerin basyp alyp, alym-salyqty shamadan tys kóbeıtýimen qatar, dinnen bezdirýge baǵyt­talǵan soǵystarda Aqaı Qosymov basqarǵan kóterilisshiler 1735-1740 jyldary jerin, elin, dinin, dástúrin qorǵap qalǵanynan artyq ne bar. Aqaıdyń ákesi Tólekeı 1681-1684 jyldardaǵy patsha ókimetiniń ezgisine qarsy kóterilisti basqarypty (sm.MIBT.Ú1.s.363-364). Osyndaı kóterilisterde Aqaıdyń batyr sarbazdary Qara-tabyn bolysynan Júsip Artyqov, Iýrmalaı bolysynan Sultanmurat Dúısekeev, Bulıar bolysynan О́mir Toqtarovtar úlken erlikter kórsetedi. – Ádiletti qatty eskertýi eken, qanyn ishine tartqan ústemdik aldynda elpektemegen halyq kúshi qaharly ǵoı qashanda, – dedim. – Muraǵat derekterinde Ońtústik Oral boıyn mekendegen bashqurttar 1219-1220 jyldary Syrdarııa dalasyna deıin kóship baryp, Altyn Orda men qarym-qatynasta bolypty. Erleri 13-1 áskerı polkine tirkelipti. Úmit az, kúdik kóp, izin ańdıtyn jaýlyq bar, qutyrynǵan zor­lyq, ezip, janshýy údep turǵan Reseı patshalyǵynyń basqynshylyǵynan baıtaq dalany qorǵaýǵa erlerdiń erligin kútken az halyqtardyń muńy ortaqqa aınalǵan-dy. Boı bermeı tútep órship turǵan jaýgershilik, túrli kedergilerdiń qyspaǵy halyqtyń esin shyǵaryp, erkindikke em tappaǵan kezeńder tarıhtan belgili. Reseıdiń bıligin amalsyz maquldap Altyn Orda jáne basqa da usaq memleketter erkindigin talap etse de qaqtyǵys, soǵys toqtaý tappaǵanyna taǵy bir dálel – 1736 jyldyń 29 maýsymynda tutqynǵa túsken Aqaı batyrdy bosatý úshin bashqurt sarbazdary general A.I.Rýmıansevtiń áskerı bekinisine tosyn shabýyldap, 180 soldatyn óltirip, 32 soldatyn jaraly etedi. – Asqan erliktiń ushqyndary sónbeıtin sáýle qaldyryp juldyzdar jolynda saırap jatyr, erlik kektenýden bastaý alady, erkindikti ańsaý eldiktiń sharty, – dedi Nııaz. – Adamdar jer betine paıda bolǵan jyldardy aıtpaǵanda, qanshama ǵasyrdyń qýanyshyna ortaqtasyp, qaıǵysyna birge jubanysqan qazaq-bashqurt halyqtarynyń dostyǵy tereń tamyr tartqan. Tún túnekti de kórdi, sherlenip birge muńdandy da. Áıteýir úmitin úzbedi, bir-birine arqa súıedi. Tútini túzý shyǵyp adal tilekpen, bıik maqsatpen, zor jigermen birlesip kóre almaýshylyqqa, paıdakúnemdikke salynbaı, kisilik tarıhyn tazalyqpen saqtaǵandyq ejelden qalyptasqan. Bashqurt halqynyń uly tulǵasy atan­ǵan Zákı Valıdıdiń: «Túrli soǵys, qaqty­ǵystardy aıtpaǵanda, azamat soǵysynyń kóleńke jaǵyndaǵy shyndyqty aıqyndap ashar bolsa túrli elderdiń túsinigi ózgeshe bolar edi, shyndyq kórinip qalar edi» deýiniń astarynda adam quqy, usaq elderdiń arman-múddesiniń qorǵalýdan shet qalyp, ús­temdiktiń qorlaý qalybyna quıylyp, ál­siz­derdiń úreılenýi kórinetinin bildirse kerek. Bashqurttardyń jazba deregi erteden bas­talsa Ýfanyń joǵarǵy, ákimshiligin basqarǵan Meńdııar Bekshorın (1750-1821) Syrym Datovpen kezdesse, osy saparynda qazaqtyń «Barsa kelmes» ertegisin jazyp alyp «Sankt-Peterbýrgskıe vedomostıde» jarııalasa (839 №17), eki ulttyń shyǵarmashylyǵy erteden bastaý alǵanyn kórsetedi. Bashqurttar tirliginiń uzyn-yrǵasy halyqtardy bótensý emes, túrli tirlik qozǵalysyn baǵalap túsinistikpen ish tartyp qaraý desek, HVIII-HIH ǵasyr­lardaǵy túrli revolıýsııalarmen qatar Pa­rıj kommýnasynyń shyndyǵyna kóz tas­tap, boljalmen baǵalaı qarap, ózderiniń is-áreketin jetildirip ulttyq qasıetin dáýirge saı damytyp otyrǵan. Oǵan dálel Ýfada 1838 jyly gýbernııalyq baspahana ashylyp, Haıbýlla aýdanynda «Baqyt», «Shýra» jýrnaldary jaryq kórgen. Bashqurt halyq qozǵalysynyń basshysy A.A.Valıdovtyń maqsatty qundy usynystary nátıjesiz qalsa, kóp keshikpeı gýbernııalarda ashtyq órtteı laý ete túsedi. 1921 jyldyń 1 qańtarynda Ýfa gýbernııasynda 13 mıllıon put astyq, 2.2 myń put maı, 12 mıllıon dana jumyrtqa, Kishi Bashkerııa boıynsha 2.2 mıllıon put astyq, 6.2 put maı, sharýa­larda 39 myń iri qara, 82 myń qoı, eshki, ara ósirýden jınalǵan 2.2 put bal bolsa, mun­sha azyq halyqqa buıyrmaı, ókimetke tapsyrylyp ketse, ol azdaı 1921 jylǵy qýańshylyq, azamat soǵysy qaljyratqan elde ashtyq bastalady da halyq kóterilisine ulasady. Aryndy ózenderdiń boıymen aqqan ólikter qabirin de taba almaı qaldy. Ondaıdy kórgen tas júrektiniń de kókiregi shydamas edi. Biraq, Qyzyl Armııa, keńes basshylary barynsha múmkindikterdi qarastyrdy. Halyqtyń úmitin joımaýdy birshama oılastyrdy. Jurt Keńes ókimeti jarylqaıdy dep asyqqanda Orynbordan shyqqan Dýtovtyń armııasy aqtar, qyzyldar bolyp qyrylysýy da bashqurt halqyna ońaıǵa soqpady. Kóz súrinetin ólikter, ash quzǵyndar talasy, ǵajaıyp ólke órtke oranyp jatty. Áli kúnge jerge kúrek salsa qarýlardyń shirigen qaldyqtary shy­ǵady, ara-tura ashtan ólgenderdiń be, oqqa ushqandardyń ba, adamdardyń súıegi de kórinip qalady. Onyńyz máńgilik umytylmaıtyn zulymdyqtyń esten ketpes kýási. Rasynda HVI ǵasyrda Altyn Orda, Noǵaı ordasy, Qazan handyǵy, Sibir handyǵy bolyp uıysyp jergilikti halyq ózin ózi basqaryp, tynyshtyqpen biraz jyldarǵa erkindigin saqtady. Qala órkendedi. O da zýlap óte shyqpaı ma? Jaratqan Iem bashqurttardy shyńy kók tiregen taý, qalyń jynys orman, taýdan basyn alatyn aryndy ózenderi, kólderi deısiń be, nebir tabıǵat sulýlyǵymen qytymyrsyz jarylqaǵan. Osyndaı qunarly da qut óńirde ashyqqan halyqqa 1922 jyldyń 6 qańtarynda «Vınkobogo» sý kemesi 5.900 tonna júgeri dáni jáne basqa da azyq-túlik, dári-dármek jetkizgen. О́zderiniń halqyn saqtaýǵa óndirgen azyq-túligin ókimet sypyryp áketkenin joǵaryda kórsettik. Álgi sheteldiń kómegi 5250 ashyqqan balalardy asyrasa, 1921 jylǵy jeltoqsandaǵy derek boıynsha 75 000 balany ashtyqtan qorǵaý kerektigin málimdeýmen qatar (SGIARb f.r.-O1O1.op 1.d.70.l.29-30) balalar ólimi 40 paıyzǵa, emshektegi sábıler ólimi 75 paıyzǵa jetkenin qamtyp aıtylady. Sol tusta Amerıka ákimshiligi ashyqqandarǵa kómek esebinde 29 tamyzda Rıgadan Máskeýge 8 vagon, 30 tamyzda 14 vagon toly azyq-túlik jóneltilgenin «Pravda» gazetiniń 1921 jylǵy 3 qyrkúıegindegi sanynda jazǵan eken. Biraq munyń bári ashtyqqa urynǵan qalyń halyqtyń qaısysyna jetti deısiń. – Ashtyq aldymen adamdardyń aqyl-esin alatyn, mıyn isten shyǵaratyn tárizdi. Solaı degenmen, árbir ata-ana sońǵy únemin urpaǵyna berip, ózi ajalǵa beıil bolatyn shyǵar... – dedi Nııaz pikirin dálelge negizdep... Nııaz: «Bashqurtstannyń keıbir eldi mekenderi Chelıabi gýbernııasyna qaraǵan ǵoı. Mysaly, Verneýralsk qalasynda 1897 jyly 11103 tútin bashqurt mekendegen. Búginde Bashqurtstan quramynda. Sol óńirdegi ólimshi bolǵan 2,5 myń balany AQSh azyqpen asyrasa, Shvesııanyń Qyzyl krest qoǵamy – 100 myń jasóspirimdi, Kva-kerı qoǵamy 350 myń urpaqty asyrapty. Al Nıderland memleketi kómek retinde 4000 tonna azyq-túlik, dári-dármek jetkizip otyr­ǵan. Osy kezde gýbernııa boıynsha 19580 turǵyn nár syzbaı ólim halinde jatsa, onyń 9007-si sábı balalar eken. Adam ómirge ólý úshin kelmeıdi, ádildikpen ba­qytty ómir súrýge keledi» – dep oıǵa batty. Memlekettiń jaýapty adamdarynyń qolynda jan-jaqty zerttelgen statıs­tıka málimeti bolsa, oǵan kóz salyp, kóńil qoısa mıllıondaǵan halyq ajaldan aman qalar edi. 1921 jyly bastalǵan ashtyq 1922 jyly jalǵasyp, Bashqurtstan gýbernııalarynda 421.352 adam, 368.330 bala ashtyq aýyrtpalyǵyn tartyp ólimshi bolǵan, aýrý, syrqaý meńdetip ólim qushtyrǵan kóbin (GACh.of.380.op.1.d.18.p21.24.). Taý alqaptaryna muńly kóz­ben qarap turyp halyq basyna túsken joı­qyn náýbettiń naqty sebebin aıtyp, danyshpandyq boljaýyn jurt talqysyna salǵan Alash oıshyldary, musylmandardyń úshinshi seziniń músheleri, saıası sheshen, astronom Jáńgir Abyzgeldın, belgili fılosof, din qoǵamynyń qaıratkeri «Ǵalııa» medresesin uıymdastyrýshy Zııat­­dın Kamaletdınov, muǵalim Muqlısa Ǵabdelgalıamova, «Idel» gazetin shyǵarýshy ustaz, ári jazýshy Abdrahman Gýmerov, tarıhshy-ustaz Hasan-ǵata Muhametuly, fılosof, ustaz Mýsa Bıgaev, jazýshy Shahar Sharaf jáne basqalary el ómiriniń shyndyǵyn aıtam dep, qyzyl ımperııanyń qýǵyn-súrginine tústi, túrmege de otyrdy, ólgeni óldi, ólimshi bolǵanyna atar tań, kórer kún kórsetilmedi. Saıasat qylyshy jalańdap dinge de kılikti, buzý úshin birlikti, tobyr shúılikti. Ult múddesin, tilin, dinin, dilin qorǵaǵan belgili jazýshylar Abzal Tagirov, Bolat Imanǵulov, Ǵubaı Davletshın, Dáýit Iýltaı Abdolla Amantaı, Týhfat Iаnabı, halyq jaýy esebinde atylyp ketse, 29 jazýshy qýǵyn-súrgin zardabyn shegip, túrmede otyryp jazalanǵan eken... «Tolqyny týlap, taralyp qalar jyrlarym, qaıta-qaıta qaǵyp kóńil syrlaryn» dep jyrlaǵan, «Bir ómirdiń tarıhy» trılogııasymen Keńes Odaǵynda esimi quıryqty juldyzdaı jarq etken Zaınab Bııshevanyń shyǵarmalary kúreske toly bashqurt halqynyń shejiresi dep áli kúnge joǵary baǵalanyp keledi. Yrǵyz óńirinen bilim izdep, baqyt tappaq bolyp, aryp-ashyp, muń-sherge batyp, qıyndyqpen janyn aıamaı arpalysyp «ýh» dep Ýfaǵa jetedi. Jazýshy shyǵarmasy ómir aınasy desek, sýretkerlik talanty asyp týǵan Saıfı Qudash (1894-1993) 1913-1915 jyldary Qostanaı qalasyndaǵy qalalyq musylman mektebinen bilim alyp, Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde oqýyn jalǵastyrady. Sol jyldary Sh.Babıch, H.Týfanmen birge ádebı, mýzykalyq úıirmelerden bilimin tolyqtyryp talantyn shyńdaıdy. Túrli baspalar qoldan-qolǵa tıgizbeı Saıfıdiń óleńderin jarııalaı bastaıdy. 1919 jyldan bastap Ombydaǵy «Azat sibir», «Shyǵys kedeıi» gazetterinde óleńderi jaryq kórse, 1930 Ýfadaǵy «Jańa aýyl» gazetinde qyzmet atqarady. Odan keıin «Oktıabr» ádebı jýrnalynda redaktor qyzmetterin atqaryp, talaı qalamgerdiń shyǵarmashylyq baǵyn ashady. 1943-1948 jyldary Bashqurtstan Jazýshylar odaǵyn basqaryp ómirin biryńǵaı ádebıetke arnaıdy. Tuńǵyshy «Erkindik áni» shyǵarmasynan bastaý alsa, onyń óleńder jınaǵy, romandary qazaq, qyrǵyz, tájik, ózbek, ýkraın jáne basqa ulttar tiline aýdarylady. Uly tulǵanyń kóz aldynda, jadynda jańǵyryp Maǵjan elestep turatyndaı boldy ma eken, muraǵattaǵy ádebı qorynyń alǵashqy betinde óziniń, Maǵjannyń fotobeınesi jarqyrap turǵanyn kórip, ádebıet áleminiń terezesin ashyp, tynysyn keńeıtti me eken, degen oıda qalasyń. Qalamgerliktiń birin-biri qurmetteıtin qasıeti qandaı shyraıly, qylyǵy, oıy, sózi janyńa qýanysh beretinin jazýshydan basqa eshkim túsinbes te, uqpas ta edi. Jáne Maǵjannyń súgiretimen qa­tar «Aq jol» jýrnalynyń №1 sanynda jarııalanǵan «Temirdi jumsartqan ana» novellasy da qorda áspettelip, úlgi retinde saqtalǵan. Máńgi jasaıtyn ulylyq, shyndyq, keleshektiń boljamy, ótkenniń móldir beınesi óshpeıtinin Maǵjannan tapqandaı rahat sezimde bolyp, jan dúnıesin keńeıtip óziniń shyǵarmashylyǵyna qulash sermedi me eken Saıfı? Búginde Bashqurtstan baılyǵy halyqtyń dáýletine aınalyp otyr. Atap aıtsaq, 40 óndiris oryndary Reseı, Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Tájikstan elderimen jáne Mońǵolııamen baılanys jasap keledi. Bashqurtstannyń aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jeti mıllıon gektar jeri bar, onyń 3,7 mıllıon gektaryna egin, kókónis ósiredi, qalǵany jaıylymdyq. Munda 900 aýyl sharýashylyǵy kásiporny, 930 azyq-túlik óńdeý kásiporny, 5500 sharýa qojalyǵynyń qaı-qaısysy da tabysty salaǵa aınalǵan, ǵylymı negizde damyǵan. Jyl saıyn 10 000 tonna astyq, 6000 tonna kókónis, 5000 tonna kartop, 1800 tonna shóp, 9000 tonna súrlem daıyndalady. Mal ósirý tıimdi sala, 7000 tonna sút, 400 tonna sapaly et óndirilip halyqqa taratylady. Halqynyń birazyn qyryp salǵan baıaǵy ashtyq endi oralmasy anyq. Burynǵy úreı, óktemdik umytyldy, tarıh qoınaýyna birjola ketti. Aýyl sharýashylyǵynyń tabysty salaǵa aınalýynyń sebebi, tabıǵat baılyǵy, munda 3 myń kól, 13 myń ózen bar bolsa, onda 300 qus túri, balyqtyń 42 túri ósip, ónedi. Myna aq Edil ózeniniń sýyna betin jýyp, bıik shyńǵa qarap turyp qazaq satırasynyń klassıkteriniń biri Jıenǵalı Tilepbergenov: « Sharshap tozǵan oılardy tazarttyń, jastyq sha­ǵymnyń birazyn osynda ótkizip izgilikti taptym, bilim aldym, qatal taǵdyrdy jeńýdi úırendim. Maqsatsyz kúnder qaldy artta. Meıirimsiz úreıden jasqana qoımaspyn, taýdyń órlik minezin boıyma daryta kór, keýdem jelpinip bir sergip qalsyn. Boıymdy bekit, jolymdy ash. O, tabıǵat qudireti tarıhtyń shyndyǵyn baýyryńa basyp jatyrsyń ba?» – dep tolǵandy ma eken. Ras, qazaqtyń talaı oıshyldary, bıik tulǵalary osy Ýfa qalasynan bilim aldy. Bashqurtstannyń janymyzǵa jaqyn bolatyny ótkenimiz, búginimiz, erteńimiz, tarıhymyz ortaq bolýy Jaratqannyń bergen tartýy syqyldy. Túsiniktisin aıtsaq, Ýfa qalasynyń memlekettik muraǵatyndaǵy 585. 228 qujattyń qazaqtar tarıhyna qatysty derekteri jeterlik, ony azsynsań, ulttyq kitaphanasynda arab, parsy álipbılerimen jazylǵan alǵashqy dáýirden bergi qundy kitaptar da tabylady. Mine, babalarymyz baǵyt alǵan juldyzdar joly ońǵaryla berip, jaqsylyǵymyz unasym tapqaı dep tilesek artyq bolmas, sirá. Kóz tundyrǵan tabıǵat sulýlyǵynan tirlik shyndyǵyn tapqandaı bashqurt jazýshysy Nııaz Alsynbaev «Edil men Jaıyq» ánin shyrqaı bastady. Taý jańǵyryp jatty...Ún alysqa ketti... Ulttyq ashyq únge shattana túsesiń! Tabyl QULYIаS, jazýshy. Astana – Ýfa – Astana.