Sý – tirshilik kózi. Shólirkep, qatalap jatqan jerdi aǵyn sýmen sýarǵan qandaı keremet. Muny, ásirese, aýyl balalary jaqsy biledi. Kenezesi keýip, shaqyraıǵan kúnnen topyraǵy qars-qars aıyrylyp ketken Jer-ananyń jaıylyp aqqan sýdy qylt-qylt etip jutyp jatqanyn anyq sezgendeı bolasyń. Hadıste aıdalada shólden ólgeli jatqan kúshikke tereń qudyqtan aıaq kıimimen sý alyp berip, maqulyqtyń janyn alyp qalǵan kelinshektiń úlken saýapqa ıe bolǵany týraly áńgime bar. Shynynda, shóldegenge sý berý, qatalap kelgenge sýsyn usyný – saýapty is.
Mine, biz áńgime etkeli otyrǵan Ábdimanap Ábdiramanov aýylda ósip, jastaıynan sýdyń syryna qanyǵyp ósti. Balalyq shaǵy ótken Qazyǵurt taýynyń etegi sýly da nýly jer ǵoı. Bir atasy aýylda sý muraby bolatyn. Sol kisi muny óte jaqsy kórdi. Bálkim, munyń bolashaqta mamandyq tańdaýyna aýyldaǵy aǵaıynnyń sol sýshy atasyna degen erekshe qurmeti, ystyq yqylasy áser etken bolar. Áıteýir, qarshadaı jas bala qolyna ketpen ustap, aryq jaǵalaǵan atasy sııaqty eldiń alǵysyn alyp, rızashylyǵyna bólengisi kelgeni anyq. Sóıtip, sol atasynyń jeteleýimen Shymkenttegi tehnıkýmnyń gıdromelıorasııa mamandyǵyna oqýǵa tústi. Ony úzdik baǵamen bitirgennen keıin ustazdary munyń taýdaı talabyn baıqap, Tashkenttegi ınstıtýtqa jiberdi. Biraq densaýlyǵy bolyńqyramaı, keshigip bardy da, qujattaryn tapsyryp úlgere almady. Amal joq, Shymkentke qaıtyp kelip, pedınstıtýttyń fızıka-matematıka fakýltetine qujat tapsyryp, baǵy janyp, oqýǵa túsip ketti.
– Shamasy, men sý sharýashylyǵynyń fızıka-matematıka aspektilerimen aınalysatyn kezine dóp túsip qaldym-aý deımin, – deıdi Ábdimanap Ábdiramanov. – Mamandyq alǵannan keıin Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda eńbek jolymdy bastap, ǵylymmen shuǵyldandym. Sol jyldary aýyl sharýashylyǵy salasynda keńinen qoldanylyp jatqan sý nasostarynyń qalaqshalary tez jelinip ketetini úlken problema boldy. Sýmen engen qum shyr aınalyp turǵan qalaqshaǵa kúsh salyp, jelinip ketýin jyldamdatady. Maǵan basshylar sýdaǵy qumdy nasosqa kelmeı turyp bólip tastaýdy tapsyrdy. Bes jyl osy máselemen aınalysyp, aqyry munyń ádisin taptym. Sóıtip, sýdaǵy qumdy bóletin arnaıy qurylǵy jasaldy. Osy eńbegim úshin tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty atandym.
Qaıda da bolsa bilikti mamanǵa suranys kóp. Sol jyldary Jambyl gıdromelıoratıvtik ınstıtýty teorııalyq mehanıka kafedrasy meńgerýshiligine konkýrs jarııalap, kelgen úmitkerler kóńilinen shyqpady ma, áıteýir, birazǵa deıin dúrkin-dúrkin jumysqa shaqyrǵan jarnama berip jatty. Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń beldi mamandary buǵan: «Sen osy qyzmetke dóp kelip tursyń, qujattaryńdy tapsyr», degen usynys aıtty. Alǵashynda qulaq asa qoımaǵan edi. Keıinnen kelisýge týra keldi. Instıtýt rektory jas ta, jigerli Mars Úrkimbaevtyń ózi áńgimelesti. Jas mamannyń aldaǵy josparlaryn surady. Bilimin, biliktiligin baıqady. Sóıtip, 1976 jyly kafedra meńgerýshiligine taǵaıyndalyp, Jambyl qalasyna kóship keldi. Mine, sodan beri 40 jyldan astam ýaqyt zymyrap óte shyǵypty. «Daraq bir jerde kógeredi», degen. Ábdimanap aǵa da osy jyldar ishinde eshqaıda qyzmet aýystyrmaı, osy oqý ornynda tapjylmastan eńbek etip, úlken abyroıǵa bólendi. Bir kezderi ınstıtýt, búginde M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti dep atalatyn oqý ornynda áli kúnge dáris oqyp kele jatqan professor Á. Ábdiramanov 335 ǵylymı eńbektiń avtory, onyń ishinde 9 monografııa, 1 oqýlyq, 5 oqý quraly, 120 ónertabystarǵa berilgen patent bar. Ábekeń myńdaǵan shákirtterge bilim berýmen qatar, ǵylym jolyn qýǵan ondaǵan ǵalymdardyń tálimgeri. Onyń ǵylymı jetekshiligimen 4 ǵylym doktory, 5 RhD doktory, 10 ǵylym kandıdaty, 11 magıstr dıssertasııasyn qorǵady. Ǵalymnyń aty, eńbekteri álemge tanymal, sý salasyna qatysty ǵylymmen aınalysatyn ǵalymdar men mamandar arasynda joǵary bedelge ıe.
– Qazir jelden, kúnnen, sýdan energııa alý óte mańyzdy is bolyp tur, – deıdi bizben áńgimesinde Ábdimanap aǵa. – Sodan bolar, kelesi jyly elimizde ótetin EKSPO-2017 kórmesi basty taqyrybyn osy máselege arnap, energııanyń balamaly túrlerin tabýdy mindetine alyp otyr. Bizdiń ýnıversıtette sý kózderin tabý jáne ony paıdalaný degen mamandyq bar. Elimizde sýdyń qadiri óte kúshti. Ekonomıkany alǵa súıreıtin salanyń biri – sý sharýashylyǵy. Sondyqtan, bul mamandyq asa qajet. Mal sharýashylyǵyn órkendetemiz dep jatyrmyz. Ol úshin shól-shóleıtke sý jetkizý kerek. Buǵan sý mamandary kerek. Sýmen qamtamasyz etý, gıdromelıorasııa, sýdan energııa alý, sýdy bıik jerlerge shyǵarýmen osy biz daıyndaıtyn mamandar aınalysady. Ýnıversıtettiń ǵylymı jańalyqtaryn TMD túgili búkil álem moıyndaǵan. Germanııa byltyr meniń kitaptarymdy suratyp alyp, ózderi shyǵaryp, taratty. Tipti, ınternette de bar. Qazaqstanda energııanyń áleýeti óte joǵary. Tek aıanbaı eńbek etý kerek.
Ǵylymda zańdylyqtar men jańalyqtardy ony ashqan adamnyń atymen ataý dástúri qalyptasqan. Ǵalymdar osy dástúrge sáıkes Á.Ábdiramanov ashqan birqatar jańalyqtar men zańdarǵa onyń esimin berip otyr. Mysalǵa búginde Ábdiramanov kúshi, Ábdiramanov teńdeýi, Ábdiramanov zańy, Ábdiramanov sferoıdy, Ábdiramanov tyǵyny, Ábdiramanov beti degen termınder ǵylymda jıi kezdesedi.
«Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» degen, Ábekeńniń úsh balasy da sý salasynyń mamandary. Úsheýi de tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Zaıyby fızıka pániniń muǵalimi. Qyzy munaı-gaz salasy boıynsha ýnıversıtette sabaq beredi. Endeshe, Ábdiramanovtardyń ǵylym salasyndaǵy eńbekteri jalǵasyn taýyp, elge kól-kósir tabys ákele bergeı deımiz.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.