Baǵdarlama baıany nátıjemen ólshenedi

El muratyna tııanaqty bilim, ornyqty ǵylym arqyly jetýdi tá­ýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri Elbasy Nursultan Nazarbaev aldymyzǵa mindet etip qoıyp, bar múmkindikterdi jasap keledi. Zaman talabyna, ýaqyt ólshemine saı qabyldaǵan zańnamalarǵa, qajet qu­jattarǵa jete mán berip, onyń júzege asýyn, talapqa saı ja­ńartyp turýdy Prezıdent bir sát nazardan tys qaldyrǵan emes. Sonyń dálelindeı, ótken jyldyń 7 jel­toq­sanynda Memleket basshysy óz Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa memlekettik baǵdarlamasyn bekitkeni belgili. Osy qundy qujat týraly qoǵam ómiriniń asa ma­ńyzdy salasy – bilim, ǵylym máselelerinen jurtty habardar etý nıetinde Bilim jáne ǵylym mınıstri, kórnekti ǵalym-matematık, tájirıbeli basshy Baqytjan JUMAǴULOVPEN áńgimelesýdiń sáti túsken edi. Bilimdi qarjylandyrý IJО́-niń 4,1%-yna jaqyndady – Baqytjan Tursynuly, sizge bilim, ǵylym salasy tosyn emes. О́mir jolyńyzdyń bastaýy osy eki salamen ushtas órbip keledi. Júıeli kóz­qa­ra­syńyzdy, tapsyrmaǵa tııanaqty qa­raý tásilin biz Elbasy senip tap­syr­­ǵan «Nur Otan» partııasyndaǵy qyz­metińizden, Ál-Farabı atyndaǵy Qa­­zaq ulttyq ýnıversıtetindegi rek­tor­lyq jumysyńyzdan aıqyn ań­ǵar­dyq. Jalpy, el damýy, Elbasy saıa­sa­ty, el bilimi jaıly qabyldanǵan mem­­lekettik baǵdarlamanyń negizgi ba­ǵyttary týraly gazet betinde ál­de­neshe maqalalar da jarııaladyńyz. Siz­diń oıyńyzsha, bilim berý men da­my­týdyń qazaqstandyq modeli qan­daı bolýy kerek? Turaqty damý úderisiniń dańǵyl jo­lyna túsken Otanymyzǵa zamanaýı ilimderdi ıgergen mamandar qajet. Bul má­sele Memleket basshysynyń jaqynda «Na­zar­baev ýnıversıtetinde» oqyǵan dá­ri­sinde erek­she atalyp ótildi. Men birden aıtaıyn, ótken jyldar ishinde kóp­tegen jetistikterge qol jetti. Zamanǵa saı zańnama bazasy qa­byldanyp, jumys istep jatyr. 2005-2010 jyldarǵa ar­nal­ǵan bilim berýdi da­mytýdyń mem­leket­tik baǵdarlamasy iske asy­ryldy. Sońǵy on jylda bilim berýdi damytýǵa jumsalǵan qarjy on esege artty. Kadrlardy da­ıyndaý qurylymyn IýNESKO usynǵan bilim berýdiń halyqaralyq stan­dart­ta­ry­na sáıkestendirýge júıeli qadamdar jasaldy. Qazaqstan barshaǵa arnalǵan bilim be­rýdi damytý ındeksi boıynsha kósh­bas­shylar qataryna senimdi túrde endi. Al bir jyl buryn mundaı kórsetkish bo­ıyn­sha birinshi orynda edik. Bul Ata Za­ńy­myzda kórsetilgendeı, azamat­tar­dyń bilim alý quqyǵynyń múltiksiz oryn­da­lý­yn, Memleket basshysynyń ult­tyń ın­tellektýaldyq áleýetin da­my­tý jó­nin­degi baǵdarynyń iske asýyn dáıek­teıdi. Elimizde kadr daıarlaýdyń basty maq­sattary men basym baǵyttary aı­qyndalyp, bilim berý sapasyn art­ty­rý, ony baǵalaýdyń ulttyq júıesi ýaqyt ta­la­byna saı qyzmet etedi. Dál qazir álem­dik órkenıettiń órleýine uıytqy bolyp otyrǵan Eýropalyq bilim berý ke­ńisti­gine ený úrdisi qamtamasyz etilgenin de aıta ketsem deımin. Bedeldi TIMSS ha­lyq­aralyq salystyrmaly zertteýlerine súıensek, elimiz matematıka páninen memleketter arasynda 5-­orynǵa, jara­ty­lystaný boıynsha 11-orynǵa kóte­rildi. Bul táýelsiz el oqý­shylarynyń alǵan biliminiń qandaı dá­rejede ekenin dáıekteıtin mysal deýge bolady. Bilimniń altyn uıasy sanalatyn oqý ǵımarattaryn salý jónindegi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «100 mektep» baǵdarlamasy sheńberinde eleýli ister atqarylyp, júzdegen mektep oqýshy­lar­dyń paıdalanylýyna berildi. Eger 2004 jyly mektepterdegi oryn tapshylyǵy 200 myńnan astam bolsa, búginde bul kór­­setkish 100 myńǵa tómendep, eki esege azaıdy. Mektepter zamanaýı jabdyq­tar­men, pándik jáne ınteraktıvti kabınettermen jabdyqtalsa, sońǵy bes jylda mundaı zárý quraldardyń 9 myńǵa jýy­ǵy oqýshylar men ustazdardyń qol­da­ny­syna berildi. Elimizdegi joǵary mektep álemdik tájirıbede keńinen taralǵan kadr daıar­laý­dyń úsh deńgeıli modeline – bakalavr – magıstr – fılosofııa doktory (PhD) – to­lyǵymen kóshti. Kredıttik oqytý jú­ıe­si engizildi, birqatar baǵdarlamalar ha­lyqaralyq ortalyqtarda akkredıtteýden ótti. Ashyq úlgidegi 5 ulttyq zerthana jáne sońǵy úlgidegi zamanaýı qural-jab­dyqtarmen jaraqtalǵan ınjenerlik beıindegi 15 zerthana quryldy. Ja­han­dyq básekege qabilettilik ındeksine qa­raı­tyn bolsaq, elimiz joǵary bilimge qol­jetimdilikti qamtamasyz etý bo­ıyn­sha álemde 51-shi orynǵa taban tirep otyr. Otanymyzdaǵy 38 joǵary oqý or­nynda sheteldik ýnıversıtetterdiń qa­ty­sýymen eki mamandyq boıynsha dıplom berý júzege asyrylýda. Jyl sa­ıyn úsh myńǵa jýyq qazaqstandyq jastar Prezıdenttiń «Bolashaq» baǵ­dar­la­ma­sy boıynsha órkenıet jolynda kele jatqan memleketterdiń bedeldi ýnıversıtetterinde bilim alý múmkindigine ıe boldy. Bul ıgilikti sharanyń júzege asyp kele jatqanyna da jıyrma jylǵa jýyqtap qaldy. Birden aıtalyq, mundaı baǵdarlama álemdik tájirıbede neken-saıaq. Árıne, bizdiń alǵa qoıǵan maqsat El­basy talabyna oraı qaýmalap ósip kele jatqan urpaqqa sapaly bilim berý bolyp tabylady. – Zamanaýı talapqa saı kadr da­ıyn­daý jónindegi reforma týraly ne aıta alasyz? – Reforma reforma úshin bolmaýy kerek. Onyń halyqqa paıdasy tııýi tıis. Bizge sol reformanyń aty emes, zaty, ná­­tı­je­si qajet. Sózben emes, ispen dá­ıek­telýi tıis. Kadr daıarlaý isindegi qazir júrgizilip jat­qan reformalardy reforma degennen góri jańarýdyń, jańar­tý­dyń kórinisi desek, jón bolar. Birin-biri jetildiretin mundaı ja­ńarý birqatar ba­ǵyt­tar boıynsha bir mez­gilde júrgizilýi tıis. Sóz joq, munyń bári – bilim berýdi qar­jy­landyrýǵa kelip tireletini anyq. Mem­leket basshysynyń Nazarbaev ýnı­versı­tetinde oqyǵan dárisinde Qazaqstanda atal­­ǵan saladaǵy qarjylandyrý kólemi IJО́-niń 4 paıyzdy qurap otyrǵanyn, bul kór­­set­kish 2010 jyly IJО́-niń 4,1%-yna ja­qyn­dap, birqatar eýropalyq elderdiń deń­geıine jetkenin atap ótken bolatyn. Osy úr­dis bıyl da jalǵasyn tabady. Tek res­­pýblıkalyq bıýd­jettiń ózinen bólinetin qa­rajat kólemi 2011-2015 jyldary 461 mıllıard teńgeden astam somany qurasa, birte-birte jergilikti bıýd­jettiń, jeke sek­tor­lar­­dyń da qarajatyn tartý kózdelip otyr. Túbegeıli jańa te­tikterdiń qata­ryn­da bilim berýdiń barlyq deńgeılerindegi jan basylyq qarjylan­dyrýdyń enetini der edim. Búginde bul joǵary mektepterde or­­nyǵyp keledi. Buǵan uqsas tásil endi mek­tepke deıingi, orta, teh­nıkalyq jáne ká­siptik bilim berý júıesine engiziledi. Osy qa­dam bilim berý uıym­darynda qar­jynyń qor­dalanýyna múmkindik beredi. Na­ryq ta­la­bynan týyndap otyrǵan bul is bá­se­ke­les­­tikke alǵyshart jasap, bilim sa­pasyn art­tyrýmen qatar, sala qyz­met­ker­le­ri­niń jaýapkershiligin de kóteredi degen senimdemiz. Al balamaly tásilmen pedagogterdi qaı­ta daıarlaý jáne biliktiligin art­tyrýda vaýcherlik-modýldik qarjylandyrý da qol­da­nylatyn bolady. Jyldar óte kele pe­­dagog­tar óz mamandyqtaryn jetildirý úshin vaýcherler alyp, ony qaı jerde paı­da­lanýdy: Qazaqstanda ma, álde sheteldik ortalyqtarda ma ózi sheshetin bolady. Bá­se­kege qabilettilik «jarysy» osyndaıda óris alady. Bul rette pedagogtar ǵana emes, so­nymen qatar, bilim berý uıymdarynyń bas­shylary da qaıta daıarlaýdan ótedi. Olar qazirgi zamanǵy bilim berý menedjmentine saı oqytylatyn bo­lady. Qar­jy­lan­dyrýdyń taǵy bir kózi – memlekettik bilim berýdiń jınaqtaý júıesi (MBJJ). Bul júıe Qazaqstannyń árbir azamatyna jos­par­ly túrde balalarynyń joo men kolledjderde tańdaǵan maman­dyq­taryna oraı bilim alý úshin qarjy jınaqtaýlaryna múm­­kindik beredi. – Sol jınaqtalǵan qarjyǵa kepildik beretin tetikter týraly aıta ket­seńiz. – Halyqtyń qarjysyna 100 paıyz kepildik bolady. Bolashaqta osy istiń jurt kóńilinen shyǵyp, qandaı daǵdarys kezinde de jınaqtalǵan qarjyǵa kepil beretin tetikteri jan-jaqty oılastyrylyp, ázirlený ústinde. Kadr daıarlaýdyń barlyq deń­geı­le­rin qamtıtyn mańyzdy aspektiniń biri elektrondyq oqytýdy – e-learning keńinen engizý. Mamandar munyń bolashaǵy zor eken­digine túıindi boljamdar jasap otyr. Japonııa, AQSh, Ulybrıtanııa, Fınlıandııa, Ońtústik Koreıa sııaqty damyǵan elderde elektrondyq oqytý boıynsha ulttyq baǵdarlamalar oryndalyp, qaǵaz oqý­lyq­tar­dyń ornyn almastyrý máselesi tal­qy­lanýda. Elektrondyq tásilmen oqytý 2015 jylǵa qaraı bilim berý uıymdarynyń 50%-yn qamtý, 2020 jyly bul kórsetkishti 90%-ǵa jetkizý josparlanýda. Sol sekildi taıaý jyldary mektepke deıingi tárbıede kom­pıýterlik oqytý oıyndary, orta mektepte – elektrondyq oqýlyqtar, kolledjder men kásiptik lıseılerde – vırtýaldy trenajerler, joǵary oqý oryndarynda –elektrondyq ǵylymı-zertteý zert­ha­na­la­ry paıdalanylatyn bolady. – Osy aýqymdy jumystardy iske asyrý úshin orasan qarjy qajet bola­ty­ny sózsiz. Nátıjesi jurt kóńilinen shy­ǵatynyna senimdisiz be? – Rasynda, qomaqty qarjy qajet bolatynyn joqqa shyǵarmaımyn. Biraq álemdik úrdisten qalys qalmaý úshin mun­daı qadamdarǵa barýymyz kerek. Elimizdiń bolashaǵy, adamı kapıtal, Qazaqstannyń jahandyq ekonomıkadaǵy ustanymyn ny­ǵaı­tý turǵysynan kelgende mundaı um­ty­lys jemissiz bolmaıdy degen senimdemin. Árıne, ǵylym men bilimniń qaıtarymy bir jyldyń ishinde bola bermeıtini kópke má­lim bolsa kerek. Biz elektrondyq oqytý júıesiniń da­my­­tý jobasyn ázirlep, Úkimetke usyndyq. Osy oraıda, búgingi tańda 18 oqýshyǵa 1 kompıýterden kelse, damyǵan elderdiń deń­geıindegi 1:1 sáıkestikke jetý úshin jar­ty mıllıon kompıýter jáne 8 myńnan astam server alý qajettigi týyndap otyr. Keleshekte qazirgi zamanǵa saı mátindi, keskindi, áýendi, beıneni, t.b. qamtıtyn ınteraktıvti oqytý jáne bas­qa­rý resýrstary ázirlenedi. Osy júıe ar­qyly oqýshylar men pedagogter eń jańa já­ne sapaly oqý­lyqtar men ádistemelik re­sýrs­tarǵa, al bilim basshylary avtomat­tan­dy­rýdyń qa­zir­gi zamanǵy jelilik qural­da­ryna qol jetkize alady. Bul siz suraǵan nátıje bolmaq. Ázirge Qazaqstan álemde aqparattyq-kommýnıka­sııa­lyq tehnologııalardyń ındeksi boıyn­sha 69-orynda tur. Osy júıeni tyńǵylyq­ty engizý arqyly Otanymyz birinshi on­dyq­tyń qataryna kirýge múmkindik alady. Qala men aýyl arasyndaǵy aqparat alý­daǵy alshaqtyq biz alǵa qoıǵan osy mindetter oryndalatyn bolsa, oń sheshimin ta­ba­ty­ny sózsiz. Bilim sapasy jańa qyrynan kórinedi, álemdik bilim berý keńistigine kirigý úshin jaqsy bazaǵa ıe bolamyz. Pedagog mártebesi artyp, qoldaý kúsheıedi – Mundaı jaǵdaı muǵalimderdiń ró­lin ekinshi orynǵa yǵystyryp jibermeı me? – Joq, olaı bolmaıdy. Kerisinshe, mu­ǵa­limniń róli arta túsedi. Qazaqstan ta­rıhynda birinshi ret memlekettik baǵ­darlamaǵa arnaıy «Pedagog mártebesi» degen bólim qosyldy. Shyny kerek, bul máseleni óte kóp aıttyq. Biraq ta nátıje shyǵara almaı kelemiz. Ony aıtasyz, oqy­týshylardyń áleýmettik mártebesiniń tó­men­digi de oılandyrmaı qoımaıdy. Tipti ol jastardyń mamandyqqa qyzyǵý­shy­ly­ǵyn tómendetýge ákelip soǵýda. Endeshe, mundaı jaǵdaıdy durys­taý úshin túbegeıli ózgerister qajet desek, qoldanysqa endi engen memlekettik baǵ­dar­lamanyń úsh basty baǵytynda naqty kór­setilgen. Onyń birinshisi – barlyq deń­geı­degi pedagog­tar­dyń biliktiligin arttyrý­daǵy keshendi shara. Ár muǵalim óz ká­si­bi­ne saı bolýy qajet. Ol úshin jyl saıyn 73 myńnan astam pedagog biliktiligin arttyrý kýrsta­ry­nan ótetin bolady. Qaıta daıarlaý isine Prezıdenttiń «Bolashaq» baǵdar­la­ma­sy, qashyqtyqtan oqytý júıesi, elimizdiń al­dyńǵy qatarly joǵary oqý oryndary, t.b. mekemeler atsalysady. Ekinshiden, pedagogtardyń eńbegin mem­­­lekettik qoldaý jáne yntalandyrý ba­ryn­sha kúsheıtiledi. Biliktilik jáne túp­ki ná­tıjege sáıkes saralanǵan eń­bek­aqy tó­leýdiń múldem jańa modeli qol­danysqa engiziletin bolady. Nátıjesinde 2015 jylǵa qaraı pedagogtardyń ortasha eńbekaqysy jeke sektor jalaqysynyń deń­geıine jetkiziledi. Bul máseleni sheshý pedagogtardyń qoǵamdaǵy bedeliniń shuǵyl kóterilýine basty negiz bolady jáne bul mamandyqqa eń talantty jastar bet bura bastaıdy. Úshinshiden, materıaldyq yntalan­dy­­rý­ǵa qosymsha Memlekettik baǵ­dar­lamada pe­dagogtardyń qoǵamdyq bedelin kóterý úshin ımıdjdi jumystar júr­gizý qaras­ty­rylǵan. Buqaralyq aqparat quraldarynda bizdiń úzdik pedagogtardyń tájirıbesi men jetistikteri, muǵalimderdiń mindeti, aby­roı bedeli týraly belsendi jumystar júr­gizýdi qolǵa alatyn bolamyz. Úzdik muǵalim konkýrstary, master-klastar, semınarlar men sımpozıýmdar, dóń­ge­lek ústelder, t.b. is-sharalar ótkiziledi. Yqylym zamannan beri halqymyzda bizdiń jerimizde muǵalim úlken syı-qur­metke ıe bolǵan. Biz sondaı qurmetti qaıta qalyptastyrýymyz qajet. – Kóptegen qazaqstandyqtardy bala­baq­­shalarmen qamtamasyz etý, mektepke deıingi tárbıe máselesi tolǵandyryp otyr. Osy baǵyttaǵy jumystarǵa da toqtala ketseńiz. – Iá, bul – óte úlken áleýmettik mańyzy bar, Elbasy nazarynda turǵan másele. 90-­ jyldary ekonomıkadaǵy túbirli qaıta qu­rýlarǵa baılanysty mektepke deıingi meke­melerdiń 80 paıyzy jabyldy. О́tkendi aıtyp ókine bergennen paıda joq. Alǵa qarap umtylsaq, maqsatqa jeterimiz anyq. Sońǵy kezderi bul Elbasynyń «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda qarqyndy túrde jaqsaryp keledi. Sońǵy bes jyl ishinde 4 myńnan astam balabaqsha men shaǵyn or­talyq ashylyp, oǵan balalardyń qam­ty­lýy 20 paıyzdan 41 paıyzǵa deıin ósti. Endi jańa Memlekettik baǵdarlamaǵa sáıkes eki basty másele qatar sheshimin tabady. Onyń birinshisi – mektepke deıingi uı­ym­dar sanynyń ósýi. Bul baǵyt naqty, ári aı­qyn qoıylyp otyr. 2020 jylǵa qaraı bar­lyq muqtajdyq 100 paıyz sheshiledi. Osy sala boıynsha da jańa múmkindikter iske qosylmaqshy. Sonyń biri, balabaqshalar je­lisindegi yntalandyrý isine tereń mán berý qajettigi. Endi memlekettik te, memlekettik emes te balabaqshalar el qazy­na­synan ár balaǵa jylyna 170 myń teńgeden astam qarjy alatyn bolady. Bul qoldaý mektepke deıingi uıymdar sanynyń belsendi ósýine alyp keledi. Ekinshi másele – tárbıe jumysyn álemdik deńgeıge saı keletin jańa mazmunda júrgizýdi ornyqtyrý. Bul úshin barlyq baǵdarlamalar men ádistemeler, qajetti mamandardy daıarlaý máseleleri tolyǵymen qaıta qaralatyn bolady. – Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý el ómiriniń daǵdarystan keıingi kezeńindegi basty mazmuny ekendigine toq­tal­ǵan Elbasy orta býyn ma­mandardy da­ıyndaýdyń mańyzdy­ly­ǵyn atap ótken bo­latyn. Bul oraıda Mem­lekettik baǵdar­la­mada naqty­lan­ǵan basty baǵyttar qandaı? – Birinshiden aıtarym, mundaǵy erekshe ról tehnıkalyq jáne kásiptik bilimge (TjKB) tıesili. 2010 jylǵy maýsymda She­tel ınvestorlarymen ótken keńestiń 23-otyrysynda Elbasy osy maman­dyq­tar­dy sapaly daıyndaý qazirgi ýaqyttyń talaby ǵana emes, Qazaqstannyń básekege qa­biletti jáne jalpy eńbek resýrstary sapasynyń mańyzdy quramdas bóligi bo­latynyna basa nazar aýdardy. Bul sala boıynsha ázirshe bizde mynandaı bar, mynandaı bar dep aýyz toltyryp aıtýǵa áli erte tárizdi. Mysaly, Eýropa elderinde tehnıkalyq jáne kásiptik bilimge jas­tardyń 55-60%-y tartylsa, Qazaq­stan­da 33%-ǵa jetpeıdi. Halyqaralyq standarttar kemshin. Kolledjder men kásiptik mektepter tájirıbelik dárister berýge la­ıyqty bazamen tolyq qamtamasyz etilmegen. Mundaı jaǵdaıda básekege qa­bi­let­tilik týraly aıtýǵa áli erte dep bilemin. Sondyqtan, osy bilim berý júıesin tó­mendegideı úsh negizgi baǵyt boıynsha túp tamyrymen jańǵyrtý qajettigi týyndap otyr. Ol – baǵdarlamalardyń daıyn­da­lý­yn jetildirý jáne halyqaralyq standart­tar­ǵa saı mamandardy táýelsiz sertı­fı­kat­taýdy engizý, teorııa men praktıkany ushtastyryp, joǵary deńgeıdegi kásiptik bazamen qamtamasyz etý, ýaqyt talabyn tolyq kólemde iske asyra alatyn bilim berý uıymdaryn qurý arqyly ınstıtý­ttyq damytý, t.b. Memlekettik baǵdar­la­mada atalǵan baǵyttaǵy is-sharalardyń tolyq kesheni qarastyrylǵan. TjKB-ny, onyń ádisnamalyq bazasyn jáne kadr daıarlaýdy júıeli jetildirý mindeti qo­ıyl­dy. Osy prosestegi negizgi býyn ju­mys berýshilermen barlyq kezeńderde ba­rynsha tyǵyz ózara áreket jasaý bolyp tabylady. Memlekettik baǵdarlamanyń min­detterine sáıkes oqýshylardyń ká­sip­tik bilimdegi úlesi 60%-dan artýy qajet. Memlekettik tehnıkalyq jáne kásiptik bilim uıymdary zamanaýı jabdyqtarmen jáne tehnologııalarmen 70%-dan asa ja­raqtalatyn bolady. Bul halyqaralyq talap negizinde qarjylandyrý, basqarý, tá­jirıbe almasý, ózge de qajettilikter ju­mys berýshilerdiń qatysýymen júzege asady. Bul Qazaqstan úshin múldem jańa mindet. Osyny esh kidirissiz oryndaıtyn bolsaq, biz suranys berýshilerdi orta býyn kadrlarmen qamtamasyz ete alamyz. Osy maqsatta mınıstrlik tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń já­ne biliktilikti arttyrýdyń respýb­lı­kalyq ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń jumy­syn joǵary talap deńgeıine kóteretin bo­lamyz. Kásipkerlermen, olardyń birlestikteri – «Atameken» odaǵymen, Jumys be­rý­shilerdiń konfederasııasymen, taǵy bas­qa qurylymdarmen tize qosyp jumys isteımiz. Dúnıejúzilik banktiń qaty­sýy­men «Tehnıkalyq jáne kásiptik bilimdi jetildirý» halyqaralyq jobasy boıynsha aý­qymdy jumys bastalady. О́ńiraralyq kásiptik ortalyqtar qurylady. – Orta bilim boıynsha alda turǵan negizgi másele 12 jyldyq oqytýǵa kóshý ekeni belgili. Bul jumys týraly da oqyr­mandardy habardar ete ketseńiz. – Biz nege 12 jyldyq bilim berýge kóshemiz degen suraq talaıdyń kókeıinde júr. Ol mańyzdy úsh mindetti alǵa tar­tady. Birinshiden, álemdik standarttardy qamtamasyz etý. Damyǵan elderde 12, tipti 13 jyldyq mektepter de bar. Ekinshiden, álemdik tájirıbege sáıkes beıindik mektepti engizý qajet. Bul – oqytýdyń sońǵy eki jylynda júzege asyrylady. Negizgi mindet damyǵan elderdegideı bilim sa­pasyna qosa, oqýshylarǵa der kezinde baǵ­dar berip, bolashaq ómirine jol silteý. Qazirshe bul jaǵynan olqylyǵymyz bar­shylyq. Sol sebepten de naqty taldaýlar jasalý ústinde. Memlekettik baǵdarlamada kór­setilgen eki baǵyt boıynsha endi beıindik mektepter qurýdy (11-12 sy­nyp­tar) josparlap otyrmyz. Olar qo­ǵam­dyq-gýma­nıtarlyq jáne jaratylystaný-matema­tıkalyq baǵytta jumys isteıdi. Úshinshi min­det – 12 jyldyq bilim berýge kóshý oqy­tý tujyrymdamasyn túbegeıli óz­gertedi, ıaǵnı «bilimdi tek jınap qana qoımaı, ómirde qajetine jaratý». Árıne, bul úshin bilim standarttaryn, oqytý mazmunyn, baǵ­­darlamalaryn, oqý mate­rıal­daryn to­lyǵymen qaıta qaraý kerek. Bul úzdik pedagogtarmen jáne bilim berý uıym­da­rynyń basshylarymen tyǵyz óza­ra qarym-qatynasta júzege asyry­la­ty­nyn eske sala ketsem deımin. Jalpy, 2015-2020 jyldar aralyǵynda barlyq orta bilim 12 jyldyq oqý modeline kóshedi. Orta bilim berýdiń qazaqstandyq júıesin jetildirý úshin Nazarbaev ın­tellektýaldy mektepteri kóbeıe beretin bolady. Memlekettik baǵdar­la­ma­daǵy min­detterge sáıkes olardyń sany 6-dan 20-ǵa deıin ósip qana qoımaı, ol bilim uıasy arqyly aldyńǵy qatarly álem­dik tá­jirıbe meńgerilip, jańa ádis­namalar ázirleý men jınaqtalǵan bilimdi basqa da bilim berý uıymdaryna taratý dástúri qalyptastyrylady. JOO-ǵa akademııalyq erkindik beriledi – Endi áńgime jelisin joǵary bilimge burar bolsaq, bul salany qandaı reformalar kútip tur? – Biz bolsyn-bolmasyn reforma degen sózdi aıta berýge ábden úırenip al­dyq. Reforma uǵymy aýqymdy. Osyny oıymyzǵa berik ustaǵanymyz jón. Otan­dyq joǵary oqý oryndaryna reforma emes, alǵa qoıǵan mindetterdi sapaly júzege asyrý jumystary júretinin atap ótkim keledi. Memlekettik baǵdar­la­ma­da­ǵy mańyzdy ózgeris joǵary mektep úshin bilim berý úderisiniń ǵylymmen naqty kirigýi bolyp tabylady. Basty kedergi keltiretin faktilerdiń biri – bizge KSRO-dan mura bolyp kele jatqan bilim men ǵylymdy bólip qaraý máselesi. Osy­nyń saldarynan ǵylymda kadrlardyń «qartaıý» problemasy týyndap, kúni bú­ginge deıin sheshimin tappaı keledi. Jo­ǵary mektepte ǵylymǵa beıimdeý sapasy tómendedi, stýdentter alǵan bilimderin ǵylymı praktıkada paıdalana almaıtyn boldy, nátıjesinde olardyń shyǵar­ma­shy­lyq oılaý óresi qalyptaspaı qalýda. Oqytýdy, ǵylym men ınnovasııany biriktirý maqsatynda qurylǵan Nazarbaev ýnıversıteti atalǵan problemany sheshý úshin jasalǵan basty qadam, endigi jerde ǵylymnyń joǵary mektepten oqshaý­la­nýyna jol berilmeıtin bolady. Bilim já­ne ǵylym júıesinde taǵy da mańyzdy qa­damdar jasalady. Qazirgi kezde Parlament Májilisinde qoldaýǵa ıe bolǵan «Ǵylym týraly» zań jobasyna zertteý ýnıversıteti degen uǵym engizildi. Ol ǵylym men oqý prosesiniń birigýin naqty jolǵa qoıady. Bul álemdik ǵylymı-bilim berý keńistigine, Bolon prosesi prınsıpterine Qazaqstannyń kirigýine jańa serpin beredi. Halyqaralyq standarttar bo­ıynsha táýelsiz ulttyq ıns­tı­tý­sıo­nal­dyq jáne mamandandyrylǵan akkredıtteýden ótken joǵary oqý oryndarynyń úlesi artady. Bul óz kezeginde joǵary mekteptegi oqytý mazmunyna da óz yq­palyn tıgizedi. Osydan baryp joǵary oqý oryndarynyń jikteýishine tıisti óz­gerister engiziledi. Ol alty saty boıynsha irikteledi: ult­tyq zertteý ýnıversıtetteri, ulttyq joǵary oqý oryndary, zertteý ýnıversıtetteri, ýnıversıtetter, akademııalar men ınstıtýttar. Árıne, joǵary oqý oryn­daryna qoıylatyn talaptar kú­sheı­tiledi. Qazaqstan memlekettik emes sek­tor­ǵa keń jol ashty. Alaıda, onyń ke­leńsiz tustary bolmaı qoımady. Jo­ǵary oqý oryndarynyń sany kúrt artyp, bilim sapasy tómendedi, halyq arasynda «sánge aınalǵan» zańger, ekonomıst ma­man­dyqtarymen shektelý úrdisi beleń aldy. 1992 jyly joǵary oqý oryn­da­rynyń sany 60 bolsa, 2005 jyly 185-ke bir-aq kóterildi. Sóıtip, «sańyraý­qu­laq­sha» kóbeıgen joo-lar endi ózderiniń praktıkalyq tıimsizdigin kórsetti. Qa­byl­danǵan sharalar nátıjesinde 148-ge deıin qysqartýǵa múmkindik týdy. Tekseris kórsetkendeı, birshama joǵary oqý oryndary talapqa sáıkes kelmeıdi. Son­dyqtan jekemenshik qana emes, sonymen qatar, memlekettik joǵary oqý oryn­da­ryna da qatań talap qoıylady. Olardy akkredıtteý júıesi barynsha kúsheı­ti­ledi. 2012 jyldan bastap kommersııalyq ne úkimettik emes táýelsiz akkredıtteý agenttikteri júrgizetin bolady. Olar ha­lyqaralyq standarttar boıynsha áre­ket etedi jáne ýaqyt óte kele sapany qam­tamasyz etý agenttikteriniń eýro­pa­lyq tizilimine enedi. Taǵy bir mańyzdy jańalyq – joǵary oqý oryndaryna akademııalyq erkindik berý. Onyń negizgi maǵynasy – bilim berý baǵdarlamalarynda tańdaý úrdisi ul­ǵaı­ty­lady: bakalavrıatta – 70%-ǵa, magıstratýrada – 80%-ǵa, doktorantýrada 90-95%-ǵa deıin. Qadap aıtar nárse, eli­miz­degi joǵary oqý oryndarynyń der­bes­tigi týraly máseleni alǵash ret kó­terip otyrmyz desem, bul bilim berýdegi, ǵylymı, qarjylyq, ha­­­­­lyqaralyq jáne bas­qa da qyzmette derbestikti júzege asy­ratyn bolady. Nazarbaev ýnıversıteti osy joldy tańdap otyr. Budan bylaı on­da py­syqtalǵan mehanızmder bas­qa joǵary oqý oryn­daryna da mys­qal­dap ene bas­taıdy. – Baqytjan Tursynuly, jaqynda siz Senat otyrysynda bolǵanda bu­ryn­dary shet elderge kóship ketken otandas 125 ǵalymdy Qazaqstanǵa tar­tý týraly bastama kóterdińiz. Kóp­tiń kókeıinde júrgen osy bir ıgilikti isti júzege asyrýdyń joly qalaı bolar eken? – Suraq oryndy qoıylyp otyr. О́zgeniń órisin keńeıtip júrgen ondaǵan ǵalymdarǵa jaǵdaı jasasaq, óz elin kór­keıtýge de úlesterin qosary sózsiz. Al bastamanyń mánine kelsek, álemdik deń­geıdegi olardyń tájirıbesin ǵylymı zertteýlerdi uıymdastyrýǵa, zerdeleýge tartý. Dúnıejúzilik ǵylym júıesine boı­laǵan, shet elderde tabysqa jetken qazaqstandyqtardan basqa muny kim jaqsy isteı alady? Olardyń bas­qa­rýymen qazaqstandyq ǵalymdar halyq­aralyq standarttarǵa sáı­­kes zertteý júrgizer edi. Ju­myla alsaq, álemdik deń­geıge shyǵamyz. Son­dyq­tan, biz olardyń bir sho­ǵy­ryn Qazaqstanǵa qyz­metke shaqyrsaq dep otyrmyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Súleımen MÁMET.