Jaýapty mıssııanyń abyroıly máresi

Minekı, Qazaqstannyń Eýropa­da­ǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maq­tastyq uıymyna tóraǵa­ly­ǵy óz máresine jetti. 2011 jyldyń 1 qańtarynan bastap Uıymǵa bas­shy­lyq etý tizgini Lıtva Respýb­lıkasyna ótti. Árıne, ótken jyl boıy ulttyq joba mańyzyna ıe bolǵan elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy týraly buqaralyq aqparat quraldary, saıasatkerler men sarapshylar kóp aıtty, san pikir bildirdi. Degenmen, osynaý abyroıly mıssııa tolyǵymen aıaqtalǵan soń, biz oqıǵalardyń naq ortasynda qyzmet atqarǵan, Venadaǵy Uıym Turaqty keńesiniń jumysyna jetekshilik etken Qazaqstannyń EQYU janyndaǵy Turaqty ókili elshi Qaırat ÁBDIRAHMANOVPEN áńgimelesip, negizgi qorytyndylar boıynsha pikirin bilgen edik. – Elshi myrza, bilýimizshe, EQYU búkil Eýropamen birge rojdestvolyq jáne jańa jyldyq demalysta bolýda. Dál osyndaı tynysh maýsym baısal­dy qo­rytyndylar shyǵarýdyń eń yń­ǵaıly sáti shyǵar? – Shynymen-aq, Eýropanyń mereı­toı­lyq kóńil-kúıge malynyp jatqan shy­raı­ly mezgili dál osy kúnderi aıaq­ta­lyp keledi. Biraq, Qazaqstan tóraǵa­ly­ǵy­nyń Astana men Venadaǵy qyzmeti jeltoq­san­nyń dál 31-ine deıin úzdiksiz júrgizildi. Qa­zaq­stan tóraǵalyǵymen ótken sońǵy jos­par­ly Turaqty keńes 16 jeltoqsan kúni (eli­mizdiń Táýelsizdigi kúnimen tus­pa-tus) bo­lyp, sol kúngi jumys májilisi aıasynda lıtva­lyqtarǵa tóraǵalyq tizginin formaldi túrde tap­syrdyq. 20 jel­toqsanda EQYU konferensııalar qyzmeti resmı túrde dem­alys­qa shyqqanmen, tóraǵa­lyq­tyń sońǵy kúnderi birneshe arnaıy máji­lis ótkizýge týra keldi. Oǵan sebep, Uıym bıýdjetin ýaqtyly maqul­daý, ári EQYU-nyń Bal­qan túbeginde, Shy­ǵys Eýropada, Oń­tús­tik Kavkazda jáne Ortalyq Azııada or­na­lasqan mıs­sııa­larynyń mandattaryn 2011 jylǵa uzar­tý boıynsha keńester ótkizip, olardy konsensýsqa keltirý jáne tıisti sheshim qabyldaý qajet boldy. Osylaısha, sońǵy Turaqty keńes jel­toq­sannyń 23-inde, al Keńes janyndaǵy Daı­yndyq komıteti aıdyń 31-i kúni ótti. Al tóraǵalyq qorytyndylaryn aıta­tyn bolsaq, ótken jyl oqıǵalarǵa toly bolǵanyn eń aldymen atap ótkenimiz jón. Árıne, olardyń bastysy Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń bastamasymen ótken EQYU Sammıtin aıryqsha ataý qajet. Onda qabyldanǵan Astana merekelik Dek­la­rasııasy Uıym damýyn sapaly jańa kezeńge shyǵaryp, ıaǵnı «barshaǵa ortaq, yntymaqtastyq pen bólinbes qaýipsiz­dikke negizdelgen qoǵamdastyq ıdeıasyn» tolyq máninde júzege asyrýǵa jol ashty. EQYU-nyń aǵymdaǵy qyzmeti jáne tóraǵalyq basymdyqtaryn júzege asyrý má­seleleri jyl boıyna Qazaqstan Prezı­dentiniń basty nazarynda bolǵanyn aı­ryq­sha atap ótken jón. Uıym kún tár­ti­bin­degi ózekti máselelerdi sheshýdegi tór­aǵa Memleket basshysynyń tikeleı ara­lasýy budan buryn jıi baıqalmaıtyn. Al biz kórgenimizdeı, Qazaqstan basshysy qyzmeti men qoldaýy aıqyn nátıjelerin berdi, árıne, eń aldymen Sammıtti shaqyr­týǵa, ony tabysty ótkizýge orasan septigin tıgizdi. Sammıt aldynda úsh ólshemdegi mindettemelerdi oryndaýǵa Sholý konfe­ren­sııa­sy úsh kezeńmen Varshava, Vena jáne Astanada ótti. Almatyda Syrtqy ister mı­nıstr­leriniń beıresmı kezdesýi boldy. Is basyndaǵy tóraǵa Qanat Saýdabaev jáne onyń arnaıy ókilderi EQYU-nyń dala­lyq mıssııalary ornalasqan barlyq aı­maq­tarǵa jáne iri halyqaralyq uıym­dar­dyń shtab-páterlerine saparlar jasady. Janjaldardy retteý aıasyndaǵy shara­lar­dy aıtatyn bolsaq, Prıdnestrove boı­yn­sha «5+2» pishininiń beıresmı bes raýn­dy, Grýzııa boıynsha Jenevadaǵy pikirta­lastardyń alty májilisi boldy, Taýly Qarabaq janjalyn retteý úderisi aıasynda birqatar is-sharalar men saparlar jasaldy. Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý boıynsha edáýir jumys atqaryldy. Qujattardyń naqty statıstıkasyn keltiretin bolsaq, Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde EQYU-nyń memleket jáne úkimet basshylary deńgeıinde mańyzdy qory­tyn­­dy qujat, ıaǵnı on bir jylda alǵashqy ret Sammıt deklarasııasy qabyldandy; Syrt­qy ister mınıstrleri deńgeıinde 5 sheshim, Turaqty keńestiń 53 sheshimi qabyldandy. Munyń barlyǵy konsensýs­ty qamtamasyz etý boıynsha jumystyń nátıjesi bolyp tabylady. 2010 jyly bizdiń basqarýmen Turaqty keńestiń 56 májilisi, Daıyndyq komıteti­niń 60 májilisi, Basqarý jáne qarjy jó­nin­degi konsýltatıvtik komıtettiń 39 má­jilisi, Qaýipsizdik komıtetiniń 8 májilisi, Ekonomıka-ekologııalyq komıtettiń 16 májilisi jáne Gýmanıtarlyq komıtettiń 16 májilisi ótkizildi. Eýropa qaýip­siz­di­gi­niń bolashaǵy jónindegi únqatysý (nemese «Korfý úderisi») aıasynda on beıresmı má­jilis pen birneshe kóshpeli jıyndar ótti. Osyǵan qosa úsh ólshemdegi mańyzdy forýmdar, konferensııalar, semınarlar­dy atap ótken jón. Olar Parlamenttik Assambleıa otyrystary, Qaýipsizdik sala­syn­daǵy máselelerge sholý jasaý jó­nin­degi konferensııa, Ekonomıkalyq jáne eko­lo­gııa­lyq forým, Adam quqyqtary ól­shemi sala­syndaǵy mindettemelerdi oryn­daý jónindegi keńes, Toleranttylyq pen kemsitpeýshilik jónindegi Joǵarǵy deń­geı­degi konferensııa, Terrorızmniń al­dyn alý jó­nindegi konferensııa, Kopengagen quja­tyna 20 jyl tolýyna baıla­nysty konferensııa jáne t. b. sharalar. Tóraǵalyq jylynda Qazaqstan Uıym­ǵa múshe memleketterdiń barlyǵyn birdeı qamtıtyn kópjaqty jáne ekijaqty konsýltasııalar kestesin tolyǵymen júzege asyrdy. Bul Uıym kún tártibindegi kó­keı­kes­ti máseleler tóńiregindegi ártúrli usta­nymdardy jaqyndastyrýǵa, áreket­ter úı­lesimdiligi jáne jumys barysynda qosar­laný­shylyqtyń aldyn alýǵa keń múm­kindik berdi. Qoryta kelgende, ótken tóraǵalyq Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy qar­sa­ńyńdaǵy elimiz úshin edáýir saıası jáne dıplomatııalyq synaq boldy. Jáne biz búkil el bolyp, bul synaqtan abyroımen ót­tik dep sanaımyn. Jalpy, búkil jyl boıyna álem jurtshylyǵy aldynda ózi­mizdi naǵyz «birligi jarasqan», uıym­shyl, qonaqjaı, dástúrlerge baı ári progresshil halyq retinde kórsete bildik. – Astanadaǵy Sammıt týraly kóp­tegen pikirler aıtyldy. Degenmen siz, sarapshy ári EQYU máselelerimen tikeleı ári tyǵyz aınalysatyn maman re­tinde Astana basqosýynyń Uıym úshin naqty qandaı mańyzdy ári paı­daly qorytyndylary boldy dep sanaısyz? – Biz Astanadaǵy Sammıt aıaqtalǵan soń Venada joǵary deńgeıdegi forýmnyń nátıjeleri týraly birneshe dóńgelek ústel uıymdastyrdyq. Oǵan kelissóz­derge tikeleı qatynasqan dıplomattar men halyqaralyq sarapshylardy, sondaı-aq ǵylymı toptardy qatystyrǵan edik. EQYU-nyń buryn bolǵan sammıtterin saralaǵanda, olardyń Eýropa úshin qan­sha­lyqty tarıhı sıpatqa ıe bolǵany tek jyl­dar ótken soń ǵana sezilgeni ańǵary­la­dy. Mysaly, 1975 jylǵy Helsınkıdegi basqosý dál sol kezde qoǵamda aıtarlyq­taı saıası áserge ıe bolmaǵan edi, biraq jyldar ótken soń álem jurt­shylyǵy onyń shynaıy tarıhı mánin tolyǵymen sezindi. Al Ystambulda 1999 jyly ótken sammıt, onda qabyldanǵan Eýropa qaýip­sizdigi hartııasy halyq­ara­lyq qoǵamdyq pikirde edáýir optımızm uıalatqan edi. Alaıda, odan keıingi on­jyl­dyq eýro­pa­lyq qaýipsizdik júıesiniń kúrdeli daǵda­rystyq úderisterin aı­ǵaqtady. Demek, on bir jylda alǵash ret qabyl­danǵan Sammıt Deklarasııasy bastalý núktesi retinde qarastyrylýy tıis. Bul qujatqa ártúrli memleketterdi mazalaı­tyn ózekti problemalardyń tizimi endi. Astana Deklarasııasy – bolashaq týraly ortaq kózqarasty, oǵan qol jetkizýdiń amal­dary týraly oılardy aıqyndaıtyn yqshamdy ári túsinikti qujat. Halyq­ara­lyq mamandardyń aıtýynsha, Astana bas­qosýy men onyń qujaty jańa saıası yr­ǵaqtyń kúshti serpini retinde qabyldanýy tıis. Jáne bul serpindi qalaı bolǵanda da joǵaltpaý qajet. Kelissózderge qatynasqan saıasatkerler men dıplomattardyń moıyndaýynsha, qa­byl­danǵan Astana Deklarasııasy kútil­gen deńgeıinen asyp tústi, sebebi, mundaı salmaqty konsensýsty qujattardy daı­yn­dap maquldaý anaǵurlym kóp ýaqytty talap etedi. Mysaly, Helsınkı jáne Ys­tambul sammıtterine belsendi daıyn­dyq pen kelissózder úshin úsh jyldaı ýaqyt jumsaldy. Astanadaǵy Sammıt tý­raly ortaq resmı sheshim bıylǵy jyl­dyń ta­myz aıynda qabyldanyp, onyń qory­tyn­dy qujatyn ázirleý boıynsha belsendi jumys úsh aı ǵana júrgizildi. Astana Sammıti qujatyn kelistirýde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jeke aralasýynyń sheshýshi ról atqarǵany bar­shaǵa málim. Ásirese, Sammıttiń ekinshi kú­ninde dıplomatııalyq tyǵyryq paıda bo­lyp, qujattyń múldem qabyldanbaý qaýpi týyndaǵany jasyryn emes. Sol kezde Qazaqstan Prezıdenti halyqaralyq deń­geıde kóshbasshylyq tanytyp, óz árip­tes­terimen qujat jobasy boıynsha tikeleı jumys istegen edi. Jalpy, EQYU Sam­mı­tiniń Deklarasııasy Elbasymyz­dyń bede­li­niń kórinisi dep bilý qajet. Basqosý boıynsha halyqaralyq saıa­sat­kerlerdiń negizgi túıini: Astanadaǵy Sam­mıttiń basty qundylyǵy – onyń qaýip­sizdiktiń eń ózekti máseleleri boı­ynsha únqatysýdy jańǵyrtýynda. Men osyǵan «Astana rýhy» negizindegi jańa «únqatysý mádenıetiniń» paıda bolýyn qosar edim. – Degenmen, EQYU-nyń bul quja­ty­nyń ereksheligi nede? Buryn qabyl­dan­ǵan deklarasııalardan aıyrmashy­lyǵy qandaı? – Astana Deklarasııasy ártúrli oıyn­shylar múddeleriniń názik balansyn aı­ǵaq­taıtyn jáne salmaqty saıası júkte­me­ge ıe qujat bolyp tabylady. EQYU ta­rıhynda tuńǵysh ret «Eýroatlantıkalyq jáne eýrazııalyq qaýipsizdik qoǵamdas­tyǵy» termıni men uǵymy bekitildi. Qu­jatta aıtylǵandaı, bul qoǵamdastyq kelisilgen qaǵıdattarǵa, birlesken mindettemeler men ortaq maqsattarǵa negizdelip, erkin, demokratııalyq, ortaq jáne bólinbes bolýy tıis. Deklarasııa Uıymnyń úsh ólshemin­degi barlyq mindettemelerdi qýattaıdy. Ási­re­se, qatysýshy memleketterdiń mindettemelerdi tolyǵymen iske asyrýdaǵy óz aza­mattary men bir-biriniń aldynda jaýapty ekeni aıtylady. Bárin qamtıtyn qaýipsiz­diktiń negizgi qaǵıdattary aıqyn­daldy jáne qýattaldy. Adamı ólshemdegi mindettemelerdiń bir­qatary memleket jáne úkimet basshy­lary deńgeıinde alǵashqy ret qýattaldy. Mysaly, azamattyq qoǵam men táýelsiz bu­qaralyq aqparat quraldaryn demokra­tııa­landyrýdaǵy mańyzdy róliniń moıyn­dalýyn atap ótýge bolady. Ekonomıkalyq-ekologııalyq saladaǵy min­dettemeler qýattalyp, energetıkalyq qaýip­sizdik jónindegi únqatysýdy nyǵaı­tý­dyń mańyzdylyǵy moıyndaldy. Uzaqqa sozylǵan janjaldardy retteý qaǵıdalary men bul saladaǵy belsendilikti arttyrý mindeti kórsetildi. Senim men qaýipsizdik sharalary jáne qarýǵa baqylaý tetikterin jańartý qajet­tiligi aıtyldy. Osy oraıda 1999 jyly qabyldanǵan Vena qujatyn jáne kádimgi qarýlarǵa baqylaý boıynsha kelis­sóz­derdi jańǵyrtýǵa úndeý jasaldy. Transulttyq qaýip-qaterler jáne olar­ǵa birlesip tótep berý qajettiligi bó­lek pa­ragrafqa shyǵaryldy. Tuńǵysh ret terrorızm, uıymdasqan qylmys, zańsyz kó­shi-qon, jappaı qyryp-joıatyn qarý­lar­dyń taralýy, kıberqaýip, jeńil, atys qarý-jaraqtary men esirtkiniń zańsyz ta­symaldanýy jáne adam saýdasy sııaqty qaterlerdiń ózara baılanysy kórsetildi. EQYU-nyń áriptes eldermen ynty­maqtastyǵyn kúsheıtý mindettemesi qa­byl­dandy. Memleket jáne úkimet bas­shy­lary «turaqty, táýelsiz, órkendeýshi jáne demokratııalyq Aýǵanstandy qurýǵa jár­dem­desý jónindegi halyqaralyq qo­ǵam­­das­tyq­tyń ujymdyq kúsh-jigerine tıimdi úles qosý» qajettigin aıryqsha atap kór­setti. Qujatta aıtylǵandaı, EQYU-nyń tıimdiligi men yqpaldylyǵyn arttyrý ju­mysy jalǵastyrylatyn bolady. – Tóraǵalyq aıaqtalǵanmen, Qazaq­stan 2011 jyly EQYU Úshtiginde ju­my­­syn jalǵastyrady. EQYU-ǵa qa­tys­­ty aldaǵy josparlarymyz qandaı? – Bıylǵy jyly biz tóraǵalyq Úshtigi quramynda qyzmet atqaramyz. Osy jyl­dyń Úshtigine bizden basqa jańadan tóraǵalyqqa kirisken Lıtva jáne kelesi jyly tóraǵalyq etetin Irlandııa kiredi. Úshtik – is-qımyldar men ortamerzimdik josparlaýdy úılestirýdiń mańyzdy quraly. Ol Uıym qyzmetindegi sabaqtas­tyqty qam­tamasyz etetin jáne Is basyn­daǵy tóraǵaǵa keńes beretin organ bolyp tabylady. Úshtiktiń mınıstrler deńgeıindegi kezdesýleri men konsýltasııalarynan basqa, apta saıyn Venadaǵy elshiler deńgeıinde keńester ótkiziledi. Olarǵa Uıym Bas hat­shysy da qatysady. Úshtik EQYU-nyń da­la­lyq mıssııalary basshy­larynyń jalpy jáne aımaqtyq kezdesýlerine qatysady. EQYU Úshtigi Eýro­palyq Odaqpen mınıstrler jáne elshiler deńgeıinde udaıy kezdesýler júrgizedi, EQYU – Eýropa keńesi Úılestirý toby­nyń májilisterine qatysa­dy. Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jyl saıynǵy májilisteri qarsańyńda Úsh­tiktiń azııa­lyq jáne jerortateńizindik áriptes­termen kezdesýleri ótkiziledi. Bıylǵy jyly Qazaqstan Úshtik mú­she­si retinde EQYU-nyń azııalyq áriptes­teri­men yntymaqtastyǵy jónindegi baı­la­nys tobynda tóraǵalyqqa kirisedi. Ynty­maq­tastyq jónindegi azııalyq baı­lanys tobyna EQYU-ǵa qatysýshy 56 memleketpen qatar, Avstralııa, Aýǵan­stan, Japonııa, Mońǵolııa, Koreıa Res­pýblıkasy jáne Taıland kiredi. Astana Deklarasııasynda «EQYU aýma­ǵyndaǵy qaýipsizdik kórshi óńirler­degi, ásirese, Jerorta teńizi men Azııa óńirlerindegi qaýipsizdikpen ajyraǵysyz baılanysta» ekeni aıryqsha atap ótildi. Esińizde bolsa, 2009 jyly Qazaqstan Úsh­tikke jańadan engen múshe retinde Jeror­tateńizindik áriptestermen ynty­maqtas­tyq jónindegi baılanys tobynda tóraǵalyq atqarǵan bolatyn. 2011 jyly Qazaqstan EQYU aıasyn­daǵy taǵy bir mańyzdy ári jaýapty mıssııa atqaratyn bolady. Ol qyrkúıek pen jeltoqsan aralyǵyndaǵy EQYU-nyń Qaýip­sizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq forýmyna (QYF) tóraǵalyq etý qyzmeti. Forým Turaqty keńes, Mınıstrler keńesi jáne Sammıtpen qatar, EQYU-nyń derbes resmı sheshimder shyǵaratyn orga­ny bolyp tabylady. Ol qatysýshy mem­le­ketterdiń ókilderinen quralyp, apta saı­yn Venada negizinen áskerı-saıası másele­ler, ásirese, senim men qaýipsizdik sharala­ry boıynsha kelissózder men konsýltasııalar úshin májilister ótkizedi. Aıta ketetin jáıt, QYF-qa tóraǵalyq EQYU Úshtigine múshelikke tikeleı baı­la­nysty emes. Qalyptasqan dástúr boı­yn­­sha bul forýmdaǵy tóraǵalyq qatysý­shy memleketterdiń fransýz álipbıine sáıkes ret-retimen júzege asyrylady. QYF tóraǵalyǵy tórt aı júrgiziledi. Osylaı­sha 2011 jyly forýmǵa úsh memleket tóraǵalyq etetin bolady, olar Islandııa (qańtar-sáýir), Italııa (mamyr-tamyz) jáne Qazaqstan (qyrkúıek-jeltoqsan). Qazaqstannyń onnan astam ókili EQYU-nyń ártúrli atqarýshy qury­lym­darynda óz qyzmetterin jalǵastyrýda. Al lıtva­lyq tóraǵalyq elimizdiń Parlamenti Senatynyń depýtaty Ádil Ahmetovti Is basyndaǵy tóraǵanyń Musyl­mandarǵa qatysty tózimsizdikke jáne kemsitýshilikke qarsy kúres jónindegi Jeke ókili etip qaıtadan taǵaıyndaǵanyn aıryqsha atap ótken jón. – Al Lıtva tóraǵalyǵynyń basym­dyq­tary belgili boldy ma? Astana Sam­mıti nátıjelerin odan ári jyl­jytý jóninde naqty josparlary qandaı eken? – Sammıttiń qorytyndy qujaty keleshek tóraǵalyqtarǵa Astana ýaǵdalas­tyq­taryn iske asyrý boıynsha naqty tap­syrmalar júkteıdi. Osyǵan oraı Lıtva Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde bastalǵan úderisterdi odan ári jalǵastyrýǵa ázir ekenin birneshe márte málimdegen bolatyn. Is basyndaǵy jańa tóraǵa – Lıtva Syrtqy ister mınıstri Aýdronıýs Ajýbalıs óz eliniń EQYU-daǵy tóraǵalyǵynyń naqty basymdyqtaryn 13 qańtar kúni Ve­nadaǵy Turaqty keńes májilisinde resmı túrde jarııalaıtyn bolady. Tóraǵalyq baǵdarla­ma­synyń mazmuny sonda belgili bolady. – Ýaqyt bólip, suhbat bergenińiz úshin rahmet. Áńgimelesken Talǵat JUMAǴULOV.