Quqyqtyq mádenıetti qalyptastyrý joly

«100 naqty qadam» Ult Jospary elimizdegi sot júıesiniń jańasha damýy­na erekshe serpin berdi. Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý maqsatynda osy jospardyń 16-shy qa­da­mynda azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý maqsatynda sot jú­ıesi satylaryn ońtaılandyrý rásimderin ońaılatý jáne sot prosesterin jedeldetý úshin azamattyq quqyqtyq daýlar jó­nindegi sottarǵa prokýrordyń qatysýyn qysqartý kóz­delgen. Buǵan sáıkes Azamattyq proses­tik kodeks qabyldandy. Atalǵan kodeks 2016 jyldyń 1 qań­ta­ry­nan bastap kúshine enip, qol­danysqa engizildi. Kodeks jobasy kópshilikke buqaralyq aqparat quraldary arqyly ta­nystyry­lyp jáne semınar, dóńgelek ús­tel, kon­ferensııa ót­kizý bary­syn­da jan-jaqty talqyǵa salyndy. Degenmen de, azamattardyń basym kópshiligi bul jańalyqtar týraly áli beıqam ekendigi sot otyrysyna daıyndyq barysynda anyqtalyp jatady. Bul áli de halyqtyń nazaryna jetkizý jumystaryn júrgizýdi arttyrý qajettigin kór­setedi. Osy maq­satta, jańadan qabyldanǵan ko­­dekstegi kóptegen oń ózgeris­terdiń biri – tatýlastyrý rá­sim­deri, olardyń tıimdiligi, ereksheligi jaıly aıta ketýdi jón kórdim. Qoldanysqa engizilgenine az ǵana ýaqyt bolsa da, atalǵan rásimderdi qoldaný sot tájirı­besinde artyp keledi. Kodeks boıynsha tatýlasý kelisimin jasaý, daýdy (janjaldy) medıasııa tártibimen retteý jáne daýdy par­tısıpatıvtik rásim tártibimen retteý kózdelgen. Almaty oblysy Qapshaǵaı qa­lalyq sotynda jyl basynan beri sýdıa medıatordyń qatysýmen taraptardyń ke­lisimi bekitilip, 15 azamattyq is óndiristen qys­qartyldy. Aldaǵy ýaqytta isterdi osyndaı rásimmen qaraýdy arttyrý kózdelip otyr. Sýdıalar kóbinese tatýlasý tártibimen isti sot otyrysyna daıyndyq satysynda deıin aıaqtaýǵa kóp kóńil bóledi. Medıasııa tártibimen isti aıaqtaýǵa taraptar birshama kúdikpen qaraǵanymen, keıinnen daýdyń az ýaqyt ishinde tez she­shi­min tapqanyna rıza bolyp, alǵystaryn aıtyp jatady. О́ıtkeni, halyq aılap, tipti, jyldap sot tabaldyryǵyn toz­dyrǵanǵa ábden mazalary ketken, daýdyń az ýaqytta sheshimin tabatynyna birden sene almaıtyny, kúdikpen qaraıtyny anyq. Osy baǵytta sýdıalar tara­pynan bel­sendi jan-jaqty jumystar júr­gizilip jatyr. Tatýlasý kelisimi jazbasha nysanda jasalady, onda taraptar kelisim merzimi men tártibin kór­sete otyryp, oryndaý sharttaryn kórsetedi. Kelisimdi bekitý týraly ótinishpen taraptar sýdıa keńesý bólmesine ketkenge deıin júgine alady. Medıator medıasııany júr­gizý týraly ótinishhatty bergen jáne taraptardyń me­dıa­tor­men jasasqan sharty birinshi jáne apel­lıasııalyq satylardaǵy sottarǵa usynylǵan jaǵdaıda sýdıa is boıynsha is júrgizýdi bir aıdan aspaıtyn merzimge toqtatýǵa mindetti. Birinshi nemese apellıasııalyq satydaǵy sýdıa medıasııany ótkizý týraly ótinishhatty bergen kezde sot is boıynsha is júrgizýdi on ju­mys kúninen aspaıtyn merzimge toqtata turýǵa quqyly. Kelisimdi bekitý ne ony be­ki­týden bas tartý máselesin qaras­tyrǵan jaǵdaıda, sýdıa eń aldymen onyń zańǵa qaıshy kelmeýin, basqa tulǵalardyń qu­qyqtary men zańdy múdeleriniń buzylmaýyn tekseredi. Kelisimdi bekitken jaǵdaıda, is óndirispen qysqartylady, tó­lengen mem­lekettik baj somasy talapkerge qaıtarylady. Taraptardyń aldaǵy ýaqytta osy daý nysanasy boıynsha qaıtadan sotqa shaǵymdanýǵa quqyǵy bolmaıdy. Kelisimde kórsetilgen shart­tardy taraptar erikti túrde oryndaıdy. Eger de bir tarap shartty oryndaýdy buzsa, ekinshi tarap májbúrli túrde oryndatý úshin sotqa ótinish jasaı alady. Tatýlasý kelisiminde keıin­ge qaldyrý nemese uzartý mer­zimderi kórsetile otyryp, jaýap­kerdiń mindettemelerdi oryndaýyn keıinge qaldyrý nemese uzartý, talap etý quqyǵyn basqaǵa berý, boryshty tolyq nemese ishinara keshirý ne moıyndaý, sot shyǵystaryn bólý, tatýlasý kelisimin májbúrlep oryndaý týraly sharttar jáne zańǵa qaıshy kelmeıtin ózge de sharttar qamtylýy múmkin. Sot otyrysyna daıyndyq merzimi 15 jumys kúnine deıin uzartyldy, sýdıanyń júrgizetin is-áreketteriniń aıasy keńeıdi. Daýdyń sheshimin tabý máselesi taraptarǵa da kóp baılanysty. О́kinishke oraı, taraptar ózara kelisimge kelip jatsa da, iske qatysýshy advokattardyń isti tatýlasý rásimimen aıaqtaýǵa qarsy bolyp jatatyn jaǵdaılar da kezdesýde. Advokattyń «bitim­gershilikpen isti qarap, isten tez qutylýdyń jolyn qarastyryp otyrsyz» dep negizsiz aıyp taǵatyny da óki­nishti jaǵdaı. Bul óz kezeginde sýdıaǵa degen senimsizdikti kúsheıtetini anyq. Osy tusta, advokattardyń jaýaptylyq máselesin arttyrý qajet. Quqyqtary buzyldy degen azamat, eń aldymen, bilikti zańgerge, advokatqa barady. О́z kezeginde daýdyń sheshilýine qıyn­dyq týǵyzbaı, kedergiler jasamaı, ońtaıly joldardy kórsetý zańger advokattardyń bas­ty mindeti. Sonymen qatar, qajetti dálel­demelerdi aldyn ala usyný, ýaqytty barynsha tıimdi paıdalaný daýdyń jyl­­dam sheshilýiniń birden bir ońtaıly joly bolyp sanalady. Sondyqtan, osy baǵytta ju­mysty kúsheıtý, halyqtyń nazaryna jetkizý qajet. Jazıra JANSEITOVA, Qapshaǵaı qalalyq sotynyń sýdıasy.