Otan úshin otqa túskender

Adam balasyna qaıǵy-qasiret ákeletin birden-bir tajal soǵys ekeni daýsyz. Jumyr jerdiń pendesiniń osy bir tajal talqysyna shydas berip kele jatqanyna da nesheme ǵasyrdyń júzi boldy deseńizshi. Áıteýir tynyshtyq joq, es bilip, etek japqaly adamzat ataýly soǵystan kóz ashpapty... Ásirese, aqyl tolyqsyp, qarýdyń qarapaıymynan qara dúrsili paıda bolǵaly jer ústi aıqas-shaıqasqa tolyp dúrlikti de jatty emes pe. Bulardyń ishinde ótken ǵasyrdaǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń soıqany tarıh betine qara daq bolyp jaǵyldy. Ol týraly nesheme kórkem týyndylar jazylyp, derekti fılmder kórsetilip, óner ataýly sol jazylmas jara hıka­ıa­ty­nan attap óte almady. О́z basym sondaı surapyl soǵysty qamtyǵan «Otan úshin otqa túskender» fılmin taǵy bir qaıtalap kórip, qatty tolqydym. Erlik pen patrıottyq sezim­ge qurylǵan «Otan úshin otqa tús­ken­­der» atty derekti fılmi kezin­de NKVD-niń «Asa qupııa» degen belgi qoıyp, jasyryn ustap kelgen qu­jaty – Máskeý mańyndaǵy «Ajal aı­laǵy», Ýkraına jerindegi «Harkov qazandyǵy» sııaqty qandy qyr­ǵyn­dar­da qaza bolǵan bozdaqtar týraly mol maǵlumatty qamtypty. So­nyń ishin­de Aqmolada jasaqtalǵan 106-shy at­ty áskerler ulttyq dıvızııasyn ja­la­ńash qol, jalań qylysh jáne qur qam­shymen «qarýlanǵan» kúıi qarsha boraǵan jaýdyń avtomaty men tankterine qarsy aıdap salyp, 10 000-daı adamnyń qyrylyp qalǵanyna kýá bolasyz... Ataqty Ilıa Erenbýrg: «Soǵystyń tórt jylynda umytylmastaı esimde qalǵan shaıqas – Rjev-Vıazma baǵy­tyn­daǵy maıdan. «Mars» degen qupııa ataýy bar shaıqasqa 10 mıllıonǵa jýyq adam kúshi jumyldyrylyp, jartysyna jýyǵy qaza tapty. Osy 17 aıǵa sozylǵan urysty keńes tarıhshylarynyń qupııa ustaǵan sebebi – ol barynsha sátsiz operasııa sanalady» degeni bar... Al Konstantın Sımonov ony «О́lim dala­sy» dep ataǵan eken. Osy tozaqqa Almaty men Aqtóbede jasaqtalǵan 100-shi jáne 101-shi qa­zaq­standyq ulttyq derbes brıga­da­la­ry qatysyp, olardyń jeke qura­my­nyń 80 paıyzynan astamy qyry­lyp ket­ken. Fılmde osyndaı qyrǵyndar tý­ra­ly muraǵat materıaldary alǵash ret ashy­lyp, buryn qalyń buqara bile ber­meı­tin tyń derekter pash etiledi. Ony Rjev­­te­gi qyrǵyndy kózimen kórgen Qa­zaq­­stan­­nyń belgili memleket qaırat­keri Sul­­t­an Jıenbaev óz aýzymen jet­ki­ze­di. Osy jerde Rjevtegi 10 000-nan as­tam qa­­­za­q­­standyq qaza bolyp, esim­deri eń­se­li Estelik taqtaǵa jazylyp, er­ler­diń rý­­hy týǵan jerdiń topyraǵyn sezi­nip jat­­­syn degen nıetpen Almaty, Jambyl, Oń­­­tús­­tik Qazaqstan, Qyzylorda, Aq­tó­be ob­lystarynan topyraq jetkizilip salynady... Qazaqstan Stalıngrad maıdanynyń eń jaqyn tyly bolǵan. Sebebi, Volga­nyń bir jaǵy Batys Qazaqstannyń jeri bolatyn, qazaqtar ony Edil deıdi. Gıt­ler Stalıngradty ólse de ýysynan shyǵarmaýǵa bekindi. Ári ol óz áskerine: «Stalıngrad shaıqasynda jeńilýdi esh keshirmeımin!» dep buıyrýmen boldy. Fılmdegi aýmaǵy 100 shaqyrymǵa sozylǵan Stalıngradtaǵy osy shaıqas – uzaqtyǵy men qan tókken sarbazdardyń sany jaǵynan da aýyzben aıtyp jetkize almastaı, ıaǵnı aspan aýdarylyp jerge túskendeı sumdyq kórinis boldy. Sol tusta Stalınniń «Bir qadam da artqa sheginbeý» týraly berilgen 227-shi buıryǵy da kelip jetedi... Jalpy, Uly Otan soǵysynda 500-den astam qazaqstandyq jaýyngerler Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bol­sa, solardyń 112-si osy Stalıngrad irge­sindegi shaıqasta shynyǵyp, erliktiń úl­ken úlgisin tanytqany tarıhtan belgili. Bir sózben aıtqanda, qan men ter sińgen osy Stalıngrad jeriniń azat etilýi – Uly Jeńiske degen uly senimdi oıatady! Ýkraınadaǵy Dnepr úshin shaıqasqa eki jaqtan 4 mln. adam qatysqan. Maı­dan shebi 1400 shaqyrymǵa sozylǵan Dnepr úshin jaý áskeri de jantalasqany belgili. Oǵan Gıtlerdiń tarıhta qalǵan: «Dneprdiń teris aǵýy múmkin, biraq orystardyń Dneprdi alýy múmkin emes!» degen sózi dálel. Alaıda ol maq­satyna jetpedi. ...Qazaq eli de qarap jatpady. Jandaryn shúberekke túıgen ekinshi maıdannyń quryshtaı sarbazdary Jeńis úshin janyn pıda etken. Olar – sherli analar, jaryn joǵaltqan jesir áıelder, ákesiz qalǵan qara sıraq balalar... Odaqtas respýblıkalar boıynsha Qazaqstan Uly Jeńiske úles qosýshy­lar­­dyń aldyńǵy sapynan kórin­di. Qa­zaqstan soǵys kezinde 1,5 mıl­lıon adamnyń ekinshi Otanyna aınalǵan kórinister... Áńgimeni Baýyrjan Momyshuly, Q.Qaısenov, S.Nurmaǵambetov, T.Bıgel­dınov, R.Qoshqarbaev sııaqty batyr aǵalar sabaqtap otyrady... Gıtler Germanııany tolyq kúıreýge ákep soqtyrdy. Al, Stalın bolsa fashıstik basqynshylardy kúl-tal­qan etip jeńgen myqty memleketti basqaryp, óziniń artyna búkil álemge yqpaly zor uly derjavany qaldyrdy... Buǵan qazaqstandyqtardyń qosqan úlesi ushan-teńiz. Derekti fılm osyny dáleldedi. Kórermenin beıjaı qaldyrmas, su­ra­­pyl soǵystyń ashy shyndyǵyn anyq ta qa­nyq etip kórsete bilgen fılmniń ón­di­­ri­sine, tehnıkalyq-redaksııalyq já­ne kór­kem­dik sheshimine jaýap berýshi, jo­ba je­tekshisi, Qazaqstannyń eńbek si­ńi­r­­gen qaıratkeri Erlan Bekhojınge, fılm­­niń avtory ári qoıýshy rejısseri, Qa­­zaq­­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Naz­­gúl Ábýturapovaǵa aıtar alǵysymyz sheksiz. Sondaı-aq, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Zaýytbek Turys­bekov osy atalǵan fılmniń ıdeıa­syn usynyp, tapsyrys berip, bas­tan-aıaq qadaǵalap, keńesshilik qyzmet kórsetipti. Qazaqstannyń Reseıdegi, Ýkraınadaǵy ókili bola júrip, Reseı, Ýkraına Qorǵanys mınıstrlikterimen, Podolsk, Rjev, Kıev, Harkov sııaqty kóne qalalardyń áskerı tarıh ınstıtýt­tary­men shyǵarmashylyq topty tyǵyz baılanystyryp, óz bedelimen sol el­derdegi memlekettik muraǵattardan, or­ta­lyq teledıdarlarynan tarıhı qu­jat­tar áperip, beıne materıaldarmen qam­tamasyz etipti. Ári fılm óndirisiniń qarjysyna qoldaýshylar taýyp, prodıý­­ser­lik kómek te kórsetken eken. Atal­ǵan derekti fılm óziniń qury­lymy men jasalýy jaǵynan kóp jaılar­dy qamtyǵan, taqyryp aıasy asa keń shyq­qandyǵy da osynaý ultjandy azamattyń tikeleı kómeginiń arqasy dep uqqan jón. Ultynyń rýhanı dilin oılap, búgingi urpaqtyń uly babalaryn jadyn­da ustap, otanshyl bolyp ósý­­lerine erekshe yqylasty aza­mat sonaý 2007 jyldan beri QR Prezı­dentiniń Teleradıokeshenimen únemi tyǵyz tvorchestvolyq baılanysta bolyp keledi. Oǵan «Máńgi dostyq», «Dala danalary», «Batyrlar», «Erlik el esinde», «Taý tulǵaly Turar», «Tarlan», «Bókeı han» sııaq­ty kóp­te­gen derekti fılmderdiń dú­nıe­ge kelýi dálel bola alady. Osy tele­týyn­dylardyń ıdeıasyn usynyp, tap­syrys berýmen qatar keńesshilik qyz­met kórsetti ári fılm óndirisine demeýshilik jasady.  Káken MAMAJAN.  Almaty oblysy.