*Álıhan Bókeıhan – 150
barsha urpaǵy bas qosqan alqaly jıynda talqylandy
Almatydaǵy Ulttyq kitaphananyń Kórmeler zalynda memleket qaıratkeri, XX ǵasyrdyń bas kezinde «Alash» qozǵalysynyń negizin qalaýshy jáne jetekshisi Álıhan Bókeıhannyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı eske alý keshi bolyp ótti. Keshte ǵalym, álıhantanýshy Sultan Han Aqqulynyń «Álıhan Bókeıhan» atty aǵylshyn, orys, qazaq tilderinde jınaqtalǵan zertteý kitabynyń tusaýy kesildi.
Is-shara aıasynda Ulttyq kitaphana qorynan «Álıhan Bókeıhan» atty kitap kórmesi uıymdastyryldy. Kórme sórelerine 1904 jyly Sankt-Peterbýrgte basylyp shyqqan kóp tomdyq «Novyı ensıklopedıcheskıı slovar» jáne Alash qaıratkeriniń basqa da aýdarmalary, sırek kezdesetin qoljazbalar qoıyldy.
Alqaly otyrystaǵy pikiralmasýda kitap avtorynyń sózin qostaǵan jazýshy Beıbit Qoıshybaev, ǵalym Bolatbek Násenov jáne basqa sheshender Álıhan Bókeıhannyń ǵajaıyp eńbekteri týraly tolǵana sóılep, onyń ólmes murasyn zertteý men baǵa berý isi áli de jalǵasa beretinin ortaǵa saldy.
Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhan – qazaqtyń aqyrǵy handarynyń biri Bókeıden taraǵan urpaqtyń tórtinshi býyny, Bókeı hannyń shópshegi. 1890-1894 jyldary Sankt-Peterbýrgtegi Orman ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetinde oqyp, osy jyldary ol stýdenttik qozǵalystarǵa belsendi túrde aralasyp, ásirese, solshyldardyń kózqarasyna beıim boldy. Reseı jandarmerııa basqarmasynyń nazaryna alǵash ret stýdenttik jyldary-aq iligip, «saıası senimsizderdiń» qara tizimine alyndy. Álıhan Bókeıhan bul tizimnen patsha ókimeti kúırep, Keńes ókimeti ornaǵan jyldary da – 1937 jyldyń qyrkúıeginde «halyq jaýy» tańbasy basylyp atylyp ketkenge deıin de shyqqan joq. 1905 jyly Semeı oblysy qazaqtarynyń atynan 1-shi Memlekettik Dýmaǵa depýtat bolyp saılandy. 1906 jyly Ombydan orys tilinde shyǵatyn kadettik «Dala daýysy», «Ombylyq» jáne «Ertis» gazetterinde, 1908 jyly Sankt-Peterbýrgte jaryq kórgen menshevıktik «Joldas», kadettik «Til», «Sóz» gazetterinde redaktorlyq qyzmet atqardy. Sol jyly Samaraǵa jer aýdarylyp, 1909-1917 jyldary «Don eginshilik banki» bólimshesinde jumys istedi. Al 1911-1914 jyldary «Qazaq» gazetin uıymdastyrýda jáne onyń jalpy ulttyq deńgeıge kóterilýine zor eńbek sińirdi. 1917 jyly Búkilqazaqtyq quryltaıda Alash avtonomııasy jarııalanyp, Álıhan Bókeıhan sol alǵashqy Qazaq respýblıkasynyń tuńǵysh tóraǵasy bolyp saılandy. Osy jyldary «Jańa ensıklopedııalyq sózdiktiń» 4-21 tomdaryna avtor retinde qatysty. Tarıh salasyndaǵy jazyp qaldyrǵan eleýli muralary – «Istorıcheskıe sýdby Kırgızskogo kraıa ı kýltýrnye ego ýspehı», «Kırgızy» atty monografııalary Sankt-Peterbýrgte jaryq kórdi.
Ol 1926 jyly eki ret tutqyndalyp, Máskeýge jer aýdaryldy, Álekeńniń zor bedelinen qoryqqan bolshevıkter úkimeti ony Qazaqstanǵa jolatpady. 1937 jyly jalǵan jalamen 67 jasynda Máskeýde atý jazasyna kesildi. Al 1989 jyly mamyrda KSRO Joǵarǵy sotynyń qaýlysy boıynsha áreketinde qylmys quramy joq bolǵandyqtan aqtaldy.
Mereıtoılyq keshte týǵanyna 150 jyl tolǵan Alash ardaqtysy Álıhan Bókeıhannyń bolashaqty meńzegenmen oryndalmaı qalǵan naqty maqsaty pen izgi jospary búgingi urpaqtyń kózaıymy degen tujyrym jasaldy. Uly tulǵanyń kim bolǵany týraly tarıhı shyndyqty jas urpaqtyń jadyna únemi quıyp otyrý da paryzdy mindet.
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.