Ádebıetimizdiń asyl keni

  *Jambyl – 170 Bıylǵy qańtar aıynan bastaý alǵan jyr alyby – Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 170 jyl tolýyna baılanys­ty mereıtoılyq is-sharalar elimiz kóleminde óz jalǵasyn tabýda. Atap aıtqanda, Almaty qalasyndaǵy Jazýshylar odaǵynyń konferens-zalynda Jambyl aılyǵynyń ashylýyna arnalyp ádebı-sazdy kesh ótkeni barshamyzǵa aıan. Sonymen birge, respýblıka boıynsha joǵary oqý oryndarynda, orta mektepterde «Jyr alybyna taǵzym» atty ádebı keshter, respýblıkalyq stýdentter jáne Almaty oblystyq oqýshylar aıtysy, Taraz qalasynda respýblıkalyq jyrshy-termeshiler baıqaýy, Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, Almatyda Jambyl atyndaǵy fılarmonııada halyqaralyq ǵylymı sımpozıým, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, taǵy basqa da túrli sharalar uıymdastyryldy, Jambyl aýdany, Jambyl ata aýylynda qorytyndy saltanatty jıyn ótkizildi. Atalǵan is-sharalardyń ótýine respýblıkamyzdyń tanymal memleket, mádenıet, óner jáne qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar, memlekettik qyz­metshiler, qarapaıym halyqtyń ókilderi de belsene qatysty. Osynaý ıgilikti bastamaǵa memlekettik organdar arasynda alǵashqylardyń biri bolyp Joǵarǵy Sot atsalysty. Mereıtoılyq is-shara aldymen Astana tórinde jyr jampozyna arnalǵan eskertkishke gúl shoǵyn qoıý rásimimen bastaldy. Odan keıin Joǵarǵy Sottyń májilis zalynda jalǵasyn tapqan is-sharany Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy Qaırat Mámı ashyp, qysqasha sóz sóıledi. Mereıtoılyq is-shara barysynda sóz alǵan Senat depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serik Negımov, Joǵarǵy Sottyń sýdıasy Ádil Quryqbaev dúldúl aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna jan-jaqty toqtalyp, ádildikti, yntymaq-birlikti arqaý etken óleńderin taldady. Sonymen qatar, aqıyq aqynnyń halqymyzdyń rýhanı qazynasyna aınalǵan týyndylary oqylyp, sot ádildigin júzege asyrýda qajyrly eńbek etip júrgen sýdıalar men apparat qyzmetkerlerine taǵylym bolarlyqtaı mazmundy baıandamalar jasaldy. Jambyl babamyz óziniń ǵa­syrǵa jýyq ǵumyrynda taý men dalany jyrlady, poezııa álemindegi týǵan halqynyń maqtanyshy, álemdik deńgeıdegi jyr alybyna aınaldy. Onyń aqyl-oıǵa, parasatqa, tereń tarıhqa, móldir syrǵa, názik sezimge, baı obrazǵa toly poezııasy óleńge qushtar, ónersúıer árbir jandy súısintti. Jambyl babamyz – esimi qazaq ádebıetinde altyn áriptermen qalǵan ǵajaıyp qubylys! Alyp ta bıik, aıdyndy da aıbyndy jyr jampozy! Aqıyq aqynnyń jyry da, syry da máńgilik taqyrypty qozǵaıdy, ıaǵnı, tir­shilik jáne adam­taný jóninde! Jyr alyby óskeleń urpaqqa, bizderge asyl muraǵa neni qaldyrypty, jas­tardy nege úndedi? Olaı bolsa, belgili jazýshy Naǵashybek Qapalbekulynyń osy oraıdaǵy paıymdy pikirlerine júgine otyryp, taldap kóreıikshi. Aqyn da ózinshe bir álem, tipti, beınelep aıtar bolsaq, áýlıe! Sondyqtan, onyń kóńil kókjıegi, oıy ushqyr, árqashan bıikte, aspanmen astasyp, juldyzben jymdasyp jatady. Aqyn bolsa, adamdardyń pendaýı tirshilik, paıymyn saralap, jaqsylyǵyna jany jadyraı rahattanyp, al qııanat-qıys isterge jany qınala kúıinip, júregi syzdap, qatty qapalanady. Ol ózi ómir súrgen qoǵamnan múlde syrt qala almaıdy. Aqyndy áýlıe demeı kórińiz, kim-kimdi de jetistigin asqaqtatyp, al kemshiligin, dáýleti men be­deline qaramastan ashyq aıtady. Osy rette naǵyz aqyndyqtyń bol­mysyn, sol kezdegi zaman­nyń jáne qazirgi tańdaǵy bı­lerdiń, qazylardyń (sýdıalar) ádiletti bolmysymen qatar qaraýymyzǵa bolady. Aqynnyń da, sýdıalardyń da qoǵamdaǵy mıssııalarynyń túpki negizi – ádilettilik pen shynshyldyqty saqtap qalýǵa baryn salýda dep aıtqanymyz jón. О́ıtkeni, qazirgi tańdaǵy demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik qoǵamdy ornyqtyrýda sot or­gandarynyń, memleketimizdiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýda tabandylyq tanytyp keledi. Jáne de tarıhta buryn ótken sheshender, aqyndar men bılerdiń daýdy sheshýdegi kesip aıtqan ádil tóreligin qazirgi tańda sot organdary atqaryp jatyr deýge tolyq bolady. Shyn aqyndyqqa keler bolsaq, óleńi elge ańyzdaı taraıdy. Aqyn týmysynan batyr keledi. Sondyqtan da bolar, keıbir pendeler sııaqty qońtorǵaı tirshilik keship júre almaıdy. Qısyqty syn tezine alyp, ashy tilimen tilip túsedi. Sóıtip, bylaısha aıtqanda, «qaraptan qarap júrip», ózine jaý taýyp alady. Olar da qarap jatpaı ádiletshil aqynnyń janyn jaralaıdy, balǵa úımelegen aradaı talaıdy, nebir qııanatqa, surqııalyqqa barady. Biraq, aı­tylǵan sóz – atylǵan oq! Dálel kerek pe? Jambyl ata kóńiline unama­ǵanyn bet-júziń bar demeı, túı­rep-túırep ótken jyrlary aýyzdan-aýyzǵa kóship, el arasyna tez taraıtyn bolǵan. Budan ótken aýyr soqqy bolar ma? Batyrdyń gúrzisinen aqynnyń biraýyz óleńi artyq degen osy! Mysaly, Jambyl ata «Baıuzaq moldaǵa» degen óleńinde bylaı deıdi: «Otynǵa ekeý ketti, biri – molda, Mingeni – moldasynyń shubar jorǵa. Moldasy Saryekemniń urlyq qylyp, Qudaıa, keshire gór, óziń toba?!». Al endi «Kókimge» degen óle­ńinde: «Beri otyrshy Kókimim, Qandaı eken ókimiń? Eldi bılep alýǵa Qaı aradan bekidiń. Álde bekip keldiń be? Aryn satyp betińniń. Bir toıaıyn dediń be? Aqysyn jep jetimniń. Álde ǵarip kóz jasyn Kóreıin dep bekindiń. Ashyp jaýap qaıyrshy, Kókim, senen ótindim, – deıdi. Sondaı-aq, «Mámbetke», «О́leń­shi Omarǵa», «Esenáli meshkeıge» jáne basqa da kóptegen óleńderinen Jákeńniń júrek jutqan ótkirligine tánti bolamyz. «Iini kelgen jerge túıe de shógedi» demekshi, sóz uǵarlary ózderi kelip, keshirim surap, syn tezinen oń sheshim qabyldaıdy. Jambyl qolynda bıligi bar, ámiri kúshti, dúmi myqtylardy aıaýsyz áshkereleıdi. Mysaly, Jambyldyń Máńke bolysqa aıtqany: «Janǵoılyq bolysy pysyq keledi, Muryndary pushyq keledi, Eki aradan eptep jerinde Kózderin qysyp keledi. Sózderin uzarta keledi. О́ńeshin qyzarta keledi. О́nimi azyraq jerde Ústine tuz arta keledi. Yńyranyp otyryp alady, Ár alýan qyrǵa salady. Aqyry qudaı jarylqap Qaltalaryn toltyryp alady». Mine, bul degeniń alpys myń jaýǵa jalǵyz ózi qarsy shapqan bahadúr batyrdyń kózsiz erligin kóz aldymyzǵa ákeledi. Naǵashybek Qapalbekuly aıt­­qandaı, aqyndar – eliniń er­kesi, qıyn-qystaý kezde el bas­­taıtyn serkesi, ádilin aıtar aqjúrek batyry. «Bas kes­pek bolsa da, til kespek joq». Ataqty Súıinbaıdyń alty atasynan beri handyq úzilmegen, azýyn aıǵa bilegen Tezek tóreni yqtyrýy asyl sózinde, aqyndyq kıesinde. Uly ustazynan ónege alǵan Jambyl da ǵasyrǵa jýyq ǵumyrynda eshkimnen taısalyp kórmegen, sol bıik tuǵyrdan tús­peı ketken aqıyq aqyn. Jambyldyń, betke shyǵar qaı­maqtary-aý degenderdiń osyndaı jaǵymsyz qylyqtaryn «soıyp» alǵandyǵyn kórip, basqalar da ishin jıyp, qalypqa tartylyp, jón-josyqqa kóshedi. Aqyn óz ortasynyń kórgen kózi, estir qulaǵy, aıtar dýaly sózi degen osy-aq bolar! Demek, qazirgi tań­daǵy qoǵamda oryn alatyn daý-damaılardy oryndy, ýaq­tyly zań sheńberinde sheshý Ata Zańymyzda, sottar jáne sot tó­religi retinde arnaıy bólimi bolyp bekitilýinyń máni tereńde jatyr. Iаǵnı, ádilettikke jetý jolynda, týrashyl aqyn men týrashyl bıdiń, sheshenniń, qazıdiń tabıǵı bolmystaryn egizdeı uqsas deýge bolady. Sondyqtan da bolashaq zańgerlerdi daıyndaýda, olardyń ishinde, ásirese, bolashaq sottardy kásibı tur­ǵyda daıyndaýda, elimizdiń jo­ǵary oqý oryndarynyń zań fakýltetterinde arnaıy sot rıtorıkasy páni aldyńǵy oryn­darǵa qoıylady. Mamannyń jyldar boıy jınaǵan bilimi men tájirıbesin, zańǵa sáıkes aýdıtorııaǵa durys jetkize bilý de kásibı mamandylyqtyń belgisi. Demek, osynyń tereń syry, áýelgi kóne zamannan, tasqa qashap jazylǵan tarıhı-tálimdik tańbadaı aıtylǵan qa­zaq halqynyń tóbe bıi Tóle bıdiń: «Týra bıde – týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», dep bılik, tórelik jasaýshylardyń mindetiniń negizin qozǵalmas qa­zyqtaı ǵyp qadap jetkizip ket­kendigi anyq dálel. Danyshpandar dana sóz aıtady. Joǵary­daǵydaı qanatty, mátel bolar óleń joldaryn oqyǵanda janyń baııdy, keýdeńe nur sáýle tolady, sanań ashylyp, júregiń tazarady. Bizdi oılandyra alatyn, oılandyryp qana qoımaı, izgi-nıet, aqjarylqap izgilikke úndeıtin, janyńa adamgershilik dánin sebetin osyndaı ulylar baryna táýbe etesiń, shúkirshilik qylasyń. «Halyq poezııasynyń alyby bolyp jańǵyrǵan jastyqtyń mol sulý jyrlaryn tókken Jam­byldyń óz ómiri de talaı ásem sóz, ádemi ańyz bolýǵa tatıdy», dep Muhtar Áýezov atap aıtqandaı, Jambyl jyry ǵasyrdan-ǵasyrǵa tarap, altyn arqaýy máńgi úzilmeı keledi. Uly jyraýdyń janyna toptasqan, úlgi alyp, baǵyn synaǵan, seriktes serigi, ádepti shákirti bolǵan shoǵyr-shoǵyr talanttar esimin erekshe ataýǵa bolady. Kenen, Úmbetáli, Ábdiǵalı, Esdáýlet, Jartybaı, О́tep, О́mirzaq jáne basqa da aqyn-jyrshylar Jambyldy ustaz tutty, pir sanady. Olar Jambyl dástúrin jalǵastyryp, júz jyl jyrlaǵan uly júrekti ádemi ańyzǵa aınaldyrdy. Jambyl – aýyz ádebıetiniń asyl keni!.. Álemdik ádebıettiń altyn qorynda máńgilikke qa­lyp, qazaq degen uǵymmen qa­tar júretin dárejede óz shy­ǵarmalary arqyly kóterilip, bıikte tur. Tek, bizder, urpaqtary ulylarymyzdy sol bıikten kórsete bileıik. Jambyldy «halyq poezııasynyń alyby, HH ǵasyrdyń Gomeri» dep atady. Bul – onyń aqyndyq eńbegine berilgen zor baǵa. Sheteldiń al­dyńǵy qatarly progresshil qaı­ratkerleri men kórnekti álem jazýshylary Jambyldyń kózi tirisinde de, odan keıin de aqyn eńbegin zor qurmetpen atady. Shyn júrekten shyqqan uly­lardyń pikir-oılaryn zerdelep kóreıikshi: «Jambyl aqyl-oıdyń alǵyry, ózgege uqsamaıtyn dara, oqshaý, bet-beıneli, asa zor alyp tulǵa. Onyń bir ózi ári epık aqyn, ári aıtys aqyny, ári azamattyq áýenniń de aqyny», – degen Muh­tar Áýezov sózi Jambyl tul­ǵasyn bar ulylyǵymen, ól­mes ómirsheńdigimen kórsetip tur­ǵandaı. Jambyl jyrlarynyń halyq­tar júre­ginen óshpes, ólmes oryn alýy – onyń ulyly­ǵynyń belgisi. Sondyqtan da armıan aqyny A.Gevork: «Seniń jyryń – mıllıonnyń óz jyry, Seniń tiliń – mıllıonnyń óz tili, Seniń jyryń jattalady Búkil sovet elinde. Máńgi-máńgi saqtalady Baqytty Otan tórinde», – dep jazdy. «Jambyl júz jasaǵan adam, sonyń 85 jyly aqyndyqpen ót­ti. Ol áleýmettik jáne jeke ómi­rin­degi sóziniń kóbin óleńmen sóı­legen kisi», dep tolǵandy akademık jazýshy Sábıt Muqanov. Fransýzdyń ataqty jazýshysy Romen Rollan Jambyldyń 75 jyldyq aqyn­dyq qyzmetin toılaý kúnderinde: «Batys Alpiniń júreginen qazaq halqynyń jáne jańa adam balasynyń jyrshysy, Qa­zaqstan dalasynyń júregi Jambylǵa týysqandyq sálem joldaımyn», degen jedelhat jibergen. «Halqynyń jaryq juldy­zyndaı aqyny Jambylǵa Indııa halqynan baýyrlastyq sálem. Ol óz halqynyń ómirin tereń, tolǵana jyrlaýmen zamanynyń uly aqyny bolyp qalady», dep jazǵan uly úndi jazýshysy Rabındranat Tagor. Tájik aqyny Mırzo Týrsyn-Zade Jam­byldyń týǵanyna 125 jyl tolýyna arnalǵan keshte sóılegen sózinde: «Qazaq hal­qy uly jyrshy Jambyldy dúnıeg­e keltirdi. Onyń óleńderin oqyǵan kezde kóz aldyńa Alataý elesteıdi. Jambyldyń poezııa­sy ǵasyrlar boıy jasaıdy, árqashan da ólmeıdi. Eń bıik shyń – adamnyń jany, adamnyń júregi, Jambyl óziniń poezııasymen bul shyńǵa jol taba bildi jáne bul shyńdy baǵyndyrdy», degen. Iá, mundaı ystyq lebizder kóp, óte kóp. Bul sózder – aqyn ómiri men shyǵar­mashylyǵyna, onyń ǵasyr jasaǵan, erlikke toly poezııasyna berilgen ádil baǵa, bizder úshin mán-maǵynasyn eshqashan joımaıtyn qundy derekter. Bul málimetter Jam­byl babamyzdyń keıingi urpaq úshin tek tanymdyq dúnıe, ańsap, sýsap oqıtyn, tálimdik, tárbıelik máni zor ónegesi, bizderge qaldyrǵan ólsheýsiz ǵıbraty. Urpaqtary barda uly aqyn jyry ǵasyrdan-ǵasyrǵa jasaı beredi. Janat JAILAÝBAI, Almaty garnızony Áskerı sotynyń tóraǵasy, Qanat ESTAI, Almaty garnızony Áskerı sotynyń sýdıasy.  ALMATY.