Qalyń buqaranyń qamy úshin qajet ilim-bilimder san alýan. Solardyń biri, tipti, biregeıi – jan týraly ǵylym – psıhologııa desek qatelespespiz. Onyń túp-tórkini men ilki bastaýy – áridegi saq, ǵundardy aıtpaǵanda, beridegi Orhon-Enıseı túrki tas jazýlarynan bastalady. Qazaqtardyń: «Qaı jeriń aýyrsa, janyń sol jerińde», degeni kóp nárseni ańǵartady. Bul kók túrikterdiń murageri – qazaq halqynyń tálim-tárbıelik, psıhologııalyq-pedagogıkalyq murasynyń asa baı ekenin kórsetedi.
Osy jaıtty jaqsy ańǵarǵan Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev bylaı deıdi: «Meniń oıymsha, qazaqtardyń qaıtalanbas etnıkalyq, psıhologııalyq álemi áli jete zerttelmeı, zerdelenbeı jatqan tylsym dúnıe».
Sońǵy kezde Qazaq eliniń bas uranyna aınalǵan, tuńǵysh memlekettik resmı ıdeologııa, ıaǵnı «Máńgilik El» ıdeıasynyń jarııalanýy, álemdik keńistikte, túrkitildes elderdiń birligine negizdelgen ıdeıanyń ortaq psıhologııalyq úndestiginiń bar ekenin jaqsy baıqatady. Elbasy jarııalaǵan «Máńgilik El» ıdeıasy – qazaq órkenıetiniń, saıyp kelgende, onyń san ǵasyr boıyna qordalanǵan psıhologııalyq oı-túıinderiniń altyn dińgegi.
Dala órkenıetinde dúnıetanymdyq ıdeıalardyń týýyna sebepshi bolǵan jan tynyshtyǵy men el birligin dáriptegen oıshyl ǵulamalardyń psıhologııalyq murasy ushan-teńiz deýge bolady. Mysaly, ataqty sazger, ǵulama Qorqyttyń máńgi ómirdi izdeýi Jeruıyqty ańsaǵan Asan Qaıǵynyń armandarymen sabaqtasyp jatady.
Qazaq jerinde psıhologııalyq oı-pikirlerdiń údere damýynyń basqa ortazııalyq aǵaıyndarǵa (qyrǵyz, ózbek, túrikmen, t.b.) qaraǵanda ózindik erekshelikteri bar. Sonyń eń bastysy – ulan-ǵaıyr jerdi mekendegen balajan, aqkóńil, tózimdi halqymyz óz urpaǵyn jaqsy adam, abzal azamat etip tárbıeleýge erekshe mán bergen. Qazaq dalasyndaǵy jaý tıse qarý-jaraǵyn saılap, el úshin eńiregen erler, ádildik pen shyndyq, adamdyqty tý etken aqyn-jyraýlar, sheber qoldy ismerler men zergerler, ot aýyzdy, oraq tildi bı-sheshender men aqylman aqsaqaldar, emirengen abzal analar ǵasyrlar barysynda suryptala qalyptasqan qazaqı tárbıeniń jemisi ekendigi haq. Kelesi ereksheligimizdiń taǵy bir deregi qazir «Mádenı mura» aıasynda jaryq kórip jatqan 100 tomdyq «Babalar sózi» bolsa kerek. Qazaq halqyndaı folklor murasyna asa baı eldi álemnen tabý qıyn. Al «folklor – halyq psıhologııasynyń aınasy» deıtin qaǵıda erteden aıtylyp júr.
Táýelsiz Qazaqstan jaǵdaıynda qazir jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa qol jetkizip, birtutas mádenı júıe qalyptastyrý úshin ótken jolymyzdy, shyqqan tegimiz ben bıigimizdi baǵalaı bilýimiz qajet. О́ıtkeni, ótkenin baǵalaı bilmeıtin el keleshegin de boljaı almaıdy. Bizdiń ótken jolymyz – Eýrazııa dalasyn dúbirletken jasampazdyqqa toly tarıh.
Ejelgi ata-babalarymyzdyń kúmbirlegen kúıimen, jan tebirenterlik sybyzǵy únimen, asqaqtata salǵan ásem ánimen, ǵashyqtyq, lıro-epos jyrymen, «qysqa bolsa da, nusqa» maqal-mátelimen, sheshendik sóz, aıtys, jyrlarymen san ǵasyr boıy óz urpaǵyn «segiz qyrly, bir syrly», ónegeli de, ónerli, ımandylyq-adamgershilik ar-ojdany joǵary, namysqor azamat etip tárbıelep kelgeni – aksıomalyq aqıqat.
Halqymyzdyń psıhologııalyq oı-pikir tarıhynyń qalyptasyp, damý jolyn Qazaq eliniń azamattyq tarıhymen oraılastyra otyra, bul úrdisti negizgi tórt kezeńge bólip qarastyrýdy ǵylymı turǵydan durys tujyrym dep esepteımiz.
Munyń birinshi kezeńi – VI-HIV ǵǵ. bastalatyn qazirgi túrki tektes halyqtardyń bárine ortaq psıhologııalyq oı pikirlerdiń ilki bastaýy, túp-tórkini. Bularǵa ejelgi túrki eskertkishteri «Kúltegin», «Tonykók», «Bilge qaǵan», Orhon-Enıseı jazýlary men Qorqyt ata, Ábý Nasyr ál-Farabı, Júsip Balasaǵunı, t.b. taǵylymdaryn jatqyzý lázim. Ekinshi kezeń – Qazaq handyǵynyń qurylý dáýirinen bastalyp, Qazan tóńkerisine deıingi psıhologııalyq oı-pikirlerdiń damýyn qamtysa, úshinshi kezeń – psıhologııa ǵylymynyń keńestik Qazaqstanda markstik ıdeıalarmen rýhtanǵan, ıaǵnı kommýnıstik ıdeologııanyń dáýrendegen kezeńine tustas keledi. Tórtinshi kezeń – bul táýelsizdik jyldarynan bastaý alatyn, qazirgi egemen eldiń psıhologııasy.
XV ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy psıhologııalyq oılar dala fılosofy atanǵan Asan Qaıǵy tolǵaýlarynda, О́teıboıdaq Tileýqabylulynyń «Shıpagerlik baıanynan» erekshe kórinis tapqan. Dala ǵalymy atalǵan eńbeginde adamnyń jan qubylystary (túısik, oılaý, sóıleý, qııal, daǵdy, minez, qabilet, t.b.) týraly biraz maǵlumattar keltiredi. Ǵulama adamnyń ıis túısigin – múńk (qazirgishe ıis), tatym (dám), oılaýdy «oılamalyq», sóıleýdi «sóılemelik», mıdy «mııaq» ataýlarymen órnekteıdi. Ol ózinen buryn ómir súrgen uly ǵulamalardyń (ál-Farabı, Júsip Balasaǵunı, t.b.) jan týraly túsinikterine súıene kelip, dúnıedegi tirshiliktiń basqarýshysy, retteýshisi júrek dese de, mıdyń atqaratyn rólin de joqqa shyǵarmaıdy. Osyndaı psıhologııalyq oı-pikirlerdi áıgili Muhammed Haıdar Dýlatı da aıtqan. Onyń qazaq halqynyń ózindik psıhologııasy, el basqarý, din men densaýlyq, urys júrgizý týraly aıtqandary psıhologııalyq turǵydan erekshe nazar aýdartady.
Dala psıhologııasy turǵysynan qaraǵanda erekshe atap óterlik jaıt – bul qazaq handarynyń jan iliminen jaqsy habardar bolǵandyǵy. Máselen, Jánibek handa, qazirgi sózben aıtqanda, psıhogıgıenalyq, psıhoprofılaktıkalyq ustanymdar baıqalady. Ol, «jeti ataǵa tolmaı qyz almaýǵa, adamdardyń birbirimen súıispeýine, jat tósekke, zınaqorlyqqa barmaýǵa jáne kez kelgen úıde tazalyqtyń saqtalýyna pármen berip úkim shyǵarady. Al muny oryndamaǵandarǵa óte qatal jaza qoldanǵan (masqaralaý, dúre soǵý, darǵa asý, t.b.t.s.). Osyndaı eldegi turaqtylyqty saqtaý úshin, zań normalaryn dala órkenıetine sińdirý negizinde daıyndalyp, Ata Zańǵa aınalǵan kodeksterdiń ishinde: Qasym hannyń «Qasqa joly», Esim hannyń «Eski joly», Táýke hannyń «Jeti Jarǵysy» buqara halyqtyń tirshiligine qajetti gýmanıstik ıdeıalardan týyndaǵan, áleýmettik máni zor qaǵıdalar dala psıhologııasynda urpaqtar sabaqtastyǵynyń bolǵanyn dáleldeıdi.
Qazaq halqynyń azýlary alty qarys fılosof-jyraýlary – Shalkıiz, Jıembet, Aqtamberdi, Shal aqyn, Buqar Qalqamanulynyń kóshpendiler psıhologııasynyń san qyrlaryn sýretteıtin tolǵaýlary, dala dıplomattary atanǵan uly danagóıler – Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń psıhologııalyq turǵydaǵy asa qundy oılarymen toqaılasyp jatady.
HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy psıhologııalyq oı-pikirlerdiń damýy qazaqtyń úsh oı alyby – Ybyraı, Shoqan, Abaı esimderimen baılanysty ekendigi belgili.
HH ǵasyrdyń birinshi shıregindegi psıhologııalyq oı-pikirlerdiń damýyna – Sh.Qudaıberdiuly, A.Baıtursynov, S.Toraıǵyrov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, Máshhúr Júsip Kópeev, t.b. eńbekteri zor áser etti.
Qazaq topyraǵynda XX ǵasyrdyń basynda tálimdik oı-pikirlerimen ulttyq kolorıtke toly psıhologııalyq kózqarastarymen barsha jurtty tánti etken, qazaq jantaný iliminiń kóshbasshysy retinde tanylǵan J.Aımaýytovpen qatar, oqý-tárbıe isine tikeleı qatysty pedagogıkalyq psıhologııaǵa erekshe den qoıǵan M.Jumabaevtyń qosqan úlesin erekshe atap ótýge bolady. J.Aımaýytovtyń psıhologııa salasyndaǵy eńbekteriniń («Tárbıege jetekshi», «Psıhologııa», «Jan júıesi jáne óner tańdaý», «Komplekspen oqytý joldary», t.b.) basty bir ereksheligi – bular tól tilimizdegi tuńǵysh psıhologııalyq týyndylar bolýymen qatar, burynǵy Keńes elin mekendegen túrkitildes halyqtar tilderinde (qyrǵyz, ózbek, túrikmen, ázerbaıjan, qaraqalpaq, tatar, bashqurt, t.b.) alǵash jaryq kórgen birden-bir ǵylymı basylymdar ekendiginde.
M.Jumabaev syndy jyr dúldúliniń tálim-tárbıe ǵylymynyń (pedagogıka, psıhologııa, t.b.) teorııalyq máselelerine boı urýy tańǵalarlyq jaıt. О́ıtkeni, bul salada ǵylymı eńbek jazǵan álemdik aqyn-jazýshylar neken-saıaq. Osy turǵydan alǵanda Maǵjannyń «Pedagogıka» (1922-1923 j.j.) atty kitap jazýy ómirde óte sırek kezdesetin, tek asa talantty adamdarǵa ǵana tán qasıet.
Keńestik kezeńde Qazaqstanda psıhologııa ǵylymynyń damýyna ózindik úles qosyp, osy salada artyna mol mura qaldyrǵan akademık T.Tájibaev ekeni belgili. Qazaqstandaǵy ǵylymı psıhologııanyń damýyna erekshe úles qosqan endi bir ǵalym – M.Muqanov. Onyń 1979 jyly jaryq kórgen «Dástúrli mádenıet ókilderindegi kognıtıvti empatııa men refleksııanyń zerttelinýi» atty ǵylymı maqalasy men 1980 jyly jaryq kórgen «Aqyl-oı órisi» kitaby – Qazaqstan psıhologııasyna qosylǵan qundy mura. Ol óziniń artyna 10-nan astam jeke kitap (oqý quraldary, monografııa, ádistemelik jınaqtar, t.b.) qaldyrdy. Ǵalym totalıtarlyq júıeniń qylyshynan qan tamyp turǵan kezinde-aq eshkimnen taısalmaı, jasqanbaı qazaqtardyń ulttyq psıhologııasyn zertteýge bardy. О́ziniń 20 jylǵa sozylǵan etnopsıhologııalyq zertteýlerinde qazaq halqynyń sonaý erte zamandardyń ózinde-aq oı-órisi óte joǵary bolǵanyn eksperıment arqyly dáleldep berdi.
XX ǵasyrdyń sońǵy jyldarynda jáne táýelsizdik jarııalanǵannan keıin ulttyq psıhologııa ǵylymy erekshe serpiliske ıe boldy. Qazaqstanda psıhologııa ǵylymynyń ártúrli salalarynda zertteý jumystary janjaqty júrgizilip, qazaq psıhologııasynyń ózindik damý tendensııasy qalyptasa bastady. Bul úrdistiń sıpatyn psıhologııa ǵylymdarynyń doktorlary – professorlar S.Jaqypov, J.Namazbaeva, X.Sherıazdanova, B.Hamzın, S.Berdibaeva, O.Sańǵylbaev, A.Aqajanova, B.Ámirova, A.Ermentaeva, N.Toqsanbaeva, t.b. ǵalymdardyń ózderiniń jáne olardyń jetekshiligimen qorǵalǵan júzdegen kandıdattyq dıssertasııalardan kórýge bolady. Osy jáne aty atalmaı qalǵan kóptegen ǵalymdar men mamandardyń qalamynan tól tilimizde oqý quraldary men oqýlyqtar, bıblıografııalyq kórsetkishter men sózdikter, ádistemelik basylymdar jáne monografııalar jaryq kórdi.
Keńes ókimeti aıasynda psıhologııa ǵylymynyń damyp, órkendeı túsýine biraz tusaý salynyp, kedergi bolǵany ras. Máselen, 1947 jyly KazGÝ-de ashylǵan logıka jáne psıhologııa bólimi 1953 jyly jabyldy. Sodan 35 jyldan keıin ǵana (1988) jurtshylyqtyń úlken dabylynan keıin orys tildi 25 shákirtke psıhologııadan bilim alýǵa múmkindik týdy. Al onyń qazaq bólimi tórt jyldan keıin ǵana baryp ashyldy.
Qazirgi kezde de elimizde psıhologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary túgil, derbes kafedralardyń ózi saýsaqpen sanarlyqtaı. Bulardyń ózi de áli kúnge deıin AQSh pen Batystyń yqpalynan shyǵa almaı keledi. Psıhologııalyq kadrlar (bakalavrıat, magıstratýra) respýblıkanyń 13 ýnıversıtetinde daıarlanýda. Biraq bularǵa beriletin granttar óte az. Sondyqtan, osy mamandyqqa kelýshilerdiń jyl saıyn qatary kemı túsýde.
Psıhologııa ǵylymynyń jaǵdaıy elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ońalar degen úmitimiz de ázirshe aqtala qoıǵan joq. Osy aıtqanymyzǵa derek keltirsek, olar myna tómendegiler:
Birinshiden, táýelsizdik alǵannan keıin osy ǵylymdy elimizde damyta túsý jolynda bizder, ǵalymdar, biraz árekettendik. Ulttyq tálim-tárbıe qaýymdastyǵy (1991 j.), keıinirek, akademık T.Tájibaev atyndaǵy etnopsıhologııa ortalyǵy uıymdastyryldy. Birneshe ǵylymı konferensııalar ótkizildi. Bir áttegenaıy ortalyq uıymdastyrǵan sharalardyń birde-bireýine memleket tarapynan qoldaý bolmady.
Degenmen, sońǵy kezde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi áleýmettik máselelerdi sheshýge arnalǵan baǵdarlamalardy júzege asyrý barysynda Qazaq psıhologııalyq qoǵamynyń qurylýyn quptap, mańyzdy isterge tartýda.
Ekinshiden, Qazaq elinde psıhologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý máselesin kótergenimizge 25 jyldaı ýaqyt ótti. Bul da ázirshe sheshimin tappaı tur;
Úshinshiden, psıhologııa pánin joǵary oqý oryndarynda oqytýdyń kópjyldyq tájirıbesi bar ekeni belgili. Al kredıttik oqýǵa kóshýge baılanysty osy pán keleshek mamandar úshin kereksiz ǵylymǵa aınala bastady. Máselen, ýnıversıtetterde buryn jetkilikti kólemde oqytylyp kelgen psıhologııa akademııalyq pán (qazirgisi 15 saǵat) oqý josparynan alynyp tastalǵany ókinishti.
Tórtinshiden, Qazaqstanda segiz myńdaı mektepte úsh mıllıondaı oqýshy bar desek, bul salaǵa pedagog-psıholog mamandar asa qajet ekeni óz-ózinen belgili. Osy másele TMD elderinde jaqsy jolǵa qoıylǵan. Máselen, Reseıdiń ár gýbernııasynda psıhologııa fakýlteti bar, olarda myńdaǵan mamandar daıarlanady, alpystan astam psıhologııa kafedralary, birneshe ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, 70 myńǵa jýyq psıholog mamandary bar. Bizde ázirshe bul kórsetkish óte mardymsyz, al JOO-lary arqyly psıholog kadrlaryn daıarlaý isi qurdym ekeni anyq baıqalady.
Osy atalǵan máselelerdi sheshýge ártúrli mamandyq ókilderiniń belsendi aralasýy qajet. Bir sózben aıtqanda, halqymyzdyń psıhologııalyq saýattylyǵyn arttyrý men psıhologııalyq mádenıetin kóterý úshin Qazaq psıhologııalyq qoǵamynyń qurylýy ómir talabynan týyndaǵan qajettilik ekeni shyndyq.
Qazaq psıhologııalyq qoǵamynyń negizgi maqsaty – respýblıka halqyna psıhologııalyq ilimbilimderdi nasıhattaý, elimizde psıhologııalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa yqpal etý ekendigi basa aıtylyp keledi.
Máńgilik Elde jaısań jandar óssin desek tómendegi psıhologııanyń teorııalyq jáne qoldanbaly problemalary erekshe nazar aýdarýdy qajet bolyp tur. Qazaq elinde áli kúnge deıin sheshimin tappaı otyrǵan psıhologııalyq máseleler barshylyq.
Muqan PERLENBETOV,
Qazaq psıhologııalyq qoǵamynyń prezıdenti,
psıhologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,
Qubyǵul JARYQBAEV,
pedagogıka jáne psıhologııa
ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstanǵa eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri.
ALMATY.