Armanǵa umtylý – ulttyq uly muratqa jetý

Qazaqstan ekonomıkasy ne­gizinen shıkizat jáne agrarly-ın­­dýstrııalyq damý baǵytyn ustanǵan. Jańa ındýstrııalyq elder (JIE) qataryna damýshy elderdiń tek 5 paıyzy ǵana enip, ol topqa Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Malaızııa, Gonkong, Taıvan, t.b. elder jatady. Olardyń ishinde Sıngapýr men Malaızııa ǵana 20 jyl­da aldyndaǵy júzden astam eldi basyp ozyp, damyǵan elder qataryna kirdi. Búgin Sıngapýr damyǵan elderdiń alǵashqy on­dyǵy sanatynda. «Qazaqstan-2050» Strategııasy – ol jańa ındýstrııalyq elder qa­­­taryna kirýdi mindet etken baǵ­­darlama, ıaǵnı osy joba sol strategııany júıeli, jan-jaqty jáne qarqyndy iske asyratyn onyń ıdeologııasy. Sondyqtan, strategııany iske asyrý, aqpa­rat­­­­tanǵan ekonomıka qurý úshin ınnovasııalyq ekonomıkany damytyp, qoǵamdy áleýmettik-eko­no­mıkalyq jańǵyrtatyn taktıka­lyq mindetteri bolyp tabylady. BUU-nyń belgili bir memleketti jańa ındýstrııalyq elder qa­ta­ryna kirgizetin talaptarynyń metodıkasy tómendegideı: ár adam­ǵa shaqqandaǵy ishki jalpy ónimniń mólsheri; eksportqa shyǵaratyn ónerkásip ónimderiniń mólsheri jáne onyń jalpy eksport­taǵy úlesi; ekonomıkanyń ortasha jyl­dyq ósý qarqyny; shetten keletin tike­leı ınvestısııalar kólemi; óń­deý ónerkásibiniń IJО́-degi úle­si (ol 20 paıyzdan joǵary bolýy ke­rek). Joǵarydaǵylardy eskerip, Halyqaralyq adam ınstıtýty (HAI) álemdik naryqta básekeli ja­ńa ındýstrııalyq strategııa daıyndady. Onyń negizgi mindeti – únemdeýdiń joǵary normasy men ınvestısııaǵa qol jetkizý, eko­nomıkany eksportqa baǵyttaý, naryq kapıtalynyń ashyqtyǵy, makroekonomıkalyq turaqtylyq, ulttyq valıýtany AQSh dollaryna tańý, ekonomıkanyń ósýin mem­­leket jaǵynan yntalandyrý arqyly onyń turaqty damýy­na qol jetkizý jáne ulttyq eko­no­mıkanyń álemdik naryqta básekelestigin arttyrý. Bul strategııany iske asyrý úshin qazirgi ónerkásipti jáne ın­f­ra­qurylymdy, onyń ishinde aqparattyq-kommýnıkasııa tehnologııasy salasyn jańǵyrtý ar­­qyly qalyptasqan damý mo­delin qarqyndy damý jolyna salý, adam resýrstarynyń sa­­pa­­­syn kóterý jáne ony da­mytýǵa turaqty ınvestısııa tartý, ǵylym men tehnologııany da­my­tatyn jeke kásipkerlikti damytýǵa kómek berý, jergilikti halyqtyń mentalıteti negizinde otandyq ekonomıkany basqarý modelin daıyndaý, qarjylyq ba­qylaý, ekonomıkanyń bank-qar­jy salasyndaǵy merzimi ótken qa­ryzdardy retteý, kapı­taldyń kelýine monıtorıng jasap baqylaý ornatý arqyly kásiporyndardy reformalap, bul saladaǵy saıasatty ózgertý, shaǵyn jáne orta bız­nes pen ulttyq kompanııalardy damytý, sapasy halyqaralyq stan­darttarǵa saı ónim óndirý men qyzmet kórsetýdi iske asyrý, memleket pen jeke sektor arasyndaǵy qarym-qatynastyń ashyq bolýyn qamtamasyz etý syndy óte ma­ńyz­dy jumystardyń tizbegi shyǵady. Kóp eńbek pen kapıtaldy qa­jet etetin shıkizat ekonomı­ka­synan, ǵylym men jańa tehno­logııaǵa baǵyttalyp, aqparat pen kommýnıkasııa jetistikterine negizdelgen jańa ındýstrııalyq saıa­­satqa ótý jáne aqparattyq tehnologııa men ınfraqurylymdy damytý negizinde qalyptasqan ın­novasııalyq ekonomıkanyń ósý modeli qoǵamdyq óndiristi túp­ki­likti ózgertedi. Jańa bet-beınesin qalyptastyrady. Qoǵam, resýrs shy­ǵyndy jáne resýrs únem­di tehnologııa arasyndaǵy qa­tań tańdaýdan «resýrsy lımıttenbe­gen» aq­parattyq ekonomıkaǵa ótedi. Osyndaı ózgerister ǵana Qa­zaq­stannyń jańa ındýstrııalyq el qa­­taryna jaqyndatady jáne onyń damy­ǵan qoǵamǵa ótýin qamtamasyz etedi. Ol úshin kelesi qadamdardy iske asyrý qajet: ınnovasııalyq eko­nomıkaǵa ótetin tıisti zańdar men zańnamalyq aktilerdi qa­byl­daý arqyly ekonomıkany ár­tarap­tandyrý; iri óndiris aı­maqtary men ken oryndary janynan sala­lyq ınnovasııalyq klasterler qalyptastyrý. My­saly, Atyraý munaı óńdeý zaýyty janynan munaı óńdeıtin jáne servıstik shaǵyn jáne or­ta bıznes klasterin qurýǵa bolady; transformasııanyń nemese ótpeli ekonomıkanyń basymdy salalarynyń kelesi mindet­­terin sheshý: birinshiden, bir­kelki ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etetin sheshimdi izdeý transformasııanyń negizgi mindeti bolyp tabylady. Ol úshin joǵary qosymsha qundy óndiris ónimderin óndirýdi kóbeıtý qajet. Otandyq naryq júıesiniń ereksheligi men ekonomıkanyń ósý modelin transformasııa turǵysynan qaıta qa­rap, ekinshiden, syrtqy qaryzdar máselesin sheship, úshinshiden, eksportqa baǵyttalǵan modeldiń ósýin iske asyrýda jetistikterge qol jetkizýge umtylý óte mańyz­dy. Oǵan ımportty almastyrý, eldiń artyqshylyq jaqtaryn túpkilikti saraptaý, qarjy kóz­derin tolyqtyrýǵa jumyldyrý, eksporttyq baǵdarlamalardy qoldaý, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýǵa jaǵdaı jasaý, ǵylymı-tehnologııalyq zertteý men joǵary sapaly mamandar daıyndaıtyn salalarda uzaq mer­zimdi saıasat júrgizý, azyq-túlik qaýipsizdigi men áleýmettik-saıası turaqtylyqty qamtamasyz etý, t.b. jumystar qosylyp, du­rys yrǵaqqa túsýine umtylýdyń mańyzy aıryqsha. Bul jerde damýdy qamtamasyz etý úshin eki modeldi paıdalanǵan tıimdi. Mysaly, eksportqa baǵyt­talǵan modeldi basqa elderden keletin sondaı ónimderden joǵary satydaǵy kedendik qorǵaýdy qam­tamasyz etý men ımportty almastyrý elementterin úılestirý bolsa, tórtinshiden, elge, onyń úki­meti men kásipkerligine degen senimdi árqashan qoldap otyrý. Ondaı maqsatqa qol jetkizýdi kóp jaǵdaıda aımaqtardaǵy ká­sip­kerlerge belgili dárejede erkindik berýmen qatar, orta­lyqtan­dyryl­ǵan basqarý qamta­masyz etedi. Besinshiden, telekommýnı­kasııalyq jáne kólik ınfra­qu­rylymyn jetildirý, altynshy – iri korporasııalarda qoldanylatyn aldyńǵy qatarly ǵylymı ádis­terdi paıdalaný, bolashaǵy zor baǵyttarǵa tııanaqty monıtorıng júrgizý, muqııat josparlaý, jaǵdaıdyń ózgerýine baılanys­ty jospardy ýaqtyly ózgertip, báse­kelesterden buryn qımyldaý. Mysaly, qarjyny tehnologııanyń basymdy salalary – bıotehnologııa, kompıýter ónerkásibi, arnaıy hımıkattar shyǵaratyn ón­diris jáne servıs salalaryna salý. Jetinshi – Qazaqstandy halyqaralyq ınno­vasııalyq, zertteý men jasaý bazasyna aınaldyrý jáne eldi «sıfrlyq tehnologııa aımaǵyna» transformasııalaıtyn operasııalyq ortalyqqa aınaldyrý desek, segizinshiden, talantty urpaq – «E» býynynyń ókilderin tárbıeleý jáne ıntellektýaldyq ult qalyptastyrý, toǵyzynshy – ult­tyq mádenıet salalaryn damytý. Qa­zaqstanǵa keletin týrıs­terdiń sanyn eki esege ósirý, onyn­­­shy – aýyl sharýashylyǵyn joǵary rentabeldi jáne eksport­qa baǵyttalǵan salaǵa aınaldyrý, on birinshi – jergilikti halyqtyń mentalıtetine saı ekonomıkanyń tıimdi modelin qalyptastyrý men kómirsýtegi, sý jáne basqa da ta­bıǵı re­sýrstardy konserva­sııa­laý. Adam kapıtalynyń jaǵdaıyna áser etetin faktorlar Adam kapıtalyn jan-jaqty damytý, eldiń turaqty ilgerileýin qamtamasyz etý úshin ınstıtýt (nemes IIN) Qazaqstannyń úsh ulttyq akademııasy men 4 jetekshi ýnıversıtetin jáne quramynda álemniń 3,5 myń ataqty ǵalymdary (onyń ishinde TOP-500 jáne 87 Nobel syılyǵynyń laýreattary) isteıtin Álemdik ınnovasııalyq qor (ári qaraı WIF) men álemdegi TOP-50 tehnologııalyq kompanııalaryn biriktirdi. Forbstyń deregi boıynsha, WIF ǵalymdary sońǵy jarty ǵasyrda álemdegi ǵylym, tehnologııa, ınnovasııa jáne eko­no­mıkadaǵy jańalyqtardyń 70 paıyzyn ashqan. Joba «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasyndaǵy 8 basymdy salalardan turady (sýret). Qazaqstandaǵy adam kapıtalyn damytý baǵyttary men ony iske asyratyn ǵylymı mekemeler men kompanııalar, mine, osylar. Joba bilim, ǵylym, medısına, rýhanı-gýmanıtarlyq salalarmen qatar, ınnovasııany engizý tetikteri, aqparattyq-kommýnıkasııalyq (AK) júıe, agroónerkásip kesheni, ekonomıkany basqarýdyń jańa júıesi sııaqty salalardan turady. AK men joǵary tehnologııalardy damytý ınnovasııalyq ekonomıkaǵa kóshýdi iske asyrýdyń jáne jańa ındýstrııalyq qoǵamǵa ótýdiń naqty qadamdary bolyp tabylady. Ekonomıkanyń básekelestik basymdyǵy men ony jańǵyrtý múmkindigi jınalǵan jáne iske asqan adam kapıtalymen anyqtalady. Qoǵam­daǵy tehnologııalyq, eko­no­mıkalyq jáne áleýmettik jań­ǵyr­týdyń múmkindigi ondaǵy adam­­dardyń bilimi, kásibıligi jáne mamandyǵynyń deńgeıimen anyqtalady. Jańa ındýstrııalyq qoǵamǵa ótý jaǵdaıynda ındýs­trııa­landyrý jalǵasa beredi. Damy­ǵan elder ónerkásip óndiri­sin damyta beredi jáne ony ja­ńa ózgeristerge baılanysty jańǵyr­typ otyrady. Ol AK-tyń bazasy jáne sharttary bolyp tabylady jáne negizgi kapıtaldy ekinshi sa­tyǵa yǵystyrmaı, olar ózara birin-biri tolyqtyrý arqyly damıdy. Shaǵyn jáne orta bıznes pen tehnokásipkerlikti damytý Qazirgi bank júıesi shaǵyn jáne orta bızneske (ShOB) serik bola almaýda. ShOB-tyń ekonomıkadaǵy úlesi 22 paıyz (damyǵan elderde 50 paıyzdan asady). ShOB-qa seriktes bolyp qaraıtyn qatynas qalyptaspaǵan, ıaǵnı ıslam qarjy ustanymyna saı isteıtin bank­ter joq bolǵandyqtan, shaǵyn bız­nes­tiń ortaǵa, al orta bıznestiń irige ótýine múmkindik jasalmaǵan. Islam júıesindegi banktiń bolýy mıkroqarjylandyrýdy qamtamasyz etetin qolaıly júıe jáne kedeıshilikpen kúresetin tıimdi qural bolar edi. ShOB qu­ryp ketpes úshin jáne shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý qorynyń sheneýnikterine táýeldi bolmaý úshin paıyzsyz nemese paıyzy óte tómen nesıe beretin bank júıesi qajet. Ekonomıka salasyndaǵy ıslam modeline sybaılas jemqorlyq, aldaý, tabysty jasyrý, salyqtan jaltarý jáne basqa qylmystyq áreketter jat. Bul modeldiń qyzyq­­tyratyn jeri – ondaǵy materıaldyq paıda men rýhanı qundylyqtardyń úılesiminde. Ol júıede resýrstar tabystyń normasyna baǵyttalý arqyly ále­ýeti naryqpen neǵurlym oń baǵala­natyn ekonomıkanyń sektoryna aınalatyn ustanymǵa negiz­­delgendikten, tezirek ıslam ekono­mıkalyq modeline kóshý qajet. Islam qarjy júıesi (IQJ) naqty óndiriske ınvestısııalaýmen baılanysty bolǵandyqtan, ony qarjy daǵdarysy jáne defolttan qorǵaıdy. Al álemdik qarjy júıesindegi negizgi aktıvterdiń tek 5 paıyzdaıy ǵana naqty aqshamen (valıýta) bekitilgendikten, ol ár­túrli daǵdarystarǵa ushyraıdy. Bul jaǵdaıda barlyq aqsha trans­aksııasynyń 95 paıyzy taza spe­kýlıatıvti bolǵandyqtan, ol kommersııalyq saýdaǵa jatpaıdy. IQJ birinshi kezekte qajetti taýar shyǵaratyn jáne bazısti qyzmet kórsetetin salalarǵa ekpin túsire otyryp, ekonomıkanyń barlyq salasyn birkelki nesıeleýdi ustanady jáne ınvestısııalyq sheshim qabyldaǵanda, ásirese, basqa kásiporyndardyń jarǵylyq kapıtalyna aralasqanda ba­symdyqty uzaq merzimdi qar­jylandyrýǵa beredi. IQJ eko­no­mıkanyń barlyq salasyn úılesimdi qamtamasyz etetin jáne ekonomıkanyń mańyzdy elementi bolyp tabylatyn shaǵyn bıznesti damytýǵa kóp kóńil bólip, áleýmettik jaýapkershilik jáne qaıyrymdylyq negizgi oryndalýy tıis maqsattar retinde alǵa shyǵarylady. Sonymen qatar, ınvestısııalyq saıasattyń úılesimdiligimen ón­diristi belsendi qarjylandyrý jáne bank qyzmetiniń tartym­dylyǵy arqasynda ıslam qarjy júıesi ishten jańaryp otyra alady. Otandyq kásipkerlikke IQJ kelesi jaqtarymen paıdaly: bank júıesiniń paıyzsyz modelin jasap, engizý óz kezeginde shaǵyn bıznesti ortaǵa jáne orta bıznestiń iri bızneske aınalýyna, ıaǵnı bıznesti damytýǵa múmkindik ashady jáne ShOB-tyń zkonomıkalyq qatynasqa túsetin basqa sýbektilermen serik­tes bolýyna jaǵdaı jasaıdy; ákimshiliktiń bızneske qysym kórsetýi men áleýmettik jaýapkershilikke májbúrleýin joıyp, bıznestiń jumysyna memlekettiń aralasýyn shekteıdi, sybaılas jemqorlyqpen kúresý arqyly kompanııanyń ashyq bolýyn qamtamasyz etedi; adaldyq, tazalyq, uqyptylyq, materıaldyq paıda men rýhanı qundylyqtardy ushtastyrý sııaqty etnostyq nor­­malardy jáne kásipkerlik qury­lymdarda áleýmettik, jaýap­ker­shilikti qalyptastyryp, damytýdyń tiregi bolady. Ulttyq kompanııalardy damytyp, transulttyq kompanııalarǵa aınaldyrý Ol úshin Úkimet ekonomıkanyń basymdy salalarynda isteıtin ulttyq kompanııalarǵa ken oryndaryn satyp alýda, sheteldik jáne basqa kompanııalardyń aksııalaryn (úlesin) alýda jeńildik jasaıtyn sharalar qabyldap, múmkindik ashýy jáne olardyń el ishindegi jáne shettegi halyqaralyq joba­larǵa qatysýy úshin belsendi saıasat júrgizýi qajet. Ol salalar álemdik naryqta óz oryndaryn tapqan kezde (3-shi kezeń) ınnovasııalyq tehnologııa óz maqsatyna jetedi. Ol kezde eksportqa baǵyttalǵan joǵary tehnologııa ónimderiniń úlesi 45-50 paıyzǵa, el ishinde qoldanylatyn otandyq tehnologııanyń úlesi 70 paıyzǵa deıin kóteriledi. Im­porttalatyn mashına, qural-saı­man jáne tehnologııanyń úlesi 40-45 paıyzǵa kemıdi. Bul jobanyń negizgi bólim­deriniń tusaýkeseri Qazaqstan úki­­­meti janyndaǵy salaaralyq ǵylymı-tehnıkalyq komıssııada, Parlament Májilisndegi «Nur Otannyń» fraksııasynda, «Nur Otannyń» sarapshylar keńesinde, Indýstrııa jáne damý mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne t.b. vedomstvolarda jasalyp, qoldaý tapty. Devıd HILL, PhD, professor, Álemdik ınnovasııalyq qordyń atqa­rý­shy dırektory (London), Januzaq ÁKIM, Halyqaralyq adam ınstı­týtynyń prezıdenti, «Nur Otan» partııasy Sarapshylar keńesiniń múshesi.