«4S» formýlasy

Súıý, sanalylyq, sabyr, senim. Osy bir sózderde qanshama mán jatyr deseńizshi! Al onyń qudireti adamnyń shynaıy baqytqa kenelýinde deıdi. Son­dyqtan da, «Baqyttylyqtyń shyńy – otba­sylyq baqytqa qol jetkizý» dep beker aıtylmasa kerek. Demek, ómirdiń bar máni de, sáni de ot­basylyq baqyttan bastaý alady desek, onyń el irgesiniń myqty bolýyna da áseri mol ekeni daý­syz. Biraq myna ómirde mundaı baqytqa ekiniń biri qol jetkize almaıtyndyǵy ókinishti-aq. Ásirese, jańadan shańyraq kótergen jastardyń arasyndaǵy ajyrasý sany shyńǵa shyǵýdyń joly aýyr ekenin kórsetedi. Al ómirde jartysyn taýyp, shyn ǵashyǵyna qosylyp, baqytty otba­syn qurýdy kim qalamaıdy deısiz. Solardyń bá­ri myna qarapaıym qaǵıdany jadyna bekem túıse, adaspasyna kepildik bolar ma edi. О́ıtkeni, «Baqytty otbasy bolýdyń «3S» formýlasy bar deıdi psıholog mamandar. Birinshi «S» – súıý. Ol otbasynyń negizi, onsyz úı bolý, baqytty bolý múmkin emes. Súıispenshilik júrektiń tereńinen shyǵady, júrekte seziledi. Ekinshi «S» – sanalylyq. Otbasynda tek mahabbattyń bolýy jetkilikti emes, kúndelikti ómirde sezimnen góri jaryńnyń ósken ortasy, alǵan tálimi, ómirge degen kózqarasy, jan dúnıesiniń baılyǵy basym túsedi. Al úshinshi «S» – sabyr. Sabyrlylyq úı bolyp ketýde óte úlken ról atqarady. О́zimshildiktiń órship turǵan zamanynda ajyrasýlar sabyrsyzdyq pen tózimsizdiktiń kesirinen jappaı etek alýda. Iаǵnı, sabyr – qıyn­dyqtarǵa tóze bilý, jolyn taýyp jeńispen shyǵa bilý», dep jazylypty. Bul úzindi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ústimizdegi jyldyń 1 naýryz kúngi nómirinde jarııalanǵan «4S formýlasynyń sheshimi» atty saraptama keıipkeriniń sózinen alyndy. Ol saraptamanyń avtory elge tanymal qalamger, belgili jýrnalıst Aleksandr Tasbolatov. Osy avtordyń jazýyna saı, onyń keıipkeri Ranııa Gaısına baqytty bolýdyń «3S» formýlasyna qosa óziniń de oıyn: «Men osyǵan tórtinshi «S» qosar edim, ol – senim», dep jetkizedi. Sóı­tip, ol: «Eger jubaılar bir-birine senbese, ne bolsa so­ǵan qyzǵanyshpen qarap, jubaıynyń ár basqan qa­damyn baqylap otyrsa onda jaqsy otbasy bolmaı­dy. Senim bar jerde ǵana otbasy saqtalady», deıdi. Barsha arýlarǵa arnalyp jazylǵan bul sarap­­­ta­manyń Halyqaralyq áıelder merekesi qarsańynda jarııalanýy jalpy áıel zatynyń ereksheligin, ulylyǵyn, qaıtalanbas dara bolmysyn, olardyń bar shańyraqtyń shattyǵy men berekesi ekendigin naqty mysaldarmen pash etti. Názik jandy degenimizben, qaısar da, qaıratty analarymyzdyń bir qolymen besikti, bir qolymen barsha álemdi terbetetinin, adaldyqtyń sımvoly ekendigin júrekterge quıyp berdi. О́mirde qıyndyǵy da, qyzyǵy da kóp nebir mamandyqtar bar. Sonyń ishinde, qupııasy men astarly amaly asqan, orasan kúsh-jiger men qýattylyqty qajet etetin barlaýshylyq qyzmettiń de aýyrtpalyǵyn kúıeýi­men bólisip, qandaı qıyn­shylyq, kedergiler týyndasa da shańyraqtyń shattyǵyn, otbasynyń qundylyǵyn, mahab­­ba­ttyń máńgiligin saqtap qalǵan Ranııa barsha analardyń eshýaqytta muqalmas rýhyn, rýhanı kúsh-jigerin kórsetip bergen. Soǵan oraı bizge hat jazǵan oqyrmandarymyzdyń kóptegen oı-pikirleriniń birqataryn jarııaladyq. Al «4S» formýlasynan sheshimi» eń kóp oqylǵan maqalalardyń biri ekendigin eske sala ketkendi de jón kórdik. Baǵlan, Shymkent qalasy Alǵys aıtý kúni merekesi qut­ty bolsyn! Myna maqalany tek bar­laýshylardyń ǵana jubaılaryna emes, barlyq qazaq áıelderine degen alǵys retinde qabyldaýǵa bolady. Ardy oılaǵan qazaq arýlary aman bolsyn. Bagýstar, Pavlodar Áıel – bir qolymen álemdi, ekinshi qolymen besikti terbetedi…Qazaq qyzdardy, áıelderdi joǵary baǵalaǵan. «Olar – ómirdiń sáni men saltanaty, er adamdardyń aqyl­shysy, balalardyń tárbıe­shisi» dep qaraǵan. Áıel týraly sóz qozǵaý ári ońaı, ári qıyn. Áıel ıbaly qyz, ınabatty kelin, qaryndas, ana, apa, áje. Toǵyz aı, toǵyz kún tol­­ǵa­typ, «tar qursaǵyn keńitip, tas emshegin jibitip» áıel búkil adamzatqa ómir syılaıdy. Myna jańa mereke – Alǵys aıtý kúni bar rahmetimiz analarǵa. Sonymen qatar, kele jatqan 8-Naýryz áıelder meıramy qarsanynda barlyq áıelderdi, qyz-kelinshekterdi quttyqtaıyq, jigitter. Azamat Qazaq halqy árdaıym áıel balasyn, anany qadir tutyp, qurmetteı bilgen. Búginde qyz-kelinshekter jumysbasty bolyp, úı tirliginen qol úze bastady. Erine áıeli táýeldi bolǵysy kelmeıdi. Ondaı otbasylar kóbine ajyrasyp tynady. Keshke jumystan sharshap kelgende aldynan kúlimdep áıeli, erkelep balalary shyqpaǵan otbasynda qandaı bereke bolsyn? Jalpy, «áıel teńdigi» máselesi dep qansha pikir aıtylǵanmen, shyndyǵyna kelgende jaratylys turǵysynan áıel men erkek teń emes. Árqaısysy ózine tán qasıetterimen erekshelenedi. Sondyqtan, áıel erkekten joǵary nemese tómen dep aıtý, durys aıtylǵan pikir emes. Qazaq qoǵamy úshin genderlik saıasat máselesi ulttyń mentalıtetine, eldik sana­nyń erekshelikterine qaraı kúshtep, tańyp engizý artyq. Árıne, shyǵys eli, sondaı-aq, halqynyń basym bóligi musylmandar sanalatyn Qazaqstanda genderlik saıasat batys­ta damyǵan, olardyń mynadaı úlgisi bar dep tolyqtaı sony kóshirýge, ne elikteýge múldem bolmaıdy. Qazaq tarıhynda, ult mádenıetinde, saltynda, dástúrinde áıel adamnyń, qyz balanyń qoǵamdaǵy orny, eń aldymen, otbasyndaǵy ornymen qadirli sanalǵan. Sondyqtan, osyndaı maqalalardy turaqty basyp turatyn «Egemenge» myń alǵys. Azamat Men genderlik saıasatqa qarsy emespin, olaı oılap qalmańyz­dar. О́ıtkeni, ol qoǵamnyń talaby. О́rkenıetti elimizdi damytý úshin, áıel, er dep eki topqa bóliný jónsiz sııaqty. Qaı top bolsyn óz belsendiligi men iskerligin ortaǵa salyp, elge degen súıispenshilikpen berile jumys atqarsa, nur ústine nur bolary anyq. Aqyldy áıel qashanda otbasy men qyzmetin birge ala júrip, álemniń besigin terbeýge qudireti jetedi. Myna barlaýshynyń jary Ranııa hanym sııaqty. Berik Keremet maqala! Avtor «4S» for­mýlasynyń sheshimin tereńnen tolǵap, jan-jaqty baıyppen jaqsy ashyp bergen eken. Serik, Saryaǵash OQO. Jastar nege kóp ajyrasady? Nege «4S» formýlasynyń sheshimin kóp adam taba almaıdy. Oılanyp kóreıikshi. Árkim óz perzentin «qanat­tyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı» ósirýdi qalaıdy. Degenmen, osy ata-analardyń da tym artyq ketip qalatyny jasyryn emes. Erjetken bozbala ulymyz ben boıjetip otyrǵan qyzymyzdy otbasylyq ómirge beıimdep, durys tárbıe berip júrmiz be? Ulymyzdy parasatty, qyzymyzdy qylyqty etip ósirdik dep aıta alamyz ba? Eger naq solaı ekenine 100 paıyzdyq kepildik berer bolsaq, otaý qurǵan jastardyń shańyraǵy nege jıi shaıqalady? Munyń sebebin alystan izdeýdiń qajeti joq. Qyzdarymyz ıbalylyqtan ajyrap, úlkendi úlken demeı, kishini kishi demeı betten alyp, tóske shabýǵa beıim tursa, uldarymyzdyń betine eshkim kelmegen, ójet. Osyndaı jaısyz minezdi jas shańyraq ıeleri kóp ótpeı-aq kelispeı qalyp jatady. Eriniń qataldaý aıtqan sózin kótere almaǵan jas kelinshek kúıeýiniń janyn jaralaıtyn neshe túrli aýyr sózder aıtyp jatady. О́z kezeginde áke-sheshesi bergen asty erkelep otyryp ázer ishetin erke, shadyr minezdi ul mundaı sózderdi qaıdan kótersin? Sosyn zaıybymen sóz talastyrýdy artyq sanaǵan jas jigit judyryqtyń kómegine júgineri sózsiz. Munyń sońy kelinshektiń tórkinine ketýimen tynyp jatady. Mine, búgingi kúnniń ajyrasý ssenarııi shamamen osyndaı… Alǵataı, Almaty qalasy Qurmetti «Egemen Qazaqstan», sizderdiń sońǵy kezde qyzbala tárbıesi týraly jazyp júrgenderińiz qýantady. Jaqsy maqalalar kórip júrmiz. Búgingi myna maqalada da barlaýshynyń serigi, zaıyby týraly aıta otyryp, óte úlken prob­lemany kóteripti. Osyndaı naqty mysaldar arqyly aıtsa oqyrmanǵa qyzyqty jáne uǵymdy bolady dep oılaımyn. Ulttyń boıyndaǵy bar jaqsy qasıetterdi – tilin, dinin, ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn, dástúrin nemeresine, nemeresinen shóberesine jetkizýshi, damytýshy, árıne, áıel-ana. Halqymyzdyń yrys­ty yntymaǵyn, bereke-bir­ligin, týystyń tatýlyǵyn iske asy­ratyn da, uıymdastyratyn da áıel-ana. «Aǵaıyn tatý bolsa – at kóp, abysyn tatý bolsa – as kóp», – degen ula­ǵatty sóz osydan týsa kerek. Keń-baıtaq uly dalany mekendegen qara orman halqymyzdyń bir tilde sóılep, ádet-ǵuryp, salt-dástúriniń, minez-qulyqtarynyń da birkelki uqsas bolyp kelýi burynǵy ótken qasıetti Domalaq ana, Aısha bıbi, Jaǵan begim, Nurbıke hanym, Aıǵanym, Ulpan, Zere, Uljan syndy dana analarymyzdan qalǵan úlgi. Qazaqtar ádette elge kelin bolyp túsken qyz óz eliniń barlyq jaqsy qasıetterin, rýhanı-moraldyq qundylyqtaryn ózimen birge ala kelip, tabaldyryǵyn attaǵan bosa­ǵasynyń ıgiligine, qala berdi búkil sol bir qalyń elge sińirgen. Bul jaq­sy úrdis, ǵıbratty ǵadet búkil ulttyń birligine, rýhanı bolmysyna ıgi yqpalyn tıgizgen. Sondyqtan, da, halqymyz qyzdaryna tórden oryn berip, qonaq dep erkeletken, parasattylyqqa baýlyp erkin ósirgen. Erke qyz, ımandy áıel, qasıetti ana solardan shyqqan. Qazaq­tyń batyl qyzdary, aqyn qyzdary, aqyldy qyzdary ultty tárbıeledi. Páránji kımegen, sóıte tura erkindik pen eserliktiń ara jigin ajyrata bilgen parasatty, tapqyr, tózimdi, ónerli, shashyn tóbesine túıip jaýǵa shapqan batyr qyzdar qazaqta bolǵan. Matematık «4S» formýlasynyń sheshimi» degen taqyrybyna qarap, akademık Asqar Jumadildaevtyń kelesi esebi me eken desem, múldem basqa taqyrypta jazylypty. Aqyry ashqan soń aıaǵyna deıin oqyp shyqtym. Ne degen qyzyq taǵdyr. Jaqsy jazylypty. Qatardaǵy oqyrman «О́mirdiń máni – baqytty bolýda, – deıdi barlaýshy. – Baqyt – ol ot­basyń, balalaryń, árıne. Biraq baqytty bolýdyń eń joǵary máni – jan-tánińmen týǵan halqyńa qyzmet etý», – dep áńgimesin aıaqtaǵan sa­qa barlaýshy… Qandaı keremet sóz­der, naǵyz patrıottyń sózi. Árbir mem­lekettik qyzmetker osylaı oılasa elimizdi jaýlap bara jatqan qazirgi jemqorlyq, satqyndyq sekildi surqııalyqtar bolmas pa edi. Raıymbek «4S» formýlasynyń sheshimi» – taqyryptyń tańdalýy keremet. Qupııasyn ishine tartqan ataý. «Matematık» dep at qoıǵan oqyrman da durys aıtady. Basynda matematıka salasyna qatysty maqala ǵoı dep oılaısyń. Biraq sýrettegi gúl men sarǵaıǵan konvertterdi kórip, oıǵa qalasyń. Sodan amal joq oqýǵa otyrasyń. Oqyǵan saıyn seni tarta beredi, tarta beredi. Bas almaı qalaı oqyp shyqqanyńdy óziń de baıqamaı qalasyń. «Taǵy da jalǵasy bar ma, ári qaraı ne boldy?» degen suraq qalady kókeıińde. Sofıa Kovalevskaıa Sońǵy kezderi baspasóz betterin­de qyzdardy «jamandaǵan» materıaldar kóp oryn alyp júr. Árıne, aqtalmaımyz, ol maqalalarda kór­setilgen jaǵdaılardyń ómirde bar ekeni ras. Biraq kinániń bárin qyz balaǵa artyp qoıý durys pa? Jigitter kináli emes pe? Meniń oıymsha, qyzdardyń keıbir soraqylyqqa baryp jatýyna eń birinshi erkekter kináli. Eger de er jigit qyz balany alaqanynda ustasa, otbasyna degen kózqarastaryn ózgertse, osy kúngi kóptegen keleńsizdikter bolmas pa edi. «4S» formýlasynyń sheshimin árkim ártúrli shesher, jaýaby túrli bolar. Bireýler bul formýlanyń sheshimin ómir boıy izdep óter. Tabylmas ta. Sonda da osy «esepti» sheship kóreıikshi. Ermek, Taraz Maqalany oqyp otyryp, kóp nársege qanyqtyq, kóp nárse oıy­myzǵa keldi. Rasynda da, qustyń balapanyn qorǵaǵany sekildi, balasynyń tynysh uıqysy úshin otqa da, sýǵa da túsetin jankeshtilik, erlik áıel adamnyń geninde bar. Ishtegi refleks áıelderdi qandaı qıyn sátterde de alǵa alyp shyǵa­tyny ras. Odan bólek, jalpy kez kelgen er adam ǵylymda bolsyn, qoǵamdyq qyzmette bolsyn, saıasatta bolsyn úlken shyńdarǵa kóterilip jatsa, onyń jeńisine bir áıel ortaq. Ár generaldyń úıinde otyrǵan aqylshy «generalshasy» bar. Ár basshynyń artynda úıde otyrǵan aqyldy áıeli, aqylshy dosy nemese anasy otyr. Mysaly, Qunanbaıǵa reti kelgende basý aıtyp aqyl toq­tatyp otyrǵan anasy Zere Abaıdy áde­bıetke baýlyǵan. Pýshkınniń tárbıe­­­shisi, bala kúninen ertegi oqyp tár­bıelegen – Arına Radıonovna. Na­poleonǵa rýh berip senimin kú­sheıtip otyrǵan – Jozefınasy, Aleksandr Makedonskııdiń anasy Olımpıada tús kórip, aldyn boljap, qıyndyqtardy aldyn ala aıtyp, aqyl qosyp otyrǵan. Lenınniń kómekshisi – Nadejda Krýpskaıasy bolypty. Demek, qalaı aıtsaq ta, áıeldiń qoǵamda da, otbasynda da úlesi orasan. Sony avtor Ranııanyń obrazy arqyly jaqsy kórsete bilipti. Batyr Ataqty Asanáli Áshimovtiń «Egemenge» bergen bir suhbatyndaǵy jary Maıra týraly aıtqan myna sózderi qandaı keremet: «Meni kádimgi bir úlken ulyndaı aıalaıtyn. Ne jasyratyny bar, «Keshegi el qydyrǵan eser shaqta» degendeı, ataǵymyz shyǵyp, halyq ala­qa­nyna sala bastaǵanda, qyz-qyrqynnyń kóz qurtyna aınalǵan kezimde ońdy-soldy júrisim de bolmaı qalǵan joq. Ot ta bastym. Maıra sonyń bá­rin túsindi, sonyń bárin keshirdi. Júregi keń edi, bárin salqyn sa­byrǵa sala biletin». Iá, qandaı bizdiń analar ardy oılaǵan. Myna maqaladaǵy Ranııanyń boıynan osyndaı qasıetterdi kórgendeımin.