Ulybrıtanııa jáne Grenada

Astana EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kór­mesine qatysýǵa belsendi qulshynys tanytyp otyrǵan elder qa­ta­rynda Ulybrıtanııa men Grenadany ataýǵa bolady. Qazaqstan men Ulybrıtanııa arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jyly ornady. Sodan beri eýropalyq iri derjavalar qataryndaǵy bul elmen bizdiń baılanysymyz jyldan-jylǵa nyǵaıyp keledi. Al Qazaqstan men Grenada arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 2012 jyly 15 qarashada ornaǵan bolatyn. Ulybrıtanııa – tolyq ataýy Uly­­­brıtanııa men Soltústik Irlan­dııanyń Birikken Koroldigi – Eýropanyń soltústik-batysynda Brıtan araldarynda (eń irisi Ulybrıtanııa), Irlandııa aralynyń soltústik bóligi men birqatar  shaǵyn araldarda ornalasqan memle­ket. Qurlyqtan bul eldi La-Mansh já­ne Pa-de-Kale buǵazdary bólip tur. Uly­brı­ta­­nııanyń jer kólemi 244, 11 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Hal­­qynyń sany 63 mıllıonnan astam. Astanasy – Lon­don. Halqynyń 80 pa­ıyzyna jýyǵyn aǵylshyndar, 15 pa­ı­yzyn shotlandtar, ýelstikter men ır­landtar, 5 paıyzǵa jýy­ǵyn Brıtan dos­tas­tyǵy elderinen kelgen ımmıgranttar quraıdy. Aǵylshyndar anglıkan mem­lekettik shirkeýi dinı-na­nymdaryn ustansa, shotlandtar presvıterıandar, ırlandyqtar negizinen katolık dinin us­tanady. Memlekettik tili – aǵylshyn tili. Ulybrıtanııa 4 ákimshilik-saıası bólikten quralǵan: Anglııa, Ýels, Shot­landııa, Soltústik Irlandııa. Buǵan qosa, Ulybrıtanııanyń ıelikterine Gıbraltar, Angılıa, Bermýd, Brıtandyq Vırgın, Kaıman araldary Monteserrat, Terks pen Kaıkos, Folklend (Malvın), Áý­lıe Elena, Pıtkern araldary kiredi. Ulybrıtanııa Birikken Koroldigi ataýy­na qaramastan federasııa emes, ýnıtar­lyq memleket – parlamenttik monarhııa bolyp tabylady. Ulybrıtanııa zań­dary kópǵasyrlyq konstıtýsııalyq dás­túrler men joǵary sot organdarynyń sheshimderine negizdelgen, eldiń jeke konstıtýsııasy joq. Memleket basshysy – monarh, sot júıesiniń basshysy, jo­­­­­ǵarǵy bas qolbasshy bolyp tabylady. Qa­zirgi monarh (koroleva)  – Elızaveta II Ulybrıtanııada 1952 jyldan beri bılik quryp keledi. Joǵary zań shyǵarýshy organy eki palatadan (qaýymdar jáne lordtar palatasynan) turatyn parlament bolyp tabylady. Atqarýshy bılik premer-mınıstrdiń qolynda. Aqsha birligi – fýnt-sterlıng.

London

Grenada

Ulybrıtanııa sý resýrstaryna baı. Bul óńirge jaýyn-shashyn shekten tys kóp túsedi. Sondyqtan munda aýmaǵy úl­ken sýy mol ózender barshylyq. Olardyń ishinde eń irileri – Severn (310 shaqyrym) jáne Temza (334 shaqyrym) ózenderi bolyp tabylady. Temza ózeniniń el ekonomıkasy úshin mańyzy orasan zor. Bul ózenniń jaǵalaýynda búkil el halqynyń besten bir bóligi ornalasqan. Iri ózenderdiń kópshiligi bir-birimen kanaldar arqyly jalǵasady. Soltústik batys Shotlandııa men Ýelstiń sýy mol ózenderi elektr qýatyn óndirýge paıdalanylady. Munda 60-tan astam sý elektr stansalary jumys isteıdi. Bizdiń zamanymyzdyń 60-shy jyldarynda Brıtanııa Rım ımperııasynyń eń shetki provınsııalarynyń birine aınaldy. Úshinshi ǵasyrdyń sońynda Brıtanııaǵa soltústik german taıpa­larynyń (angldar, sakster, ıýtalar, frızder) shap­qyn­shylyǵy bastaldy. Besinshi ǵasyrdyń bas kezinde Rım ústemdigi joıylyp, Brıtanııa qaıtadan táýelsiz kelt aımaqtaryna aınaldy. Segizinshi ǵasyrda Danııadan kelgen normandar eldiń soltústik batys bóligin basyp aldy. Toǵyzynshy ǵasyrda Korol Egbert eldiń birqatar bóligin biriktirip, biryńǵaı memleket qurdy. Ol Anglııa dep ataldy. 1066 jy­ly Brıtanııa­nyń usaq koroldikterin normandyq qol­­­bas­shy Vılgelm basyp alyp, birtutas memleketke biriktirdi. 1265 jyly aǵylshyn parlamenti quryldy. 1603 jyly Shotlandııa koroli Iаkov aǵylshyn taǵyna otyryp, Shotlandııa men Anglııa bir memleketke birikti. 1651 jyly Irlandııa basyp alyndy. 1707 jyly Ulybrıtanııa koroldigine birigý jónindegi aktige qol qoıylyp, London birtutas memlekettiń astanasyna aınaldy. On segizinshi ǵasyrda brıtandyq otarlyq júıe qalyptasty. Ulybrıtanııa ekonomıkasy joǵary damyǵan ónerkásipti el bolyp tabylady. Qazirgi zamanda Ulybrıtanııanyń jahandyq ekonomıkadaǵy róli tek ónerkásip salasynda ǵana emes, son­daı-aq, banktik, saqtandyrý jáne kemelerdi jalǵa berý salasynda erekshe joǵary oryndy ıelenedi. Ulttyq jalpy ónimniń 30 paıyzy óńdeýshi ónerkásiptik, 40 paıyzy kólik, baılanys, saqtandyrý jáne bankterdiń úlesine tıesili. О́nerkásip óndirisiniń jalpy kólemi boıynsha Ulybrıtanııa dúnıejúzinde besinshi oryndy ıelenedi. Ulybrıtanııa ónerkásibi negizinen syrttan ákelinetin shıkizatpen jumys isteıdi. Ulybrıtanııa ónerkásibinde óndiris pen eńbekti uıymdastyrýdyń ozyq tehnologııasy durys jolǵa qoıylǵan. Aýyl sharýashylyǵy el aýmaǵynyń 24,8 pa­ıy­zynda qoldanylady. Eldiń tabıǵı jaǵdaılary mal sharýashylyǵynyń damýy úshin asa qolaıly. Ulybrıtanııa araldyq memleket bolǵandyqtan shetelderden taýarlar tasý teńiz kóligine tikeleı baılanysty. Jalpy, júk aına­ly­mynyń 90 paıyzǵa jýyǵy teńiz kóliginiń úlesine tıedi. Munda halyq­aralyq mańyzǵa ıe iri porttar jumys isteıdi. London qalasy jahandyq qarjy ortalyǵy bolyp sanalady. 1994 jylǵy naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy men Ulybrıtanııa ara­syn­da dostyq pen yntymaqtastyq, ekonomıkalyq qarym-qatynas týra­ly birlesken deklarasııaǵa, bilim, ǵy­­lym jáne mádenıet salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Ulybrıtanııanyń Petro­leým, Shell jáne Brıtısh Gaz sııaqty transkontınentaldyq kompanııalary soltústik-shyǵys Kaspıı aımaǵynda ken barlaý jáne ony ıgerý jumystaryna 1999 jyldan bastap aralasyp keledi. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi Eýropa elderiniń arasynda eń joǵary deńgeıge kóterilgen. Qazir Qazaqstanda brıtanııalyq ınves­tor­lardyń qatysýymen 300-ge tarta kásip­oryn jumys isteıdi. Brıtanııalyq energetıkalyq óndiris salasy jáne bıznes ókilderi Astanadaǵy EKSPO-2017 kórmesine belsene qatysyp, jańa zamanaýı tehnologııalaryn pash etpek. Grenada – Vest-Indııadaǵy memleket. Ol Karıb teńizi men Atlant mu­hı­tynyń arasyndaǵy Kishi Antıl aral­darynyń arhıpelagynda ornalasqan. Jeldi araldar tobynyń ońtústigindegi bir aralda jáne Grenadına araldarynyń ońtústik bóligindegi – Karrıaký jáne Lıtl-Martınıka araldarynda qonys tepken. Jalpy, jer kólemi 344 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Grenada ara­lynyń (kólemi 311 sharshy shaqyrym) ońtústik-batysynda memlekettiń astanasy Sent-Djordjes qalasy ornalasqan. Munda qala mańyndaǵy eldi mekenderdiń turǵyndaryn qosqanda 40 myńnan astam adam turady. Grenada araly janartaýlyq atqy­laýlardan qalyptasqan. Araldyń ortasynda qalyń orman, sol ormannyń ishin­de eldiń eń bıik núktesi Sent-Ka­terın (840 metr) taýy kóz tartady. Bul taýdyń eteginen kóptegen bulaqtar aǵyp shyǵady. Degenmen, aralda ózender óte az. Araldyń teńiz jaǵalaýlary negizinen janartaýlar áserinen paıda bolǵan qońyr qumdardan quralǵan. Sońǵy sanaq boıynsha bul elde 90 myńǵa tarta halyq turady. Turǵyndarynyń 35 paıyzy 15 jasqa deıingi jetkinshekter bolsa, halyqtyń ortasha jasy 20-dan aspaıdy. Halyqtyń etnıkalyq quramy XVIII-XIX ǵasyrlarda aralǵa ákelingen quldardyń urpaqtary afroamerıkalyqtardan (82 paıyz) turady. Turǵyndardyń qalǵan 18 paıyzy eýropalyqtardyń jáne jergilikti úndi taıpalarynyń ókilderi bolyp tabylady. Grenadalyqtardyń basym kópshiligi katolık dinin (53 pa­ıyz), anglıkan (14 paıyz) jáne basqa protestanttyq konfessııalardy (33 pa­ıyz) ustanady. Memlekettiń resmı tili – aǵylshyn tili, aqsha birligi – shyǵys-karıb dollary bolyp tabylady. Eýropalyqtar kelgenge deıin Grenada araldarynyń negizgi turǵyndary úndiler edi. 1498 jyly Hrıstofor Kolýmb Grenada aralyn alǵash ret ashty. Alaıda, tek 1650 jyly ǵana Martınıkadaǵy fransýz kolonııasynyń gýbernatory munda alǵashqy eýropalyqtardy qonystandyrdy. 1665-1674 jyldary Aral fransýzdyń Vest-Indııalyq kompanııasynyń ıeliginde bolsa, 1674-1762 jyldary fransýz tájiniń ota­ryna aınaldy. Al 1762 jyldan bas­tap aral Ulybrıtanııanyń ıeligine kóshti. Otarlaýshylar Grenadada qant trostnıginiń plantasııasyn damytty. Munda afrıkalyq quldardyń eńbegin paıdalandy. 1795 jyly negrler Djýlıan Fedonnyń basshylyǵymen quldar kóterilisin ashty. XVIII ǵasyrdyń aıaǵynda qant trostnıginiń plantasııasy tabıǵı apat saldarynan tolyǵymen joıylyp ketti. 1834 jyly quldyqtyń joıylýyna baılanysty munda aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jumysty Úndistannan kelgen ımmıgranttar atqara bastady. Grenada araly 1974 jyly azattyǵyn alyp, Grenada memleketin qurdy. Búginde Grenada memleketi ekono­mıkasynyń negizin aýyl sharýashylyǵy jáne týrıstik bıznes quraıdy. 1985 jyly aralda halyqaralyq áýejaıdyń ashylýy­na baılanysty týrızm barynsha damı bastady. Munda aýyl sharýashylyǵy salasynyń negizin mýskat jańǵaqtaryn óndirý quraıdy. Qazirgi kezde Grenada álemdik rynokqa mýskat jańǵaqtaryn shyǵarýda Indonezııadan keıingi ekinshi oryndy ıelenedi. Sonymen birge, aýyl sharýashylyǵy salasy banan jáne kakao óndirisin damytýdy jolǵa qoıǵan. 2012 jyly 15 qarashada Nıý-Iork qala­synda BUU-daǵy Qazaqstan men Grenadanyń ókilderi Birǵanym Áıtimova men Dessıma Ýılıams eki el arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas or­na­tylǵandyǵy jónindegi birlesken kommıýnıkege qol qoıdy. Osydan bas­tap, eki el arasyndaǵy dostyq qarym-qatynastar bastaldy. Grenada memleketi alǵashqylardyń biri bolyp «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynda EKSPO-2017 mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý jónindegi Astananyń bastamasyn qol­dady. Búginde Grenada memleketiniń ókilderi Astana EKSPO-2017 kórmesine belsene qatysý maqsatyndaǵy ázir­likterin jandandyrý ústinde. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».