Álıhan Dosahanov – medısına álemindegi belgili esim, jany jaısań, qoly shıpaly dáriger. Medısına salasyndaǵy belgili ǵalym, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor.
Á.Dosahanov 1968 jyly Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynyń emdeý fakýltetin úzdik támamdady. Alǵashqy eńbek jolyn Almaty qalasy 2-shi klınıkalyq aýrýhanasynda bastaǵan ol oqýdy bitirgen soń KSRO Qarýly Kúshteri qataryna, Lenıngrad áskerı okrýgyna áskerı dáriger retinde shaqyrylady. Dáriger 1970 jyldyń maýsym aıynda Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda eńbek jolyn jalǵastyrady. Elimizdegi ǵylymı rentgenradıologııa men klınıkalyq radıobıologııanyń negizin salýshy, Nagaı Takashı atyndaǵy halyqaralyq beıbitshilik syılyǵynyń laýreaty, ataqty ǵalym, akademık Saım Balmuhanovtyń ǵylymı jetekshisi bolýy onyń ári qaraıǵy taǵdyryna úlken áserin tıgizdi. Múmkin sodan da bolar, Álıhan Hamzauly osy ǵylymı mekeme qabyrǵasynda otyz jyldan astam jemisti eńbek etti.
Qatardaǵy onkoradıolog dárigerden ártúrli qaterli isikterdiń sáýlelik terapııasymen aınalysatyn iri klınıkalyq radıologııa bóliminiń jetekshisine deıin ósken maman osy aralyqta ǵylym doktory dárejesin de sátimen qorǵaǵan. Emdeý, dárigerlik qyzmet týraly Álıhan Hamzauly bylaı deıdi: «Men ózimdi baqytty dárigermin dep sanaımyn. Dárigerdiń baqyty – naýqastyń jaqsy ómir sapasy men aman-saýlyǵynda, dárigerdiń emdeý qorytyndysymen qanaǵattanýynda. Onkologııa ınstıtýtynda jumys atqarǵan otyz jylda on myńnan astam naýqasty emdedim. Olardyń úshten bir bóligi (aýrýdyń I-II satysyndaǵy) dertten tolyq aıyǵyp eńbekke jáne qalypty ómirge aralasyp ketti, jartysy (III satysyndaǵy) hımııa-sáýlelik terapııadan keıin 5 jyldan 20 jylǵa deıin ómir súrdi.
Oılańyzshy, ózderin daýasy joq dertke dýshar boldym dep sanaǵan qanshama adamdardyń júregi qýanyshqa toldy? Osyǵan qalaı qol jetkizýge bolady? Birinshiden, dáriger óz mamandyǵyn qatty súıe bilýi tıis jáne emdeý tásilderin jetildirý joldaryn tabý úshin únemi izdeniste bolýy kerek, ekinshiden, naýqas adamdy óz jaqyny retinde esepteý kerek. Ǵylymnyń zamanaýı jetistikterin qoldaný arqyly sapaly emdeýmen qatar, dertke shaldyqqan adamnyń beınetin jeńildetý, aıaýshylyq bildirý, jaqsy sóz aıtýdyń da úlken emdik máni bar ekenin esh umytpaǵan jón». О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynda Á.Dosahanov S.Balmuqanovtyń jetekshiligimen ǵylymı jumysynyń qorytyndysyn tájirıbege engizip, obyrǵa shaldyqqandardyń ómir jasyn jalpy qoldanystaǵy emdeý tásilderimen salystyrǵanda 1,5-2 esege deıin uzartty. Bul KSRO-da jańa ǵylymı baǵyt – klınıkalyq onkologııadaǵy polıradıomodıfıkasııa dep atalatyn.
Iаǵnı, sáýlemen emdeýdiń nátıjeliligin arttyrý maqsatynda hımııalyq jáne fızıkalyq agentterdi qoldanýdy utymdy úılestirý edi. Metronıdazol nemese AK-2123 dári-dármekterin isik ishine engizýmen qatar SVCh-gıpertermııa jáne gıperglıkemııany (aǵzany glıýkozamen jasandy qanyqtyrý) qoldaný obyrǵa shaldyqqandardyń ómirin birshama uzartty. 80-jyldary sheteldik mamandar muny obyrdy emdeýdegi aıtarlyqtaı tıimdi jetistik dep sanaǵan. Álıhan Hamzauly obyrdy emdeýdiń jańa tásilderine arnalǵan KSRO-nyń, Qazaqstannyń jáne Reseıdiń 15 ónertabý patentteriniń avtory. «KSRO ónertapqyshy» degen belgimen marapattalǵan. Japonııanyń Densaýlyqty zertteý qorynyń prezıdenti, ataqty ǵalym, professor Tsutomu Kaqiya 1995 jyldyń 30 qarashasynda otandasymyz týraly bylaı jazypty: «Álıhan Dosahanov myrzanyń jumysy obyrdyń ár túrinde gıpertermııa jáne gıperglıkemııany qoldanyp sáýlemen emdeýde AK-2123 dárisin klınıkalyq zertteý boıynsha álemdegi alǵashqy jıyntyq esep bolyp sanalady. Osy ǵylymı jumysqa joǵary baǵa bere otyryp, avtorǵa batyldyǵy úshin alǵys aıtamyn!
Bul zertteý tek qana Qazaqstanda ǵana emes, búkil álem boıynsha obyr aýrýyna shaldyqqan kóptegen naýqastardyń jazylyp shyǵýyna úlken kómek kórsetedi». Atap aıtý kerek, Dosahanovtyń áriptesterimen birge daıyndaǵan óńesh, jatyr moıyny men denesiniń obyryn emdeýdiń erekshe tásilderi bizdiń elde ǵana emes, Japonııanyń, Úndistannyń, Brazılııanyń, Reseıdiń, Ázerbaıjannyń onkomekemeleriniń qyzmetine engizildi. Ǵalym «Ǵylymı-zertteýlerdiń qorytyndylaryn densaýlyq saqtaý isi tájirıbesine engizgeni úshin» Ál-Farabı atyndaǵy medalmen marapattaldy. 1980 jyldyń naýryz aıynda Á.Dosahanovty Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ortalyq apparatyna ǵylym bóliminiń jetekshisi (basqarý quqyǵymen) jáne mınıstrliktiń Ǵylymı medısınalyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine shaqyrady, ol 1984 jylǵa deıin sonda qyzmet atqardy.
1984 jyly Á.Dosahanov onkologııa ınstıtýtyna qaıtyp kelip, onda Japonııa men Reseıdiń ozyq ǵalymdarynyń qoldaýymen 10 jyl boıy qoldanbaly kúrdeli ǵylymı zertteýler jasap, «О́ńesh, jatyr denesi obyrlary jáne qaterli lımfomalardy sáýlemen emdeýde polıradıomodıfıkasııa ádisin qoldaný» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵaıdy, dárigerlik jumysyn jalǵastyrady. 2001 jyly ony elimizdiń eń ozyq joǵary oqý oryndarynyń biri, dańqty tarıhy jáne tamasha dástúrleri bar, áıgili Qaraǵandy memlekettik medısına akademııasyna jumysqa joldaıdy. Munda ol bastapqyda ǵylymı jumystar jónindegi prorektor, keıinnen ǵylymı-klınıkalyq jumystar jónindegi prorektor laýazymynda úsh jyldan astam qyzmet atqarady. Osynda kandıdattyq dıssertasııalardy qorǵaıtyn dıssertasııalyq keńesti ashyp, basqardy, onda 30-dan astam maman dıssertasııa qorǵady.
2004 jyldyń qyrkúıek aıynda Álıhan Hamzauly Astana qalasyndaǵy Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyqqa jumysqa aýysady, búginge deıin sol jerde jumys atqarýda. Bastapqyda bas dáriger, keıinnen bas dırektordyń ǵylymı jumystar, strategııalyq damý jónindegi orynbasary bolǵan professor óziniń osyndaǵy qyzmeti jóninde «Bul maǵan taǵdyrym usynǵan taǵy da bir syılyq», deıdi. О́ıtkeni, bul dańqy shyqqan ujymdy eýropalyq deńgeıdegi densaýlyq saqtaý isiniń top-menedjeri, «Medısına marshaly», (oǵan bul ataqty jáne altyn medaldi 1801 j. Napoleon Bonapart ózi qurǵan «Ulttyq ónerkásipke kómek kórsetý assosıasııasy» bergen) professor Abaı Baıgenjın basqarady. Elbasymyzdyń tapsyrmasy boıynsha ol UǴMO qurylysyn saldy jáne 15 jylda ony kópbeıindi, biregeı, «bes juldyzdy» mártebe alǵan Eýropanyń úzdik medısınalyq ortalyqtarynyń deńgeıine kóterdi.
Ol álemdik úzdik tehnologııalardy engizýge jáne sapanyń álemdik ıdeıasyn ustanǵan kreatıvti jáne joǵary parasatty myqty mamandardy asa uqyptylyqpen jınady. Álıhan Hamzauly UǴMO-da úsh mamandyq boıynsha doktorlyq dıssertasııalardy qorǵaý boıynsha Dıssertasııalyq keńes ashyp, ony ózi basqardy. Tórt jyl ishinde klınıkadan da, eldiń ár aımaqtarynan da 70-ten astam maman dıssertasııalaryn tabysty qorǵap shyqty. Dáriger-ǵalym sonaý 16 jastaǵy stýdent kúninen bastap osy ýaqytqa deıin qoǵamdyq jumyspen aınalysyp keledi. Dálirek aıtsaq, Aqtóbe memlekettik medısına ınstıtýtynyń birinshi kýrsynda JOO-nyń komsomol komıteti bıýrosynyń quramyna saılaǵannan beri qoǵamdyq jumys onyń úırenshikti qyzmetine aınalǵan.
1975 jyly Álıhan Dosahanovty «Qazaqstan komsomolynyń betke ustar beınesi» etip tańdaıdy jáne tırajy 100 myń danamen (eki ret 50 myńnan) onyń portreti jáne qosymsha komsomol týraly plakat shyǵarylyp, respýblıkaǵa taratyldy. Sonaý 1967 jyldary, stýdent Dosahanov Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynda «Eskýlap» atty estetıkalyq tárbıeleý klýbyn uıymdastyryp, onyń alǵashqy prezıdenti bolǵan, al vıse-prezıdenti KSRO Halyq ártisi, Sosıalıstik Eńbek Eri Bıbigúl Tólegenova, klýbtyń músheleri – Erasyl Abylqasymov, Roza Baǵlanova, Abaı Baıgenjın, Roza Jamanova, Shamǵon Qajǵalıev, Ermek Serkebaev, Evgenıı Sıdorkın jáne t.b. tulǵalar edi. Klýb otyrystaryna ataqty óner ókilderi, tutas tvorchestvolyq ujymdar, Qurmanǵazy atyndaǵy orkestr, memlekettik sımfonııalyq orkestr jáne t.s.s. shaqyrylatyn. Jáne de osyndaı kezdesýler stýdentter arasynda keńinen taralyp, jalpyǵa málim bolatyn.
A.Baıgenjın men Á.Dosahanov 2012 jyly «Qazaqstandyq dárigerler ıadrolyq soǵysty boldyrmaý úshin» qoǵamdyq birlestigin qurǵany qoǵamǵa belgili. Sol birlestik 2014 jyldyń 25-29 tamyzynda Astana qalasynda, Táýelsizdik saraıynda aýqymdy shara – Beıbitshilik Nobel syılyǵynyń laýraety, «Álem dárigerleri ıadrolyq soǵysty boldyrmaý úshin» (IPPNW) halyqaralyq qozǵalysynyń búkilálemdik kongresin ótkizdi. Barlyq qurlyqtan, álemniń 50-den astam elinen 600-den astam delegat keldi, Shara aýqymynda Semeı, Kýrchatov qalalaryna, ıadrolyq polıgonǵa charterlik reıster uıymdastyryldy. Forým úlken halyqaralyq rezonans týdyrdy. Kongress atyna Qazaqstannyń, Reseıdiń, Kosta-Rıkanyń prezıdentterinen, áıgili sheteldik qoǵam qaıratkerlerinen, densaýlyq saqtaý isiniń kóshbasshylarynan quttyqtaý hattar men beıneúndeýler, al sharadan keıin kóp elden jaǵymdy pikirler jáne alǵys hattar kelip tústi. Araıly atamekenimizdiń abyroıyn aspandatqan azamattardyń biri professor Álıhan Dosahanovtyń jarty ǵasyrlyq adal beıneti, ult densaýlyǵyn jaqsartý jáne elimizde medısına ǵylymyn damytý jolynda sińirgen ólsheýsiz eńbegi memleket tarapynan da, medısına men ǵylym salasyndaǵy basshylar tarapynan da laıyqty baǵalandy.
2008 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen oǵan «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» degen qurmetti ataq berildi. «Qurmet» ordenimen jáne medaldarmen marapattaldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń Alǵys hattaryna ıe boldy. Ol «Densaýlyq saqtaý isiniń jáne medısına ǵylymynyń damýyna qosqan mańyzdy úlesi úshin» sheteldik «HIPPOCRAT», «AVICENNA», «Pırogov» ordenderiniń kavaleri. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Ǵylym jáne bilim mınıstrliginiń joǵary nagradalarymen marapattalǵan. Jarty ǵasyr boıy shyǵarmashylyq zor qabiletin adal eńbegine arqaý etip, ǵıbratty ǵumyr keship kele jatqan, otanshyldyǵy men ulttyq rýhy joǵary, azamattyq ustanymy aıqyn, tamasha adamı qasıetterdi boıyna jınaqtaǵan qoly shıpaly dáriger, ozyq oıly ǵalym Álıhan Hamzaulynyń búgingi jetken bıigine kóz salsań, alashtyń árbir azamaty dál osyndaı qajyrlylyqpen, tabandylyqpen memleketimizdiń gúldenýine qal-qaderinshe úles qossa eken dep oılaısyń.
Aıgúl SEIILOVA,
jýrnalıst.