Átteń bir qapy dúnıe-aı!
Qazaq qyzdary arasynan shyqqan tuńǵysh basketbolshy retinde ulyqtalyp, esimi Ulttyq ensıklopedııamyzǵa engen Sholpan Dúısenovanyń ómirden ozǵanyn alty aıdan keıin kezdeısoq estip, eriksiz oıǵa kettim. El sportynyń órkendeýine ólsheýsiz eńbek sińirgen aıaýly jan elep-eskerýge ábden laıyq edi. Biraq, ánsheıinde boǵymyzdy botaly túıege balap, al kerek kezinde barymyzdy baǵalaı bilmeıtin jaman ádetimizden bul joly da jańyla qoımadyq. Kezinde aty ańyzǵa aınalǵan kesek tulǵanyń baqılyq bolǵanynan habarsyz qalǵanymyz osy oıymyzdyń aıǵaǵy emeı nemene?!
Burnaǵy jyly qarlatyp, borandatyp Qaraǵandyǵa izdep barǵanymyzda qýanyshyn jasyra almaı jaırańdap qarsy alyp edi jaryqtyq. Qara altyndy qalanyń qaq ortasynda qýsheke Hrýshevtiń kózindeı bop qalyp qoıǵan eki qabatty eski úı bizge sonda tym jupynylaý kóringen. Kóktegini kókseıtin kóńilimizge júginsek, kez kelgen sheneýnik kezeksiz-aq shekesinen shertip júrip alatyn sán-saltanaty kelisken sáýletti páterlerdiń biri bul kisige buıyrmaǵany ádiletsizdik sekildi.
Jalǵyz qyzy Sáýleniń qabaǵyna qarap japaqtaǵan keıýana kemseńdep otyryp baıaǵyda aq tańnan qara keshke deıin shapqylasa sharshamaıtyn eki aıaq endi qarys qadamnyń ózin aýyrsynatynyn, bas aýyryp, baltyr syzdaý jıilegenin, qaljyńy jarasqan qatar qurbylardyń qalmaǵanyn, tym bolmasa telefonmen tildeser tiri jan tabylmaıtynyn, basqa sharýalary bastarynan asatyn úlkendi-kishili ulyqtardyń umytqanyn, áıteýir jasaǵannyń árbir jaryq kúnine janar qaryqtyrǵanyna shúkirshilik etetinin aıtqany esimnen ketpeıdi.
* * *
Toqsanǵa taıaǵan jasynda tolǵaýy toqsan tirshiliktiń ashy-tushysyn qatar tatypty. О́ziniń ótken ómirine eshqashan ókinbegen. Eń bastysy, eline adal qyzmet etti. Synyp ketýge sál qalǵan syndarly sátterde syr bermegen. Janyna talaı jara tússe de jaqsy kúnderden kúder úzbepti.
Sizder, sirá, sýrettegi túrine qarap keıipkerimizdiń túbinde bir «shıkilik» bar-aý dep kúdiktenýlerińiz ǵajap emes, qadirli oqyrman qaýym. Olaı oılaýyńyzdyń jóni joq emes. О́ıtkeni, onyń anasy Jaýhar Máskeýdegi Kom VÝZ-dy bitirgen bashqurt qyzy eken. Sodan ǵoı en toǵaıly Edil boıyn jaılaǵan naǵashy jurtyna tartqyńqyrap týǵany. Áıtpese ákesi Sultan ózimizdiń Semeıdiń tobyqtysy. Zaısanda qalalyq tutynýshylar qoǵamyn basqaryp turǵanda aýyryp, qaıtys bolypty.
Taǵdyr taýqymetin kóbirek tartqan balalyq shaǵy týraly Sholpan apaı sherlene syr shertken bolatyn... «Sóıtip ákemnen úsh jasymda aıyryldym. Keıin sheshem Ǵaısa Noǵasbaev degen oblystyq halyq aǵartý bóliminiń meńgerýshisi bolyp jumys isteıtin adamǵa kúıeýge tıdi. Obaly neshik, ol meni týǵan qyzyndaı mápeledi. Sodan sorymyzǵa qaraı, otyz jetiniń oırany bastalyp, ógeı ákem jalǵan jalamen ustalyp kete bardy. Stalındik solaqaı saıasattyń jendetteri bizdi jelkelep, páterimizden qýyp shyqty. «Halyq jaýynyń» otbasy atanǵandyqtan baıqus basymyz aryzdanyp eshqaıda bara almaımyz. Árkimniń qora-qopsysyn panalap, pushaıman halge tústik. Egiz inilerim Murat pen Marat bul qıyndyqqa shydamaı, qyrshyndarynan qıyldy. Eki ulyn jerlep, eńkildep jylap kele jatqan jerinen mamam tutqynǵa alynyp, atyshýly «Karlagqa» aıdaldy. Artynda ańyrap qalǵan Bolat ekeýimizdi balalar úıine jóneltti. Onymen qoımaı, baýyrymdy menen aıyryp basqa jaqqa jiberdi. Onǵa tolyp, oń-solymdy aıyrýǵa jaraǵan men úshin bul aıyrylysý asa qıynǵa soqty. Únemi Bolatty izdeý ústinde boldym. «Detdomdaǵy» tárbıeshilerdiń degenine kónbeı talaı taıaq ta jedim. Qaraqtarym, ondaı qasiret endi qaıtalanbasyn...
Sonymen qoıshy, 1942 jyly anam aman-esen abaqtydan bosady. Ile-shala Pavlodar oblysynyń Maı aýdanyndaǵy Moıka aýylynda ornalasqan áskerılerdiń otbasyn qamtamasyz etýmen aınalysatyn mekemege jumysqa kirdi. Ary-beri sandalyp, aqyry bizdi taýyp óziniń qasyna aldy. Sol jerde áıteýir ashtan ólmeı, kóshten qalmaı mektep bitirdim. Ertisti qysta shanamen, jazda qaıyqpen endeı ótip sabaqqa baratynbyz. Erkek kindiktiniń bári maıdanda. Tylda qalǵan qarttar men qatyn-balanyń tirliginde tıtteı tynym joq. Soǵystyń tezirek bitýin tiledik kúni-túni. Eresektermen birge eńbekke aralasyp, erte eseıdik.
Osylaısha, oı tolǵaǵan ol áldenege qanyqqandaı qabaǵy ashylmaı únsiz otyryp qalǵany áli kóz aldymda tur.
* * *
О́mirdiń ózi shyńdaǵan órimdeı boıjetken on jetige tolǵanda arman qýyp, alystaǵy Almatyǵa attandy. Aýyldan ala shyqqan jarty qap qatqan nandy erteli-kesh talshyq etip, alma baqty astanadan oıdaǵydaı bilim berer oqý ornyn izdedi. Aqyry evakýasııamen Alataýdyń baýraıyna kóship kelgen Sevastopol keme jasaý tehnıkýmyna tústi. Biraq, jataqhana berilmedi. Kóringen buryshta túneýine týra keldi. Sóıtip saly sýǵa ketip júrgende kóshede ilingen bir habarlandyrýdy kózi shalyp qaldy.
Taý-ken ınstıtýtynyń daıyndyq bólimine qujat qabyldaıdy eken. Synaqtan súrinbeı ótip, stýdent atandy. Jataqhanaǵa jaıǵasyp, stıpendııa alyp, jyrǵaǵany-aı sonda jarym kóńili kók jaılaýǵa qonǵandaı. Taý asyp, tas basyp ken izdep keter me edi, kim bilsin, keıipkerimizdiń ómir-ózeni kenetten basqa arnaǵa burylyp ketpegende. Keıde kezdeısoqtyq ta kóp nárseni sheship ketetinine senbeı kór budan keıin.
Fashıstik Germanııamen soǵystaǵy Uly Jeńistiń qurmetine Máskeýde fızkýltýrashylardyń búkilodaqtyq sherýi ótetin bolyp, soǵan Qazaqstan delegasııasy jasaqtasyp jatty. Jastaıynan jumys jasap shynyqqan, sámbi taldaı symbatty Sholpan irikteýde irkilmeı úkilengen úzdikterdiń qatarynan tabyldy.
Qyzyl alańdaǵy qyzyǵy mol torqaly toıǵa attanar aldynda Almatydaǵy shekarashylar ýchılıshesiniń bazasynda jalaýyn kótergen jarys barysynda ol aldyna jan salmady. Básekelesteriniń bárinen bıikke sekirdi, júgirse nebir jelaıaqtarǵa jetkizbedi, qulashtaı laqtyrǵan granatasy qurbylarynykinen alysqa ushty...
Qımyly shıraq shymyr qyzdy Almatyda jańadan ashylǵan dene tárbıesi ınstıtýtynyń dırektory Shámil Shákiruly Bekbaev ózderine oqýǵa shaqyrdy.
Baq talaıyna qazaq basketbolynyń qarlyǵashy bolý baqyty buıyrǵan Sholpan Dúısenova osylaısha úlken sporttyń tabaldyryǵynan attady. Onda qarakóz qandastarymyzdyń kóbisi tipti, mundaı oıyn túri barynan beıhabar-tuǵyn. Keıin ǵoı, qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony Áljan Jarmuhamedov syndy jaryq juldyzdarymyzdyń jarqyraıtyny. Qazirgi tańda Sholpandaı sańlaǵymyzdyń izin basar qaryndastarymyzdyń qara kórsetpeýi óte ókinishti-aq.
Ekinshi kýrstan ınstıtýt komandasynyń sapynda óner kórsete bastaǵan talantty oıynshynyń sheberligi kúnnen-kúnge shyńdala berdi. Alǵashqy bapkeri Nına Andreevna Gapchenko Qazaqstan basketboly pıonerleriniń biri bolatyn.
Asqan qabiletiniń arqasynda aınalasynan at ozdyrǵan Sholpan Dúısenova on jyl boıy odaqtyq báıgelerge Qazaqstannyń áıelder quramasyn bastap shyqqanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. KSRO halyqtarynyń birinshi spartakıadasynda respýblıkamyzdyń atynan jarys jalaýyn kóterý qurmetine ıe bolǵanyn da aýyz toltyra aıta ketkenimiz abzal. Sol spartakıadadan soń «Sovetskıı Soıýz» jýrnalynda onyń súıkimdi sýreti basylyp, shartarapty sharlaǵany bar.
Dúbirli dodalarda dúrkiregen Sholpan Dúısenovanyń 1954-1955 jyldary KSRO-nyń jastar quramasynda keıinnen eńbek sińirgen sport sheberleri atanǵan Galına Iаroshevskaıa, Nına Eremına (tórt birdeı olımpıadadan reportaj júrgizgen kommentator) sekildi álemge áıgili basketbolshylarmen birge oınaǵanyn eske alǵanda keýdemizdi árıne maqtanysh sezimi kerneıdi. Sosıalıstik elderge emin-erkin baryp júrgen ony Fransııadaǵy halyqaralyq kezdesýge aparmady. Sovettik qyraǵy mekemeler «halyq jaýynyń» qyzyn kapıtalıstik memleketke jiberýden seskengen syńaıly. Sóıtip, alańda atoılaǵan qazaq qyzynyń taýy shaǵylyp, taýany qaıtty. Osynaý keleńsiz oqıǵa sporttan ketýine sebep boldy.
* * *
– Kóp nárse kókiregimde áli saırap tur, – dep edi Sholpan apaı ótkendi emirene eske alyp.
– Ásirese, 1954 jyly Tashkentte uıymdastyrylǵan Orta Azııa respýblıkalary spartakıadasynyń fınalyn umytpaımyn. О́zbekstanmen ólip-tirilip oınadyq. Alań ıeleri alqalaǵan jankúıerleriniń aıǵaı-shýyna arqalanyp baryn salyp baqty. Esep solardyń paıdasynda. Tórt eskertý alyp úlgergen meni jattyqtyrýshylarymyz demalys oryndyǵyna otyrǵyzýdy jón kórdi. Sirá, besinshi eskertýden qaýiptendi bilem. Qyzdardyń qatty qınalǵanyn kórip otyrmyn. Mańdaıym tership mazam ketti. Utylyp jatqanymyzǵa quddy ózim kináli sııaqtymyn. Kómbeniń tóbesi kóringende bizdiń bapkerimiz Nıkolaı Týnda tóreshiden úzilis surady. Asyǵys túrde aqyl-keńesin aıtyp, shákirtterin qaıta-qaıta qaırap álek. Kenet oıyndaǵysyn búgip qalýdy bilmeıtin erkindeý minezimen erekshelenetin Stella Shýstrova dúrse qoıa bersin. «Qorǵanysqa kóshkenimizdi qoldamaımyn. Shabýyldyń shoǵyn úrleý úshin Dúısenovany oıynǵa qaıta qosý qajet».
Sol sóz túrtki ma, álde jattyqtyrýshymyzdyń áý bastan oılastyrǵan taktıkasy ma, onynshy nómirdegi Tamara Pogýlıaevanyń ornyna men shyqtym. Maqtanǵanym emes, tordaǵy qustaı toryqqandiki me, bilmeımin, birden qolym júrip, qarsylastarymyzdyń toryna dúrkin-dúrkin dop toǵytýmen boldym. Sonyń nátıjesinde jeńiske jetip, altynnan alqa taǵyndyq.
* * *
Basketboldy qoıǵan soń Sholpan Dúısenova uzaq ýaqyt boıy ustaz boldy. Alǵashynda Almatyda, sonan keıin Qaraǵandyda jas sportshylardy baýlydy. Qaraǵandynyń polıtehnıkalyq jáne kooperatıvtik ınstıtýttarynda jemisti eńbek etti. Kezinde kenshilerdiń «Shahter» komandasynda oınaǵan belgili fýtbolshy Genadıı Zasımenkomen otaý quryp, otbasylyq baqytqa bólendi.
Bar ǵumyryn basketbolǵa arnap, Ýaıs Ahtaev, Armenak Alachachıan, Vladımır Muhamedjanov jáne basqa attary ańyzǵa aınalǵan aqberen sportshylarmen aralas-quralas bolǵanyn taǵdyrdyń tamasha syıy sanaıtyn tarlanboz basketbolda óz órenderimizdiń azdyǵyna qatty qynjylys bildirgeni jadymda áli jańǵyryp turǵandaı. Alaıda, apam áserli áńgimesin aldaǵy dúrmekti dúnıejúzilik básekelerde jaı oǵyndaı jarqyldar jastarymyzdyń boı kórseterine senim bildirip aıaqtaǵan edi.
Jeńisti kúnderde júzdeskenshe jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı júrgen jaqsy nıettegi jankúıerlerimizdiń de úkilegen úmitteri úzilmeýine biz de tilektespiz.
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.