Túıindi túıtkil

Bul kúnde qazaq úshin kókónistiń kartop degen túri etten keıingi eń súıik­ti taǵamnyń birine aınaldy. Qazir qazaq ettiń ózin kartopsyz jemeıtin bolǵan. Zady osy kartopty ósirý boıynsha Qaraǵandy oblysy elimizde aldyna qara salmasa da, jetekshi orynnyń birinde. О́ńirde óndirilgen kartop ózinen artylyp, ózge oblystarǵa, tipti Pákistan, Izraıl, Egıpet sııaqty shetelderge de satylyp keldi. Bıylǵa deıin, árıne... Negizi, bizdiń el – kartopqa jaryǵan el. Mysaly, Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trliginiń málimeti boıynsha, 2014 jyly elimizde 3,4 mln. tonna kartop jınalsa, 2015 jyly 3,5 mln. tonna ónim alynǵan eken. Al ózimizdiń ishki suranysymyz 1,8 mln. tonna kartopty quraıdy. Iаǵnı, búginde bizdegi qolda bar ónim bul kórsetkishten eki ese asyp túsip otyr. Degenmen, ónimniń munsha asta-tók bolǵanyna sharýalar qaýymy asa qýanyp otyrǵan joq. Mańdaı termen tapqanyn oıdaǵy baǵasyna ótkize almaǵan soń ol shirkinder qaıdan qýana qoısyn?! Máselen, byltyrǵy jyldyń qazan aıynyń aıaǵynda oblysta kartoptyń bir kılosy kóterme baǵa boıynsha 55 teńgeniń muǵdarynda boldy. Sol kezde saqtaıtyn jeri joq fermerler ónimin osy baǵamen qotara satyp jibergen bolatyn. Al qoımasy bar sharýa­lar áliptiń artyn baǵyp, ıaǵnı baǵanyń kóterilgenin kútip, kartopty osy kóktemge deıin ustap keldi. Biraq, qyrsyqqanda kartoptyń baǵasy kúrt tómendep, fermerler taqyrǵa otyrýdyń az-aq aldynda tur. Máselen, byltyrǵy jyldyń naýryz aıynda kartoptyń bir kılosy shamamen alǵanda 65 teńge tursa, bıylǵy ónimniń baǵasy quldyrap baryp, 35 teńgege túsken. Jaǵdaıdyń bulaısha sıpat alýynyń birneshe sebebi bar. Onyń eń bastysyn fermerler bizdiń naryqqa Reseı men Qyrǵyzstannan baǵasy arzan kartoptyń aǵylyp kelýimen baılanystyrady. Iá, byltyr Qazaqstanda ǵana emes, atalǵan eki memlekette de kartop mol shyqty. Bylaısha aıtqanda, fermerler ónimniń astynda qaldy. Mysaly, Reseıińiz sońǵy bes jylda baıqalmaǵan kórsetkishke qol jetkizipti. 2015 jyly olar 33,6 mln. tonna kartop jınap, bes jyldaǵy ortasha kórsetkishten 15,9 paıyzǵa artyq ónim alǵan. Degenmen, olar da mol ónimniń «zardabyn» tartyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Búgingi kúnde Reseıde kartoptyń ortasha baǵasy 4 rýblge (20 teńge) deıin qulaǵan. Al qyrǵyz kartobynyń baǵasy – 5 som (25 teńge)... «Mundaı tyǵyryqtan shyǵýdyń birden-bir joly, – deıdi Qazaqstan kartop sharýashylyǵy odaǵynyń Qaraǵandy oblysy boıynsha quryltaıshysy Pavel Lýshak, – oblysqa kelip, óndiristi jolǵa qoıatyn iri ınvestordy tabý. Ol, álbette óziniń tutyný naryǵy bar halyqaralyq iri kompanııa bolýy tıis. Iаǵnı, kásiporyn qýyrylǵan kartop, kartofel-frı, kartop uny men qaýyzyn jáne basqa da ónimdi ózinde óndirýi kerek. Bizde kartop degenińiz jetip-artylady jáne de onyń sapasy da óte joǵary. Al ony óńdeý óte keń aýqymda júrgizilýi kerek. Meniń esebimshe, eger kásiporyn jylyna 500 myń tonna kartopty óńdegende ǵana biz onyń tıimdiligin seze bastaıtyn bolamyz». Álbette, kartoptyń arzandaǵany bylaıǵy jurttyń janyna maıdaı jaǵyp jatyr. Onyń ózinde qazir jurttyń tutyný múmkinshiligi de máz emes. Ekonomıkalyq qıyndyqtar qaltany qaǵyp jatqanǵa uqsaıdy. Dese de, taıaqtyń eki ushy bar. Arzandap ketken baǵa jer emgen sharýanyń eńsesin túsirip-aq jibergenge uqsaıdy. Endi amaldyń joqtyǵynan kartop ósiretin alqapty azaıtpasa bolmaıdy deıdi olar. Iá, bul kúnde kartop óndirýmen shuǵyl­danatyn sharýalardyń ýaıymy ulǵaıyp-aq tur. Memleket egis alqabynyń ár gektaryna beriletin sýbsıdııany alyp tastaǵan. Bankter bolsa, aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrýǵa áli kúnge deıin úrke qaraıdy. Ol ol ma, elimizde óndiriletin tyńaıtqyshtyń ózi 40-50%-ǵa qymbattaǵan. Al sheteldiki, tipti, 100 paıyzǵa sharyqtap ketken. Buǵan tuqymdy, tehnıkanyń qosalqy bólshekterin qosyńyz... Mine, osy­laısha tizbelep aıta berse kartop sharýashylyǵynyń shetin máselesi shuby­ryp shyǵa beredi. Al endi kartop óndirýshiler osylaısha qara aspandy tóndire sóılese, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń mamandary bolashaqqa senimmen qaraıdy. Olardyń pikirinshe, báseke bar jerde baǵa saıasatyna da ózgeris enýi zańdylyq. Iаǵnı, fermerler ýaqyttyń talabyna beıim­delip, jańasha mazmunda jumys isteýdi úırengenderi jón. Atalǵan basqar­manyń málimeti boıynsha, bıyl egis alqaptary kóbeımese, azaımaıtyn kórinedi. Mysaly, byltyr oblysta aýyl­sharýashylyq qurylymdary 8,5 myń gektarǵa kartop ekse, bıylǵy meje – 9,3 myń gektar... Kartop óndirýshilerge salsaq, «Qarsaq penen túlkiniń túgi jetken túbine» demekshi, kartoptyń mol ónimi ózine osylaısha túıindi túıtkil bolyp otyr. Al qarapaıym tutynýshy bolsa, dastarqannyń sánin keltirgen bul kókónis baǵasynyń kúnnen-kúnge arzandaǵanyna yrza. Shynymen de, kartoptyń kóp bolǵany sonshalyqty jaman ba..? Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY.