«Qandaı ǵajap qazaqtyń azattyǵy...»

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, uıǵyrdyń aqyn qyzy Patıgúl Mahsatovamen áńgime – Patıgúl, suhbaty­myz­dyń taqyryby ózińiz­diń «Qazaq dosyma» degen óleń­ińizdiń bir shýmaǵynan alyndy. Áńgime arnasyn osydan bastasaq, qalaı qaraısyz? – О́te durys. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy toılanatyn bıylǵy merekeli jylda suhbattasyp otyrǵanymyzdyń ózi de sol Qazaq eliniń aqjoltaı azattyǵy men eldegi halyqtar dostyǵynyń arqasy emes pe. Árıne, kim-kimge bolsyn halqynyń azattyǵynan artyq baqyt, eliniń ǵasyrlar boıy ańsaǵan Táýelsizdiginen uly mereke bolmasa kerek. Kindik qanym keń-baıtaq qazaq dalasyna tamǵan men de Qazaqstandy ózimniń Otanym, qazaq halqy qol jetkizgen sol baqyt ózimniń tól baqytym dep eseptep, Táýelsizdigimizdiń máńgilik bolýyn qalaımyn. – Endeshe, sol kindik qanyńyz tamǵan týǵan jer, mápelegen ata-ana men ósken or­ta taǵylymy jaıly sherter syr da az bolmas... – Iá, Otan otbasynan bastalady desek, men Almaty oblysy Uıǵyr aýdanyndaǵy Uzyntam degen 15-20 otbasy mekendeıtin, mádenı ortadan alysyraq shaǵyn aýylda týyp óstim. Otan soǵysynan jaraqat alyp oralǵan ákem Másim Mahsatov partııanyń pármenimen aýdandaǵy birneshe mektepte jumys istep, keıin osy aýylda bastaýysh mektep ashyp, eldegi saýatsyzdyqty joıýǵa atsalysypty. Ákem bizge soǵys týraly da, kórgen qıynshylyqtary týraly da eshqashan aıtqan emes. Biz de jaspyz ǵoı, suramappyz. Anamnyń aıtýynsha, olar Uzyntamǵa kóship kelip, eki bólmeli at qorasyn tazalap, jóndep, bir bólmede ózderi turyp, ekinshisinde ákem balalardy oqytqan eken. Zaty qora bolǵandyqtan, terezelerde jaq­taý da, áınek te joq, anam gazetterdi qıyp jabystyryp, áıteýir joqtan bar jasap kún keshipti. Sýyq túskende ákem 30 shaqyrymdaı jerdegi aýdan ortalyǵynan tereze jaqtaýlaryn ıyǵyna artyp jaıaý alyp kelgen eken. Jańbyr jaýǵan kúnderi mektep dep atalatyn bólmeniń tóbesinen tamshy ótip, anam sol jerlerge úıde bar ydystardy qoıady eken. Maıdanda júrip: «Eger myltyqtyń únin estimesem, bekerge jumys istesem de meıli», degen ákem sózinde turyp, qystaqtaǵy malshylardyń balalaryn jınap ákelip kúndiz oqytsa, soǵystyń kesirinen oqı almaı qalǵan úlkenderdi keshki mektepte oqytypty, sabaqtan bos kezde balalardy ertip aparyp egistik jumystaryna kómektesipti. Keıde balalardyń sabaqta otyryp ashtyqtan kóz­deri qaraıyp qulap túskenin kórip jylap jiberip, ózi ash bolsa da, ózine berilgen normasyn sol balalarǵa bólip berip, solardyń aman qalýyna sebep bolypty. Anamnyń áńgimesin tyńdap otyryp, kóz aldyma Shyńǵys Aıtmatovtyń «Alǵashqy muǵalimindegi» Dúıshendi elestetip, ákemdi aıap ketetinmin. Biz adam bolyp, áke qadirine jetkende, ákem joq-tyn. Ol 38 jyl taban aýdarmastan ózi ashqan mektepte jumys istep, bary-joǵy 56 jasynda ómirden ótti. Ákem dúnıeden ótkennen keıin biz Uzyntamnan kóship kettik. 1996 jyly Uzyntam mektebine Másim Mahsatovtyń aty berildi. Ár jyl saıyn Jeńis kúni qýanyshy mol balalyǵymnyń izi qalǵan aýylymyzǵa barǵanda, meni ákemniń muńly qabiri men syrly mektebi kútip alady... Kezinde sol eski mektepte ákemniń aldynan oqyp bilim alǵan shákirtteri elimizdiń damýyna bir kisideı úles qossa – ustaz eńbeginiń bekerge ketpegeni. Olardyń arasynda ádilet-quqyq salasynda jaýapty qyzmetter atqarǵan, zań ǵylymdarynyń doktory, general-leıtenant Ilııas Baqty­baev ta bar. Ol kisi bas­taýysh synyptarda oqyp, anasy qaıtys bolǵannan keıin basqa jaqqa kóship ketken eken. Arada 40 jyl ótkende, bizdiń otbasymyzdy izdep tapty, anammen kezdesip, óz anasy týraly, meniń ákem týraly uzaq áńgimelesti. – Osy arada tili men dini, dili de bir uıǵyr men qazaqtyń týystyǵy, dos­tyǵy, ejelden bergi yntymaǵy týraly ádemi áńgime órilip ketkendeı eken... – Meniń boıymda dostyq degen túsiniktiń qalyptasýy otbasymnan bastaldy, ári sol aýylda ótken balalyq dáýrenime tikeleı baılanysty. Aýylymyzdaǵy turǵyndardyń bári qazaq pen uıǵyrlar, bir ǵana orys bar edi, onyń ózi de keıin kelgen. Úlkender qýanyshty da, qaıǵyny da teń bólisetin. Olarǵa qarap biz de solaı tárbıelendik. Ol kezderde muǵalimniń abyroı-ınabaty joǵary bolǵandyqtan, aýylymyzǵa aýdan, oblystan kelgen basshylar kóbine bizdiń úıde kútiletin. Olardyń ishinde ákem Qurman aǵa Qojahmetov, Uzaq aǵa Taýbaldındermen jaqyn aralasyp, syılasyp ótken. Al ákemniń jaqyn dosy, tamyry Ábdimájit aǵa Bektemisovtyń otbasymen aradaǵy dostyqty biz, balalary búginge sheıin jalǵastyryp kelemiz. Uıǵyrda: «Úı alǵansha, kórshi al», degen jaqsy maqal bar. Áke-sheshemiz kórshilermen jaqsy aralasyp ótti. Biz de, aýyldaǵy kórshiles qyzdar bir-birimizdi qazaq, uıǵyr dep bólmeı, bárimiz qurby, dos bolyp, tatý-táttilikte birge oınap, balalyq qupııalarymyzdy bir-birimizben bólisip óstik. Olardyń ishinde kórshimiz Rysmolda aǵaı men Nurǵaısha táteniń qyzy Sovethan da bar edi. Rysmolda aǵaı dúnıeden jas ketip, Nurǵaısha táte segiz balamen jesir qalǵanda, anam: «Nur­ǵaısha jalǵyz ózi balalaryn qalaı baǵady?» dep olardyń qaıǵysyn jep, kúnde tańerteń sol balalarǵa sút-aıranyn berip jatatyn. Bárimiz ákesi qaıtqannan keıin jaryq dúnıege kelgen Sarqytgúldiń dombyrada «Aq bulaq» ánin aıtqanyn tamashalap, anam Nurǵaısha tátemen, men qurby dosym Sovethanmen shúıirkelesip, tún ortasy aýǵansha áńgimemiz taýsylmaıtyn. Keıin biz Uzyntamnan qonys aýdardyq. Jyldar ótip, týystaryna baýyr basqan Nurǵaısha táte de balalaryn alyp Taldy­qorǵan jaqqa kóship ketse de, joldyń alystyǵyna qaramaı meniń toıyma kelip – qýanyshqa, aǵalarym dúnıe­den ótkende – qaıǵymyzǵa ortaqtasty. Naǵyz dostyq degen solaı bolý kerek dep oılaımyn. – Balalyq shaq oqıǵalary aqyndyq sezimińiz oıanýynyń bastaý-bulaǵy bol­ǵan shyǵar? – Meniń aqyn bolýymda anamnyń áseri zor dep oılaımyn. Anam soǵystyń kesirinen jeti-aq synyp bitirse de, óte saýatty edi. Ákem aýdan ortalyǵyna jınalysqa ketken kezderde balalardy anam oqytqan eken. Otbasydaǵy bizdiń, alty balanyń bilim alýymyz da anamyzdyń arqasy. О́zi joǵary bilim ala almaı qalǵandyqtan, bizdiń oqyp adam bolýymyzǵa kúsh-jigerin jumsady. О́leń jazbasa da bir-bir shýmaq qo­shaqtardy aıtyp tastap otyratyn. 22 jasynda qatty aýyryp, aýyr dertke ushyraǵan anam búkil ýaıymyn kitap oqyp jeńgen edi. О́miriniń sońyna deıin qolynan kitap-ga­zet túspedi. Abaıdyń shyǵarmashylyǵyn, «Abaı joly» romanyn jaqsy biletin. Abaı óleńderin jatqa aıtatyn. Aýdanymyzda uly aqynnyń 150 jyldyǵy atap ótilgende, anam jasynyń egdeligine qaramaı, saıysta Abaı óleńderin oqyp, júldeli orynǵa ıe bolǵany bar. Mektepte matematıka pánin jaqsy kó­retin edim. Muǵalimim meni matematık bolady dep úlken senim artqan. Ákem de ustaz bolǵanymdy qalaǵan edi. Mektepti bitirgen jyly ınstıtýtqa túse almaı, Al­maty saýda tehnıkýmyna emtıhansyz qabyldandym. Oqýdy bitirip, Shonjyǵa baryp aýdandyq kommýnaldyq sharýashylyq mekemesinde esepshi bolyp istep júrgende, aýyldan: «Ákeń qaıtys boldy», degen sýyq habar keldi. Osydan keıin jumystan shyǵyp, aýylda jalǵyz qalǵan anamnyń janyna qaıtyp bardym. Qazir qalaı ekenin bilmeımin, ol kezderde kórshiler qoradaǵy qoı-eshkilerin kezekpen baǵatyn edi. Ár úıge kezek on kún­de bir keletin. Kezegimiz kelip, qoı ba­ǵyp júrgen kúnderimde, kók shópten kilem tóselgen, gúlder jaınap ashylǵan dalada ákem barda ótken baqytty kúnderdi oılap, dápterime ózimshe óleń jazyp otyratynmyn... Arada 2 jyl ótkende, 1980 jyldyń jazynda gazetten QazPI-diń fılologııa fakýl­tetinde uıǵyr bóliminiń ashylǵany týraly qulaqtandyrýdy kózim shalyp qaldy da, anama: «Shonjyǵa baram», dep aıtyp, ózim Almatyǵa oqýǵa kettim. Baǵym janyp, oqýǵa tústim. – Baspa betine alǵashqy óleńińiz qashan shyqty? – 9-synypta oqyp júrgen kezimde birinshi ret «Baqyt juldyzym» degen mahabbat týraly óleń jazyp, Almatyda uıǵyrsha shyǵatyn «Kommýnızm týǵı» (qazir «Uıǵyr avazı») gazetine hatpen jibergenim bar. Sonda maǵan: «О́leńińizdi aldyq. Onda poezııaǵa qaraǵanda prozaızm basym. Aýdandyq gazettegi áriptesterge kórsetip, aqyldasyńyz», degen jaýap kelgen. Sodan keıin jazǵan óleńderimdi esh­kimge kórsetpegen de, jibermegen de edim. 1981 jyly, 1-kýrsta oqyp júrgende «О́sh­pesin» degen óleńim alǵash ret gazette basyldy. 1983 jyly birqatar óleńderim uıǵyr áıel aqyndarynyń «Analar daýysy» atty ujymdyq jınaǵynda jaryq kórdi. – Sóıtip, óleń ónerine jaqyndaı ber­gen ekensiz-aý. О́risińizdiń keńeıýine kimder áser etti? – Meniń aqyn bolyp qalyptasýym uıǵyr bóliminde bilim alýymmen tyǵyz baılanysty. Kim biledi, eger osy oqý orny ashylmasa, múmkin, aqyn bolmas edim. Bul bólimniń ashylýy da qazaq-uıǵyr dostyǵynyń bir kórinisi ekenin keıin bildik. Sol jyldary QazPI prorektory bolǵan akademık Serik Qırabaev óziniń jaqyn dosy, Uıǵyrtaný ınstıtýtynyń dırektory akademık Qojahmet Sadvaqasovpen birge uıǵyr bóliminiń ashylýyna atsalysqan eken. Stýdent kezden-aq maǵan Almatydaǵy ádebı-mádenı ortanyń áseri zor boldy. Sol jyldary O.Jamaldınov, M.Abdrahmanov, S.Mollaýdov degen ustaz aǵalardyń arqa­synda buryn kitaptary arqyly biletin kóptegen aqyn-jazýshylarmen kezdesýge, pikirlesýge keńinen múmkinshilik ashyldy. Olardyń qatarynda H.Abdýllın, I.Bahtııa, Q.Tohtamov, T.Tohtamov, S.Mamatqýlov, D.Iаsenov, A.Dýlıatov, R.Rozıev, t.b.bar. – Al ǵylymǵa qaı kezden bastap bet bur­dyńyz? – Oqýdy bitirip, 2 jyl mektepte ju­mys istegennen keıin ustazym, akademık Qojahmet Sadvaqasovtyń shaqyrýymen ózim bilim alǵan ınstıtýttyń uıǵyr tili jáne ádebıeti kafedrasyna oqytýshy bolyp ornalastym. Jumystan qol úzbeı ǵylymmen aınalystym. Dıssertasııama fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary О́tegen Kúmisbaev pen Mahmýt Abdrahmanov jetekshi boldy. Kórdińiz be, men aýylda qalyptasqan dostyq uǵymyn osylaısha ómirde teń jalǵastyryp alyp júrdim. 1998 jyly M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýtynda «Uıǵyr poemalary. 60-80 jyldar» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym. Sol kezde bul ınstıtýttaǵy Serik Qırabaev basqaratyn ádebıet bólimindegi ǵalymdar meni jan-jaqty qoldap, oń pikir jazǵan edi. Qojahmet Sadvaqasov ómirden ótse de, Serik aǵa Qırabaev onyń ǵylym jolyn­daǵy kóptegen shákirtterin qoldap, shyn dostyqtyń, ǵylymǵa adaldyqtyń úlgisin kórsetti. Birinshi kitabym – «О́mir shyndyǵy – shabyt bulaǵy» atty ádebı-syn maqalalar jınaǵym 1998 jyly jaryq kórdi. Áıel adam úshin ǵylym men óleńdi teń alyp júrý qıyn bolsa da, óleń jazýdy toqtatqanym joq. О́leńderim túrli basylymdarda, ujymdyq jınaqtarda jaryq kórip turdy. – О́leń óreli oıdan týady ǵoı. Ǵy­lym­men aınalysýyńyz aqyndyq tyny­syńyzdy asha túsken bolar? – Eger soǵan deıin óleńderimniń ta­qyryby týǵan jer, sulý tabıǵat, balalyq pák sezim, mahabbattyń tóńireginde bolǵan bolsa, keıingi óleńderimniń arqaý-ózegine ómir men ólim, dos pen dushpan, jaqsylyq pen jamandyq, meıirbandyq pen qataldyq, bir sózben aıtqanda, ómirdiń aq pen qaradan turatyndyǵy týraly fılosofııalyq oı-pikirlerim alyndy. Ekinshi jaǵynan, meniń de qalamymdy ómirdiń ózi shyńdady. 2000 jyly oılamaǵan jerden ustazdyq jumystan ketýge májbúr boldym. Áıtkenmen, ǵylymdaǵy jolymdy jalǵastyrý maqsatynda doktorantýraǵa tústim. Biraq ómir jolymda qara tústiń kóp bolýyna úles qosýdan jalyqpaǵandardyń kesirinen qorǵamadym da, ómir-kúreste ne bolsa da qalamymdy qural etip, jyrymnyń jylýymen bar ókinishimdi jeńýge tyrys­tym. Sóıtip, 2002 jyly «Men mahab­battyń qushaǵynda» degen tuńǵysh óleńder jınaǵym jaryqqa shyqty. Búginge deıin «Oı tamshylary» ádebı-syn maqalalar jınaǵym, 100-den astam maqalalarym, «Dııanet», «Syrly álem bul...», «Júrekten tógilgen jas», «Qol shatyr ustaǵan kúnshiler», «Saǵynysh muńy», «О́zińe senem» atty óleń jınaqtarym, «Muhıt óner muhıtynda» degen derekti hıkaıatym jaryq kórdi. – Patıgúl, siz óleń men óner jáne ǵylym destesin qatar tartqan sırek jan­­­dar­dyń biri­siz. Osy jaıyn tara­tyń­qyrap aıtsańyz? – Ustazdyq jumystan ketkenimmen, bul saladan alystamadym. 2004-2012 jyldarda Almaty qalalyq bilim basqarmasyna qarasty muǵalimderdiń biliktiligin kóterý ınstıtýtynda ádisker bolyp istedim. Bul jyldar ishinde ádebıet boıynsha birneshe oqýlyqtyń, ádistemelik qural­dardyń avtory boldym. Buǵan qosa, balalar ádebıeti uıǵyr áde­bıetindegi eń kenje qalyp otyr­ǵan sala ekendigin de eskergen jaıym bar. Sol úshin qoldan kelgenshe bala­­lar ádebıetine de óz úlesimdi qosyp kelemin. Álbette, balanyń tilimen jazý, onyń psıhologııa­syn túsiný qıyn. Sonda da mekteppen tikeleı baılanysta jumys istegennen keıin shyǵarmashylyǵym arqyly kishkentaı dostaryma syılyq jasap kelemin. «Sendermen qalsam...», «Ár qaısynda bar ózgeshe qasıet», «Birge barǵyn baqtarǵa», «Kishi dostarǵa», «Jyl mezgilderiniń sulýlyǵy» óleń jınaq­tarymdy jas jetkinshekterge arnadym. Onyń ústine, 2012 jyldan Uıǵyr teatr­ynda ádebıet bólimin meńgerip kelemin. О́ner salasynda da kezdeısoq adam emespin. Búginge deıin 100-den astam án mátinin jazdym. Ánderim úlken sahnalarda aıtylyp júr. О́zbekstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri Mırza Azızovpen birigip jazǵan «Úmit álemi» fılminiń ssenarııimen kıno ónerine de qulash uryp baıqadym. – Qazaq-uıǵyr dostyǵynyń ádebıet­tegi orny, shyǵarmashylyq jolyndaǵy dostary­ńyz týraly aıtyp ótseńiz? – Ádebıettegi qazaq-uıǵyr dostyǵy ótken ǵasyrda tamyrlanǵan. Eki ult ádebıetiniń betke ustar azamattary Hızım Iskanderov pen Sábıt Muqanovtyń, Hızmet Abdýllın men Qýandyq Shań­ǵytbaevtiń, Ilııa Bahtııa men Muqaǵalı Maqataevtyń, Mahmýt Abdrahmanov pen Qadyr Myrzalıevtiń dostyǵy olardyń shyǵarmashylyǵynda jalǵasyn tapty. Sol úlken aǵalardyń bir-birine arnaǵan óleńderi, shyǵarmashylyǵyna bergen baǵalary bizge, keıingi urpaqtarǵa úlgi-ónege boldy dep oılaımyn. Kópultty Qazaqstanda ádebıet pen kórkem­óner dostyqtyń altyn kópirine aınalýda. Búgingi tańda uıǵyr qalamgerleriniń eńbekteri qazaq, orys tilderine tárjima­lanyp, rýhanı sabaqtastyq qaıtadan jandana bastady. Osy dostyqtyń arqa­synda óleń, hıkaıa, maqalalarym qazaq, orys tilderinde, Qazaqstandaǵy gazet-jýrnaldardan bólek, shet el baspalarynda da ja­ryq kórdi. Osy joly ózim de zańǵar aqyn Oljas Súleımenovtiń bir sala óleńderin uıǵyr tiline tárjimaladym. Bul da eki ult­tyń ádebıettegi dostyǵynyń bir kórinisi desem jarasar. Búgingi kúnde baýyrlas qazaq aqyn-jazý­shylary arasynan Nurlan Orazalın, Ǵalym Jaılybaı, Járken Bódeshuly, Maraltaı Raıymbek, Dáýletbek Baıtursynuly, Ǵalym Qalıbekuly, Sáýle Úsenbaeva, Lıýbov Shashkova, sizdiń ózińiz sekildi ab­zal aǵa, qadirli zamandastardy taýyp, shyǵarmashylyq baılanys ornatyp otyrǵanyma óte qýanyshtymyn. – «О́zińe senem» atty jańa óleńder jına­ǵyńyz­dyń qazaq tilinde jaryq kórýi sol dostyqtyń búgin de jalǵasyp kele jatqanyn kórsetse kerek. – Durys aıtasyz. Birinshiden, dúnıe­júzindegi daǵdarysqa qaramaı qazaq aqyn-jazýshylary qatarynda Elbasy uıǵyr halqynyń ókili maǵan Memlekettik stıpendııa taǵaıyndady. Ol qarajatqa men qazaq tilindegi kitabymdy shyǵardym. «Buıym alsam – ózime, kitap shyqsa – halyqqa» dep oıladym. Sóıtip, Elbasynyń bul qam­qorlyǵy rýhymdy kóterip, shabytymdy qanattandyrdy. Bizdiń dostyǵymyzdy Táńirdiń ózi qol­daǵany shyǵar, kitabym Prezıdent Jar­lyǵymen bıyl birinshi ret merekelenip otyr­ǵan 1 naýryz – Alǵys aıtý kúni jaryq kórdi. Halqymyzdyń rýhanı baılyǵyn jasap jatqan ádebıet adamdaryna árda­ıym qoldaý qórsetip kele jatqany úshin Nursultan aǵa Nazarbaevqa alǵysym shek­siz. Ekinshiden, kitabymdy qazaq tiline aý­darǵan, eki ult arasyndaǵy altyn dáne­kerdi nyǵaıtýǵa barynsha kúsh salyp júrgen belgili aqyn Dáýletbek Baıtursynulyna úlken rahmetimdi aıtqym keledi.  – Keleshek josparlaryńyz týraly ne aıtasyz? – Kórkem shyǵarmanyń negizi ómir aqıqatynan týrady. Men de keleshekte búgingi dáýir aqıqatyn kórkem sózben kes­te­leıtin týyndylar jazýdy armandaı­myn. Jazylatyn óleńderimde dostyq ta­qy­ryby aldyńǵy orynda turatyny anyq. Nursultan Nazarbaev halyqqa joldaǵan ár Joldaýynda, ár baǵdarlamasynda elimiz­diń eń úlken baılyǵy dostyǵymyz ekendigin únemi aıtyp keledi. Prezıdentimizdiń dana saıasatynyń arqasynda búgingi tań­­­­da Qazaqstanda barlyq ulttardyń ókil­deri ózderiniń ulttyq mádenıetin, ádebıetin damytyp, nasıhattaı alady. Endeshe, halqymyzdy eńbeksúıgishtikke, adal­dyq­qa, otanshyldyqqa, patrıotızmge, baýyrmaldyqqa baýlýǵa, ulttyq salt-dás­túrlerdi úlgi etýge tárbıeleıtin jalpy­ulttyq ıdeıamyz – «Máńgilik El» mura­tyn júzege asyrý jolynda eńbek etemiz. Bolashaqta shyǵarmashylyǵymdy osynaý uly muratty ardaqtaıtyn, Táýel­siz­digimizdiń 25 jyldyǵyna tolymdy tartý bolarlyq, Qazaqstan halqynyń birligin ula­ǵat­taıtyn eńbektermen baıytamyn degen oıdamyn. Elbasymyz «tek birlesip qana, búkil halyqtyń kúsh-jigerin biriktirip qana biz alǵa basa alamyz» dep atap kórsetkenindeı, birligi berekeli, tirligi merekeli eldiń ǵana yrysy men tabysy mol bolady. Aqyn, ǵalym retinde osyǵan ózindik úlesimdi qos­sam, men úshin eń úlken baqyt sol bolmaq. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan».   ALMATY.