TMD memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń kezekti keńesi 8 sáýirde Máskeý qalasynda ótedi. Osyǵan oraı Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy búgingi qarym-qatynastarǵa qysqasha sholý jasap ótýdi uıǵardyq.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Astana men Máskeý arasyndaǵy qarym-qatynasty ózara is-qımyldyń úlgili mysaly bolyp qala beretinin atap ótken bolatyn. Alaıda, sońǵy jyldardaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystar birshama tómendep ketkeni kórinip tur. Eki eldiń arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi 2003 jylǵy 5,8 mlrd. AQSh dollarynan 2014 jyly 20,2 mlrd. dollaryn qurady. Bir qaraǵanda, bul jaqsy kórsetkish bolǵanymen, 2014 jylǵy jetistik 2013 jylmen salystyrǵanda 15,3 paıyzǵa tómendep ketken. Sonyń ishinde eksport 6,4 mlrd. dollardy qurap 8,7 paıyzǵa artsa, ımport 13,8 mlrd. dollarmen 23,17 paıyzǵa azaıǵan. Bul – Reseıdegi sanksııalar soǵysy men munaı baǵasynyń quldyraýynan týyndaǵan daǵdarystyń kórinisteri ekendigi daýsyz.
Al, 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha eki eldiń arasyndaǵy taýar aınalymy 14 575,8 mln. dollar bolyp, 2014 jylmen salystyrǵanda 27,8 paıyzǵa tómendegen. Sonyń ishinde eksport 4 343,4 mln. dollardy qurap – 32, ımport 10 232,4 mln. dollarmen 25,9 paıyzǵa deıin azaıǵan. Buǵan joǵarydaǵy sebepterge qosa, Qazaqstan men Reseıdiń ulttyq valıýtalarynyń devalvasııaǵa ushyraýyna baılanysty ınvestısııalyq jáne óndiristik baǵyttaǵy taýarlarǵa degen suranystyń tómendep ketkeni áser etken. Sondaı-aq, Qazaqstan men Reseıdiń DSU-ǵa enýi de sheteldik taýarlardyń básekege qabilettiligin arttyryp, sáıkes taýarlardyń eki eldiń rynoktarynan yǵysyp, sheteldikterge jol berý faktory da áser etýde eken.
Bul 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine engen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qadamdaryn qaryshtata almaǵan ókinishti kúı bolyp otyr. Sonymen qatar, syrttyń áserinen bolǵan daǵdarystan basqa da sebepter joq emes. Mysaly, byltyr MHQMI (Máskeýdiń halyqaralyq qatynastar jónindegi memlekettik ınstıtýty) oqytýshylary men stýdentteriniń aldynda sóılegen sózinde EAEK Energetıka jáne ınfraqurylymdar jónindegi alqa múshesi (mınıstr) Taıyr Mansurov Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq tolyqqandy jumys isteý úshin áli de kóp jumystar atqarýǵa týra keletinin atap ótken bolatyn.
«Ekonomıka men ózara saýda aınalysyndaǵy kóptegen problemalardy eńserip, ıntegrasııalyq úderisterdi tereńdete túsý qajet. Bul jerdegi máseleler bizdiń elderimizdiń ekonomıkalyq jáne qarjylyq júıesiniń damý dárejesi ártúrli bolýymen qatar, ekonomıkaǵa memlekettiń qatysýy, ǵalamdyq ekonomıkalyq úderisterge, taýarlar men qyzmetter, kredıtter men ınvestısııalardyń aınalymyna tartylýy birdeı deńgeıde emestigine baılanysty bolyp otyrǵanyn aıta ketý kerek. Tek 2025 jyly ǵana EAEO tolyq aýqymdaǵy jumys rejimine qol jetkizedi degen úmit bar», degen edi ol.
Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynastar teń quqylyq jáne aýmaqtyq tutastyq qaǵıdattary eskerile otyryp qalyptasyp keledi, osynyń ózi ekijaqty jáne kópjaqty pishimdegi yntymaqtastyqtyń irgetasyn nyǵaıta túseri sózsiz. Strategııalyq áriptestikti nyǵaıtýǵa memleket basshylarynyń turaqty kezdesýleri óziniń súbeli úlesin qosýda. Sonyń ishinde Elbasy N.Nazarbaevtyń 2015 jyldyń 8-9 mamyrynda Máskeýde bolyp, Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan sharalarǵa qatysýy memleket basshylary kezdesýleriniń 2015 jylǵy shymyldyǵyn ashty.
Aıta ketetin jaıt, Jeńistiń 60 jyldyǵyn atap ótýge álemniń 53 memleketiniń basshylary kelse, 70 jyldyqqa 15-i ǵana kelýiniń ózi geosaıası ahýaldyń kúrdeli ekeninen habar berip turdy. Sonyń ishinde Eýropa memleketteri basshylarynan tek Chehııa men Slovakııadan basqa, burynǵy Iýgoslavııanyń ornynda paıda bolǵan keıbir memleketterdiń basshylary ǵana keldi. Batys Eýropa elderiniń basshylary esh yńǵaı tanytpady. Osyndaı jaǵdaıda Reseıdiń berik áriptesi retinde ári álemdegi salıqaly elderdiń qatarynan tabylatyn Qazaqstannyń bolýy sharaǵa qosymsha salmaq qosqany daýsyz.
Osy, 2015 jyldyń 9-10 shildesinde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Reseı Federasııasyna ekinshi ret saparmen baryp, Ýfa qalasynda ótken BRIKS uıymy kóshbasshylarynyń kezdesý sharalaryna jáne ShYU Memleket basshylarynyń keńesine qatysty. Al 16 qyrkúıekte Reseı Federasııasynyń Prezıdenti V.Pýtınmen Sochı qalasynda bolǵan Aımaqaralyq yntymaqtastyqtyń HII forýmynda kezdesip, ekijaqty kelissózder júrgizdi.
Ekijaqty kelissózder Prezıdent V.Pýtınniń 14-16 qazanda Qazaqstanǵa kelgen saparynda odan ári jalǵasty. Al jyldyń aıaǵynda Elbasy N.Nazarbaev dástúrli túrde Máskeýde ótetin UQShU men Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keńesine qatysyp, kópjaqty kelissózder júrgizdi. Sóıtip, eki memlekettiń basshylary bir jylda bes kezdesý ótkizgen eken. Osynyń ózi Qazaqstan men Reseıdiń tyǵyz saıası-ekonomıkalyq baılanysta ekenin kórsetip tur.
Budan basqa, Úkimet basshylary deńgeıindegi kezdesýler de belsendi júrgizilip turdy. Sonyń ishinde Premer-Mınıstr Kárim Másimov 6-8 aqpanda jáne 28-29 aqpanda Reseıde eki ret bolyp, Qazan jáne Sochı qalalarynda áriptesi Dmıtrıı Medvedevpen ekijaqty jáne kópjaqty kelissózder júrgizdi. Al D.Medvedev 28-29 mamyr kúnderi Qazaqstanǵa kelip, TMD elderi Úkimet basshylarynyń keńesi men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq úkimetaralyq keńesiniń otyrysyna qatysty.
Bulardan basqa, syrtqy saıasat vedomstvolary basshylarynyń, parlamentaralyq yntymaqtastyqtyń kópqyrlylyǵyn kórsetken kezdesýler de jyl boıyna ótkizilip turdy. Máselen, 18-20 mamyr aralyǵynda Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev Máskeýge resmı saparmen baryp, RF Federasııa Keńesiniń Tóraıymy Valentına Matvıenkomen kezdesti jáne osy palatanyń jalpy otyrysynda sóz sóıledi. Sondaı-aq, RF Syrtqy ister mınıstrliginiń Dıplomatııalyq akademııasynyń tyńdaýshylary aldynda dáris oqydy.
2015 jyldyń 6 qazanynda RF Memlekettik Dýmasynyń Tóraǵasy S.Naryshkın Astana qalasynda bolǵan «Eýrazııalyq ekonomıkalyq perspektıva» atty halyqaralyq parlamenttik forýmǵa qatysyp, sóz sóıledi. Al jyl sońyna qaraı, 26-27 qarasha kúnderi Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Q.Toqaev pen Májilis Tóraǵasy Q.Jaqypov bastaǵan delegasııa Sankt-Peterbýrg qalasynda bolǵan TMD PAA jáne UQShU PAA otyrystaryna qatysty.
Biz joǵaryda Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy saýda aınalymynyń kólemi 2015 jyly aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda tómendep ketkenin jazǵan edik. Sonyń ózinde Reseı Federasııasy Qazaqstannyń syrtqy saýda áriptesteriniń arasyndaǵy kóshbasshylardyń qatarynan tabylyp otyr. Naqty aıtatyn bolsaq, Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymynyń 19,1 paıyzy osy elge tıesili. Sonyń ishinde 9,4 paıyzdy qamtyǵan eksport tórtinshi, 33,9 paıyzdy quraıtyn ımport birinshi orynda tur. Al Qazaqstan Reseıdiń syrtqy saýdasynyń 3,1 paıyzyn qurap, negizgi áriptesteriniń arasynda 10-shy oryn alady (2013 jyly 9 orynda edi).
Ekonomıkanyń negizgi salalaryndaǵy yntymaqtastyqqa toqtala ketetin bolsaq, reseılik kompanııalardyń qazaqstandyq jer qoınaýyn zertteý jumystaryna belsene qatysýda ekenin aldymen aýyzǵa alýǵa bolady. Osy qatarda «Hvalynskoe», «Imashev» ken oryndaryn atap óter edik. Ekijaqty tıimdi negizde Qytaıǵa munaı tasymaldaý jumystary da jalǵasýda. Elektr energııasyn óndirý salasynda burynnan qalyptasqan áriptestik jalǵasyp kele jatqanymen, Ekibastuzdyń GRES-2-degi 3-shi energııa blogyn iske asyrý jobasy toqtap qaldy. Kómir óndirý boıynsha О́ndiristiń birlesken ındıkatıvtik balansy jáne 2016-2020 jyldardaǵy kómir tutyný máseleleri jónindegi kelisim áli sheshimin tapqan joq.
Ǵarysh salasyndaǵy yntymaqtastyq qalypty damýda. 2015 jylǵy 2 qyrkúıekte úshinshi qazaq ǵaryshkeri A.Aıymbetov ushqannan keıin 27 qarashada Máskeýde «Baıqońyr» kesheni jónindegi úkimetaralyq komıssııanyń 3-shi otyrysy ótip, onda «Báıterek» jobasy boıynsha odan arǵy jumystar, sondaı-aq, Tóretam men Aqaı kentteriniń áleýmettik-ekonomıkalyq qurylymyn damytý boıynsha hattamalarǵa qol qoıyldy.
Ekijaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyqta ókindiretin jaılar da joq emes. Sonyń ishindegi eń bastysy «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtomobıl magıstraliniń Reseı aýmaǵymen ótetin bóligi Qazaqstan shekarasyna ýaqytynda jetkizilmeıtin túri bar. Bul másele 2015 jylǵy jeltoqsanda Máskeýde mınıstrler deńgeıinde talqylanǵan, Reseı jaǵy joldy aıaqtaýǵa qarsy bolmaǵanymen, bıýdjettegi qarjy tapshylyǵynyń kesirinen bul is uzaqqa sozylatyn syńaıly. Osynyń ózi óte úlken ınvestısııa quıylǵan avtomagıstraldiń ózin ózi aqtaýyn keıingi jyldarǵa qaldyrý qaýpin týǵyzyp otyr.
Mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy ekijaqty yntymaqtastyqtyń tabystary aıtarlyqtaı. Maýsym aıynda Máskeýde eki elden 30 avtordyń shyǵarmalary engizilgen «Qazaqstan-Reseı» atty eki tildegi almanahtyń alǵashqy nómiri shyqty. «Lıteratýrnaıa Rossııa» basylymy «Kazahstanskaıa mýza» taqyrybymen qazaqstandyq aqyndardyń tórt bettik óleńderin jarııalady. Shilde aıynda Qazaqstan Prezıdentiniń 75 jyldyǵyna arnalyp «Jasampaz. Nursultan Nazarbaev: Reseılik kózqaras» atty kitaptyń tusaýkeser rásimi boldy. Bul Qazaqstan Elshiligi men Reseı Jýrnalıster odaǵynyń birlesken jobasy edi. 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda Astanada «Ermıtajdyń kúnderi» ótti. 17 jeltoqsanda Máskeýde J.Beısenbaıulynyń «Shoqan Ýálıhanov» atty orys tiline aýdarylǵan kitabynyń tusaýkeseri boldy. Bul joba qazaqtyń tuńǵysh ǵalymynyń 180 jyldyǵyna arnaldy.
Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan mádenı sharalar da jetkilikti kórindi. 7 mamyrda Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Qazan metropolıtenderiniń stansalarynda Qazaqstannyń Jeńiske qosqan áskerı jáne materıaldyq-tehnıkalyq úlesin jarııalaǵan ekspozısııalar kórsetildi. Elshiliktiń uıymdastyrýymen Reseıdiń keń taraıtyn birneshe basylymdarynda («AıF», «Vechernıaıa Moskva», t.s.s.) Raqymjan Qoshqarbaev jáne 28 panfılovshy batyrlardyń erligine arnalǵan maqalalar basyldy. Máskeýdiń ardagerler úıinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn eki ret alǵan dańqty ushqysh Talǵat Bıgeldınovke arnalǵan «Podnıatsıa v vozdýh» atty fılmniń tusaýkeseri boldy. Al 12 jeltoqsanda «Taǵzym taýyndaǵy» UOS mýzeıiniń «Berlındi alý» zalyna T.Bıgeldınovtiń bıýsti saltanatty jaǵdaıda qoıylyp, onyń esimin Máskeýde jańǵyrtý máselesi boıynsha mıtıng ótti.
Qazaqstandyq ánshiler men artısterdiń qatysýymen birneshe ádebı-mýzykalyq sharalar uıymdastyryldy, sonyń ishinde «Qazaqstan mádenıeti: dástúr jáne osy zaman» atty kesh mamyr aıynda Astrahanda, «Abaı-Lermontov» atty kesh qarasha aıynda Máskeýde ótkizildi. Sonymen birge, 20 qarashada Máskeýde otandastarymyzdyń Reseıde turatyn qazaqtardyń 20 aımaqtaǵy 24 qoǵamdyq uıymdary ókilderimen kezdesýi boldy. Qazaqstan Elshiligi, konsýldyqtar men Reseıdiń Ult isteri jónindegi federaldyq agenttiginiń ókilderi qatysqan bul kezdesýdiń óte qyzyqty ótkenin aıta ketý kerek. Reseı Federasııasynyń qalalarynda oqıtyn 70 myńnan astam qazaqstandyq stýdentpen baılanystar ornatyldy. Sonyń 25 myńy memlekettik granttar esebinen oqıdy. Máskeý JOO-larynda oqıtyndar sany búgingi kúni 5 myńnan asady.
Mine, túıip aıtqanda, eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq óz deńgeıinde damyp keledi deýge negiz bar.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».