Jahandyq qaýipsizdik kepili – kúsh biriktirý

Sáýirdiń alǵashqy kúni Vashıngtonda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV Sammıt ótti. Jahandyq qaýip-qaterler asqynyp, adamzattyń aldynda sheshilýi qıyn kóptegen túıtkildi máseleler kóldeneńdep turǵan qazirgi ýaqytta qadiri bıik sanalatyn bul forýmǵa Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qatysyp, sóz sóıledi. Álemniń 51 elinen kelgen Prezıdentter men Premer-mınıstrlerdiń, syrtqy saıasat vedomstvolary basshylarynyń, sondaı-aq, BUU, Eýropalyq keńes, Eýropalyq komıssııa, MAGATE jáne Interpol syndy halyqaralyq bedeldi uıymdar jetekshileriniń basyn qosqan IV Sammıtti AQSh Prezıdenti Barak Obama ashyp, qatysýshylarǵa quttyqtaý sózin arnady ári forým jumysyna tabys tiledi. Iаdrolyq qaýipsizdik boıynsha sammıtter ótkizý týraly bas­tamany 2010 jyly usynyp, bul alqaly jıyndy alǵash ret sol jyldyń sáýirinde uıymdastyrǵan, ıadrolyq qarýdy taratpaý isin óz saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri etip prezıdenttik qyzmetine kirisken kezden bastap aıqyndap alǵan AQSh basshysy Barak Obama óz sózinde ıadrolyq qarýdan týyndaıtyn qaýip-qaterdiń asqynyp turǵanyn aıta kelip, bul ǵasyr tajalymen kúreste kúsh biriktirýdiń ózektiligin atap ótti. Sondaı-aq, ol ıadrolyq qarýdy azaıtý jáne joıý baǵytynda kóptegen naqty sharalar atqarylǵanyna keńirek toqtaldy. «Sońǵy 6 jyldyń ishinde ıadro­lyq qaýipsizdikti nyǵaıtý baǵy­tynda jańa sıpattaǵy ádisterdi paıdalanýǵa qol jetkizdik. HHI ǵasyrda eshbir el óz qaýipsizdigin jekeleı qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan, bul máselede koalısııa quryp, ózara yntymaqtasa ju­mys isteý qajet. Biz osy baǵytta kóptegen tabystarǵa qol jet­kizdik», – dedi Barak Obama. Odan ári AQSh Prezıdenti ondaǵan  mem­lekettiń ózderiniń joǵary baıy­tylǵan ýran jáne plýtonıı zat­tarynan arylǵanyn, birqatar elder ózderindegi osyndaı mate­rıal­dardyń nıeti bótender qolyna túsip qalmaýy úshin joıǵanyn jáne basqa da júzege asyrylǵan shara­lardy atap ótti. Budan keıin sóz kezegi III Sammıtti ótkizgen eldiń basshysy re­tinde Nıderland Koroldiginiń Pre­mer-mınıstri Mark Rıýttege berildi. Ol óz sózinde forýmnyń mańyzyna ekpin berdi. Osydan keıin sammıttiń ple­narlyq otyrysy jabyq esik jaǵ­daıynda jalǵasty. Sammıttiń túske deıingi birinshi sessııasynda, ıaǵnı aldyńǵylar qa-tarynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa sóz berildi. Muny biz álemdik qoǵamdastyqtyń tynyshtyqtan ózge tilegi joq Qa­zaqstannyń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúrestegi belsendi is-qı­my­ly­na jáne turaqtylyq pen ty­nysh­tyq­ty saqtaýǵa sińirgen qyzme­tiniń eren ekendigine bergen oń baǵasy dep uǵyndyq. Sammıt delegattary aldynda sóılegen Nursultan Nazarbaev Qazaqstan ıadrolyq nysandar men materıaldar qaýipsizdiginiń deńgeıi eń joǵary memleketterdiń alǵashqy jıyrmalyǵyna kire­ti­nine nazar aýdardy. «Bizde ult­tyq deńgeıde naqty ıadrolyq qaýip­sizdik boıynsha birqatar keshen­di sharalar júzege asyryldy. Iаdrolyq materıaldardy eks­porttyq baqylaý júıesi jetil­dirilgen. Iаdrolyq jáne radıo­aktıvti materıaldardy biriz­dendirý ortalyǵyn qurý jónin­de jumystar júrgizilýde. Alma­tydaǵy Iаdrolyq fızıka ıns­tı­týtynyń zertteý reaktorlary tómen baıytylǵan otynǵa kóshi­rildi. El aýmaǵyndaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtaǵy osyn­daı jobany júzege asyrý jedel­detiledi. Iаdrolyq nysandardyń bári MAGATE-niń jan-jaqty baqy­laýynda tur», – dedi Memleket basshysy. Prezıdent elimiz búginde ýran qory jáne onyń kenin óndirý jóninen álemdik kóshbasshy bolyp otyrǵanyn, sondaı-aq, osy ónimdi negizgi eksporttaýshylardyń biri ekenin atap ótti. «Biz beıbit maq­satta paıdalaný úshin ıadrolyq otyn óndirýdiń jahandyq tehno­logııalyq tizbeginen laıyqty oryn alý nıetindemiz. MAGATE-men birlesip Iаdrolyq otyn bankin qurý bizdiń mańyzdy úlesimiz bolǵanyn aıtqym keledi. Bul Irannyń ıadrolyq problemasyn sheshý úshin de mańyzdy boldy. Bolashaqta ıadrolyq energııany beıbit maqsat úshin paıdalanǵysy keletinder osy Bank resýrsyn qoldanýyna bolady. Biz tómen baıytylǵan ıadrolyq otynnyń Halyqaralyq depozıtarııi bolyp sanalamyz. Bizde MAGATE-men birlesip ýrandy óndirý jáne baıytýdyń barlyq sıklyn avtomatty túrde tirkeý, baqylaý jáne qorǵaýdyń qanatqaqty jobasy tabysty iske asyrylýda. Qazaqstan barlyq múddeli memleketterdiń azamattyq ıadrolyq tehnologııalarǵa qol­jetimdiligi teń bolýyn qoldaıdy», – dedi Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy halyq­ara­lyq qoǵamdastyq túrli elderdiń ult­tyq energetıkalary men óner­ká­­sipterin tómen baıytylǵan otyn­ǵa kóshirý isin yntalandyrý sha­ra­laryn ázirleýi qajettigin aıtty. Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev osydan 25 jyl bu­ryn Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan soń Nevada (AQSh) men QHR-da synaqtar toqtatylǵanyna nazar aýdardy. «Biz burynǵy polı­gon aýmaǵyndaǵy halyqty saýyq­tyrý jáne jer men sýdy zalalsyzdandyrý jónindegi júıe­li halyqaralyq kómek aıasyn keńeı­tý máselesin alǵa qoıdyq, óıtkeni Qazaqstan osy qasiretpen jalǵyz ózi betpe-bet kelip otyr. Men elderdiń kóshbasshylaryn, ásirese, Ortalyq Azııa ıadrosyz aımaǵynyń kepili sanalatyn bes derjavanyń basshylaryn, sondaı-aq, ıadrolyq joıylýdyń sýısıdtik qaterin boldyrmaý jónindegi álemdik maqsatty quptaıtyn mem­leketterdiń mártebeli delegasııalaryn polıgonnyń jabylýynyń 25 jyldyǵyna arnalǵan eske alý sharasyna shaqyramyn», – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Memleket basshysy búginde terrorshylardyń jappaı qyryp-joıý qarýyn paıdalanýynyń naqty jaǵdaıǵa aınalyp otyr­ǵanyn, sondyqtan álem elderi kóshbasshylarynan naqty is-qımyl talap etiletinin atap aıtty. «BUU aıasynda barlyq eldiń qaty­sýymen terrorızmge qarsy kúres­tiń jahandyq jelisin qurý qajet­tiligi pisip-jetildi. Bul jarııa­lan­baǵan soǵysta tek osylaı jeńis­ke jete alamyz», – dedi Nursultan Nazarbaev. Sóziniń sońynda Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qaýipsizdik salasynda áli sheshimi tabylmaǵan máseleler kóp ekenin eskere otyryp, sammıt ótkizý jónindegi B.Obamanyń bastamasy óz jal­ǵasyn tabatynyna senim bildirdi. «Qazaqstannyń osyndaı is-shara ótkizýge moraldyq quqyǵy bar dep oılaımyn. Bul polıgonyn jaýyp, álemdegi tórtinshi ıadrolyq qarý arsenalynan bas tartqan elge degen rızashylyqtyń belgisi bolar edi», – dedi Memleket basshysy. Elbasy sammıtke qatysý barysynda birqatar sheteldik delegasııalar basshylarymen kezdesip, kelissóz júrgizdi. Fınlıandııa basshysy Saýlı Nıınıstıomen kezdesýde Prezı­dent­ter aýyl sharýashylyǵy sala­syndaǵy yntymaqtastyq, bilim berý salasyndaǵy ózara is-qı­myl­dy nyǵaıtý, sondaı-aq, ınno­vasııa engizý baǵytyndaǵy bir­lesken qyzmet máselelerin tal­qylady. Nursultan Nazarbaev, son­daı-aq, Majarstan Premer-mınıs­tri Vıktor Orbanmen kez­desti. Bul rette V.Orbannyń byl­tyr sáýi­r­de Astanaǵa saparyn­da qol jet­ki­zilgen ekijaqty ýaǵ­dalas­tyq­tardy júzege asyrý jáne ag­ro­óner­kásip keshenindegi ynty­maq­­tastyq jaıy áńgime arqaýyna aınaldy. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınmen júz­de­sýde memleketter basshylary Shan­­­haıda bıylǵy qyrkúıekte ótki­zý josparlanǵan, Nursultan Nazarbaev qurmetti qonaq retinde shaqyrylyp otyrǵan «G20» sam­mıti jaıyn talqylady. Sonymen qatar, Elbasy Túr­kııa Prezıdenti R.Erdoǵanmen, Ázer­baıjan Prezıdenti I.Álıev­pen, Ior­danııa Koroli II Abdal­lamen, Ýkraına Prezıdenti P.Poro­shen­komen, Armenııa Prezıdenti S.Sar­gsıanmen, Lıtva Prezıdenti D.Grı­baýskaıtemen, Meksıka Pre­zı­­denti E.Penıa Netomen, Chılı Pre­zıdenti M.Bacheletpen, Ún­distan Premer-mınıstri N.Mo­dı­men, Sıngapýr Premer-mı­nıstri L.Sıan Lýnmen, Japonııa Pre­mer-mı­nıstri S.Abemen jáne AQSh Mem­lekettik hatshysy Dj.Ker­rı­men kezdesti. Osy arada biz Elbasynyń Ja­ponııa Premer-mınıstrimen júz­desýine qysqasha toqtala ketkendi jón kórip otyrmyz. О́ıtkeni, bul eki eldiń de ıadrolyq qarýdan kórgen azaby az emes. Kezdesý barysynda taraptar ekijaqty yntymaqtastyqtyń, sonyń ishinde, saýda-ekono­mı­ka­lyq, saıa­sı jáne mádenı-gýmanı­tar­­­lyq salalardaǵy ózara is-qı­myl­­­dyń negizgi baǵyttaryn talqy­lady. Elbasy óz sózinde S.Abeniń Astanaǵa taıaýdaǵy sapary Qa­zaq­stan men Japonııa qarym-qaty­nasyn jańa sapaly deńgeı­ge kótergenin, qol jetken ýaǵda­las­tyqtardy júzege asyrý turǵy­synan eki el úkimetteriniń búginde belsene jumys istep jatqany sonyń aıǵaǵy ekenin atap ótti. Mem­leket basshysy bul jolǵy sam­mıttiń taqyryby ıadrolyq qarý synaǵynan zardap shekken eki el halqyna da jaqyn eke­nine, sol sebepti, Qazaqstan men Ja­ponııanyń jahandyq antı­ıadrolyq qozǵalystaǵy ustanymdarynyń da uqsas ekenine nazar aýdardy. Japonııa Premer-mınıstri Nursultan Nazarbaev pen Qa­zaq­stan halqyn Táýelsizdiktiń 25 jyl­dyǵymen jáne Parlament Má­jilisi saılaýynyń tabysty ótýi­men quttyqtady. S.Abe Qazaqstan-Ja­ponııa baılanystarynyń belsen­diligi artyp kele jatqanyna da rızashylyq bildirdi. Aıta keteıik, Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıt barysynda Qazaqstan men Japonııanyń Iаd­rolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly sharttyń (IаSJTSh) kúshine enýine tezirek qol jetkizý jónindegi birlesken málimdemesi qabyldandy (Bul qujat bólek jarııalanyp otyr). Osy arada aıta keteıik, budan bólek, Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi sammıt sheńberinde taǵy da bir qujat jarııalandy. Ol – Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Tómen baıytylǵan ýran bankine qatysty AQSh, BAÁ, Germanııa, Japonııa, Iordanııa, Qa­zaq­stan, Kanada, Qytaı, Is­panııa, Majarstan, Norvegııa, Oń­tús­tik Koreıa, Ulybrıtanııa, Fılıp­­pın, Fınlıandııa, Fran­sııa, Chehııa jáne Shvesııa kóshbas­shy­lary­nyń birlesken málimdemesi (Bul málimdeme de bólek jarııalanyp otyr). Elbasy Nursultan Nazarbaev Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sam­mıt aıasynda qazaqstandyq BAQ ókilderi úshin arnaıy brı­fıng ótkizdi. Memleket basshysy brıfıng barysynda óziniń Brıýsselge taıaýdaǵy sa­pary kezinde Qazaqstan Parla­menti Eýropalyq odaqpen (EO) keńeı­tilgen seriktestik jáne ynty­maqtastyq týraly kelisimdi ratı­fıkasııalaǵanyn atap ótti. «Qujattyń keıbir erejeleri birinshi mamyrdan bastap kúshine enedi, biraq ol tolyq kúshine enýi úshin EO-ǵa múshe barlyq 28 memleket ratıfıkasııalaýy qajet. Osy jóninde ýaǵdalastyqqa qol jet­kizildi», – dedi Nursultan Nazarbaev. Eýropalyq keńes pen Eý­ro­palyq komıssııa basshylarymen bolǵan kelissózderdiń negiz­gi tarmaqtary arasynan Prezı­dent birqatar qazaqstandyq avıakom­panııalardyń Eýropaǵa ushýyna salynǵan tyıymdy joıyp, Qa­zaqstan azamattary úshin vıza rejimin jeńildetý máselelerin arnaıy bólip atady. Budan keıin Nursultan Nazarbaev Vashıngtonda ótip jat­qan sammıttiń negizgi taqyryp­taryna da toqtaldy. Sonymen bir­ge, Memleket basshysy terro­rızmge qarsy is-qımyldyń jáne ıadrolyq zarıadtyń ekstre­mıs­ter qolyna túsýine jol ber­meý­diń mańyzdylyǵyn aıtty. «Bul úshin búkil halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń birlesken naqty jumy­sy qajet. Men terrorlyq uıym­darǵa qatysy bar árkimdi baqylaýǵa alýǵa bolatyn biryńǵaı álemdik jeli qurý qajet dep sanaımyn», – dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti búginde atom energııasyn paıdalanatyn nysandardyń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý mańyzdy ekenine nazar aýdardy. Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev sammıt aıasyn­da delegasııa basshylarymen ótken kezdesýler týraly aıtyp berdi. «Men Japonııa Premer-mınıstri Sındzo Abemen kezdesý ótkizdim. Biz kúzde, meniń To­kıoǵa saparym kezinde yntymaq­tas­tyǵymyzdy ekonomıkanyń túrli sektorynda damytýdyń ar­naýly jospary qabyldanady dep ýaǵdalastyq. Japonııa – Qazaq­stannyń kóptegen baǵyt boıyn­sha seriktesi. Bul el bizge Semeı polıgonyndaǵy synaq qurban­daryn saýyqtyrý jóninde zor kómek kórsetti. Sondaı-aq, AQSh basshylyǵymen, sonyń ishinde Memlekettik hatshy Djon Kerrı­men, Ýkraına men Meksıka kósh­basshylarymen kezdesýler ótti», – dedi Memleket basshysy. BAQ ókilderiniń saýaldaryna jaýap bere otyryp, Nursultan Nazarbaev Eýropalyq keńes jáne Eý­ropalyq komıssııa basshylary­men EO men EAEO ózara yqpal­das­tyǵynyń budan arǵy perspektıvalaryn talqylaǵandaryn aıtty. «Bul – kúrdeli másele. Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaqty Ba­tysta kóbi árqalaı qabyldaıdy. Bireýler ony KSRO-ny qaıta qalpyna keltirý jónindegi joba dep sanaıdy. Sondyqtan, men saıa­satkerler jáne sarapshylar bul máselege qatysty istiń mán-jaıyn aıqyndap, biz esh qıyndyqsyz ózara saýdany júzege asyra alýy­myz úshin eki birlestiktiń bir­lesken konferensııasyn ótkizýdi usyndym. Al oǵan búginde birqa­tar obektıvti kedergiler bar, máse­len, Batystyń Reseıge qatys­ty sanksııalary. Alaıda, keleshek­te eger Eýropalyq odaq, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my erkin saýdaǵa jol ashsa, bul búkil Eýrazııa úshin orasan paıda ákeledi», – dedi Qazaqstan Pre­zıdenti. Sonymen qatar, brıfıng barysynda bizdiń eldiń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi tórt sammıtke qatysýynyń qorytyndysy jasaldy. «AQSh Prezıdentiniń bas­tamasymen ótkizilgen sammıtter eleýli paıdasyn tıgizdi. Búginde búkil álem boıynsha planetany tutasymen áldeneshe ret joıýǵa jetkilikti óte kóp ıad­rolyq qarý bar. Sondyqtan, qarý­syzdaný máselesi bizdiń jáne urpa­ǵy­myzdyń bolashaǵyn aıqyndaıdy», – dedi Memleket basshysy. Qazaqstan Prezıdenti jyl saıyn sammıttiń arqasynda 50-den astam memlekettiń basshylary men ókilderi ıadrolyq qaýipsizdiktiń meılinshe ózekti máselelerin sheshý úshin bas qosatynyn da aıtyp ótti. «Mundaı kelissózder qorytyndysy boıynsha Birikken Ulttar Uıymy aıasynda sheshimder qabyldanady. Árbir memlekettiń bul baǵytta qabyldanyp jatqan sharalar jóninde aıtýǵa múmkindigi bar. Máselen, atom energııasymen jumys isteıtin nysandar qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ıadrolyq materıaldardyń terrorshylar qolyna túsýine jol bermeý sharalary jóninde aıta alady. Bizdiń el polıgondy jaýyp, asa iri ıadrolyq arsenaldan bas tartqanyn eskersek, osyndaı kelesi kezdesý Qazaqstanda ótýi múmkin», – dedi Nursultan Nazarbaev. Osylaısha, Iаdrolyq qaýip­sizdik máselesi jónindegi IV sam­­mıtte Qazaqstannyń beıbit­shilikti jaqtaǵan úni álemge aıqyn estildi. Naqtylaı aıt­qanda, elimizdiń halyqaralyq qa­rym-qatynastar salasyndaǵy bedeli bir saty jo­ǵary kóterilip, mereıimiz arta tústi. Jalpy, Qazaq­stan buǵan deıin de qaýip­sizdik máselesinde, ıntegrasııalaný úderisinde, din men din, ult pen ult, el men el arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý baǵy­tynda qosyp kele jatqan úlesi aıqyndalǵan, halyq­ara­lyq qoǵamdastyqtan joǵary ba­ǵa­ǵa ıe bolǵan jurt retinde tanyl­ǵan. Osy joly da ıadrolyq qa­rýsyzdaný, ıaǵnı ıadrolyq qarý-ja­raq­tardan arylǵan beıbit ómir­­di ornyqtyrý isinde kósh-bas­shy el ekendigimiz ózgelerdiń ta­ra­pynan laıyqty atalyp ótti. Aıta keteıik, Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıt 2010 jyldan beri 2 jyl saıyn ótkizilip ke­ledi. Buǵan deıin atalǵan sammıt 2010 jyly Vashıngtonda (AQSh), 2012 jyly Seýlde (Ońtústik Koreıa) jáne 2014 jyly Gaagada (Nıderland) ótken bolatyn. Qazaqstan – sammıttiń turaqty qatysýshysy. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan» – Vashıngtonnan (AQSh). Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.