Nemat Kelimbetov jáne ádebıet álemindegi rýhanı almasýlar

«Azap shekkiń kelmese, kúnshil bolma».

Ýnsýrı

Jazýshy, aýdarmashy, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, Kúltegin atyndaǵy syılyqtyń laýre­aty, Eýropanyń Frans Kafka qoǵamy marapatynyń ıegeri, túrkolog-ǵalym Nemat Kelimbetovtiń esimi óz elimizde ǵana emes, shetelge de keńinen tanys. Baǵa jetpes ádebı murasy – kórkem týyndylary men aýdarmalary, ǵylymı-zertteý eńbek­teri men maqalalary – dúnıejúzilik mádenıet pen ádebıetke asyl qazyna bolyp qosyldy. Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov «Erlik pen danalyq dastany» dep joǵary baǵalaǵan «Úmit úzgim kelmeıdi» kitaby búginde álemniń kóptegen tilderine aýdarylyp, sheteldik oqyrman qaýymnyń súıip oqıtyn kitabyna aınalyp otyr. Halyqaralyq qatynastardyń ózegi bolǵan kitap álem ádebıetin damyta otyryp, álemdik tarıhtyń bir bólshegine aınalýda. Olaı bolsa, ulttyq qundylyqtardan bastaý alǵan qazaq qalamgeriniń ıntellektýaldyq shyǵarmashylyq qýaty men rýhanı kórkemdik deńgeıiniń álemdik bıik tuǵyrda turǵanyn aıǵaqtaıtyn álem oqyrmandarynyń tómendegi pikirlerine nazar aýdaraıyq.

Raıhan MÁJENQYZY,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty.

Fransýz tilindegi «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabynyń alǵy­sózin jazǵan Qazaqstan Prezı­dentiniń Beıbitshilik jáne rýhanııat syılyǵynyń laýreaty, Fransııanyń «Altyn palma» ordeniniń ıegeri, álemge áıgili ádebıetshi Alber FIShLER: – «Men munshama azap shegý adam­dy «jaqsartady» degenge kú­má­nim bar, biraq bul onyń jan dú­nıe­­sin tereńdetedi». Fılosof Nıs­­sheniń bul aıtqany qazaq jazýshysy Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabyndaǵy ju­ba­ıy Qýanyshqa baǵyshtaǵan mo­no­logyna dóp keledi. Osynaý ózekten ótetin mátin taıaý­da fransýz tiline aýdaryldy. Fransýz tildi oqyrmandardyń na­zaryn olardyń ashy da ashyq, keı­de kúrdeli, tipti, óte aýyr oqy­­latyn dúnıege bel býýǵa týra ke­letinine aýdarǵym keledi. Múm­­­kin emesti eńserýge – aıaq-qol­dary­nyń jansyz qalǵanyna qara­­mas­tan, tiri qalýǵa tyrysqan adam­­n­yń, kitapta Erjan dep atalatyn avtordyń óziniń, tereń de tabıǵı toryǵýyn kórsetken shy­ǵar­maǵa aýdarǵym keledi. Iá, ózi­niń tirligine udaıy jabysyp aıy­ryl­maǵan úreıdi sezine otyryp, tiri qalýǵa tyrysqan. Kitapta onyń Gaýhar dep atalatyn áıeli ta­ǵdyr tálkegine qarsy turǵan tek­ti de meıirimdi ana retinde kórinis tapqan. Qurmetti oqyrman, bul shyǵar­ma beıjaı qaldyrmaıtynyn bili­ńiz, ol ózine tartyp otyrady jáne esh tańdanyssyz-aq «aýrýha­na palatasyndaǵy shy­naı­y­lyq kitaphanadaǵydan ana­ǵur­­lym kúshti...» ekendigin má­lim­­deıdi. Osylaısha biz basqa álem­­ge, udaıy úzilmeıtin dene jáne júıke azabynyń álemine aýy­samyz. Bizdi ómirdiń máni tý­ra­ly tereń paıymdaýlarǵa súń­gi­te­tin, kóz jasyna bulanǵan álem­di kórsetetin bul kitap, qalaı desek te, Gaýhardyń jaquttaı jar­qy­raǵan nuryna bólengen ǵajaıyp úmit bolyp qala beredi. Sonyń kómegimen avtor «adam rýhynyń jeńilmeıtindigin» pash etedi. Sonymen qatar, bul kitap bizdi avtordyń ádebıettiń sıqyry men qýatyn asha túsýine jeteleıdi. Nemat Kelimbetovtiń qalamymen jazylǵan oıǵa degen madaq týyndaıdy, óıtkeni, onyń ózi aıtqandaı: «Meniń oıym, meniń túısigim áli sóngen joq... Bul qarý jáne qarý bolǵanda qandaı!.. Sondyqtan, men jazýym kerek!..». Osy maqsatpen Erjan shynynda da ózi úshin uly eńbekterdi ashady, al olar dala áleminiń ómir saltyn, aqyl-oıyn, qazaqstandyqtardyń júregine óte jaqyn hakim Abaıdyń, onyń iz­basary Áýezovtiń nemese Ma­qa­taevtyń ómiri jaıly eńbekter bolatyn. Aqyrynda Erjan úırený kerek­­tigi jóninde keńeske qulaq asa otyryp, aýdarmalar jasaý­dyń arqasynda ádebıetshige aınalady: «zulymdyqqa qarsy kúre­setin jazý­shylar áskeriniń jaýyn­geri» bolady. Sóıtip, ol óziniń taban­dylyǵymen «ólimge qar­sy turýǵa múmkindik bergen» adam­dar­dyń barlyǵynyń atynan baıan­daıdy. Erjan: «Osynshama azapqa men qa­laısha jalǵyz tóze alamyn?..» deıdi. Rasynda da, jubaıy Gaý­har­­syz ol qalaı jazýdy ıgermek? Osy­naý mahabbat monology ar­qy­ly Erjan óziniń jan jetpes ja­rynyń aldyndaǵy moraldyq paryzyn bildiredi. Buǵan kitaptyń úsh­ten eki bóligi arnalǵan, sodan soń qorytyndy bólimde biz Aqylbektiń «shaıpaý áıeli» Raýshannan kóretin basqa, qarama-qarsy dramaǵa tap bolamyz. Bul áıel Gaýhardyń antıtezasy bolyp tabylady jáne adamzattyń albas­ty qyryn tanytady... Abaı óziniń 37-qarasózinde bylaı deıdi: «Jamandyqty kim kórmeıdi? Úmitin úzbek – qaıratsyzdyq. Dúnıede eshnársede baıan joq ekeni ras, jamandyq ta qaıdan baıandap qalady deısiń? Qary qalyń qatty qystyń artynan kógi qalyń, kóli mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi?». Naq osyndaı qýattan qaıta tirilgen avtor ózi saqtaı alǵan adamgershiliginiń bar kúshimen «Men tirimin!» dep jar salady. Iá, bizdi túńilý men ómirge qushtarlyqtyń arasyndaǵy tereń ordy attap ótýge májbúrleıtin Nemat Kelimbetov shyǵarmalaryn oqý kerek! Parıj, 2015 Aǵylshyn jazýshysy Devıd PERRI: – Men áli kúnge deıin ádebıet­tegi kemel oıdyń jaqtaýshysymyn. Adam jany qorshaǵan álemdi tanyp-bilýde bıikke sharyqtaı alady. Árbirden soń qazirgi zaman prozasy jaı ǵana jeke basynyń atyn shyǵarý ne bolmasa mansap qurýǵa emes, eń az degende senimge negizdelýi tıis. Osy aıtqanym rastalyp shyqqandaǵy lázzatty bylaı qoıǵanda, Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» atty ǵajap kitabymen tanysýym bólek qýa­nysh. Shyn mánisinde, sońǵy jyl­dary maǵan pikir jazýǵa usy­nylǵan kitaptardyń basym kóp­shi­ligine esh uqsamaıtyn dene aza­­­byna qarsy turǵan rýhanı je­­ńis týraly baıandalǵan bul shy­­ǵarma meni tańǵaldyrdy. Ony oqyrmanǵa jeńil formada jet­ki­ze bilgen. Munymen qosa, onyń júrekjararlyq mazmuny asqan Sheberdiń qolynan shyqqan. Eger de sheberlikti sapa dep, al talantty erekshe jasampazdyq dep biletin bolsaq, Kelimbetovtiń ómir­baıandyq hıkaıaty qazirgi zaman­nyń jańa klassıkasynyń qataryna enedi. Álbette, kemeldilik ádebı she­ber­liktiń ǵana kórsetkishi emes. Shynaıy birtutastyqqa jete­leıtin áreketter arqyly jete alatyn, únemi jyljyp otyratyn nysanamen teń. Keń ekzıstensıaldy perspektıva turǵysynan alyp qaraǵanda, Kelimbetovti adam retindegi ólshem dep bilemiz. Bul turǵyda, julynǵa jasalǵan sátsiz ota nátıjesinde kúndelikti qaıtalanyp otyratyn beınetke toly tozaqqa avtordyń tótep berýiniń ishki syryna tereń boılaımyz. Tósekke tańylǵan uzaq on jyldy asqan jigermen bastan keshirýge báriniń batyly jete bermeıtini sózsiz. Aıaýsyz jaǵdaıǵa dýshar bolǵan jas otbasyna júk­telgen mindetterdi atqarýda she­shimdilik tanytý qajetin qos­pa­ǵannyń ózinde. Túıindeı kele aı­ta­rym, bul tamasha kitapty dú­­ken­nen ne kitaphanadan taýyp oqyǵan oqyrmannyń baqyty zor. Myńdaǵan qıyndyqtarǵa batyp kete me, álde Kelimbetov sekildi adam qalpyn saqtap qaıǵyǵa qarsy tura ma? Oqyrman avtor sheberligine tamsanyp qana qoımaı, kitapty paraqtaǵan saıyn etıkalyq sabaq alyp otyrý baqytyna ıe bolady. Bul sırek kitaptarǵa ǵana tán qubylys. О́z basym, tamasha eńbekti oqý arqyly ózimdi jaqsyraq sezine tústim. Eger de kimde-kim ádebıet adam taǵdyryn jaqsy jaǵyna ózgertýge septigin tıgizedi dep sense, osy shyǵarmany mindetti túr­de oqyp shyǵýǵa shaqyramyn. Kelim­betovtiń ómirbaıandyq hıkaıaty – qazir­gi zamannyń jańa klassıkasy. London, 2014  Ázerbaıjan Respýb­lıka­sy­­­nyń eńbek sińirgen óner qaı­­ratkeri, aqyn Chıngız ÁLIOǴLY: – ...Nemat aǵanyń orys tilinde shyqqan «Ne hochý terıat nadejdý» kitabyn syılaǵan-dy, sony oqı bastaǵannan-aq bas kóterýden qaldym. Betten betke kóshken saıyn meniń aldymnan óziniń ǵajaptyǵymen adam aıtqysyz kúshti keıipkerdiń beınesi ashyla berdi. Ol óziniń álsiz, aýrý táninde ómirde óte sırek kezdesetin qan­shalyqty alapat rýh shyńdaı bilgen deseńizshi! Qazaq memlekettik pedagogı­ka­lyq ýnıversıteti Nemat Kelim­betovtiń mereıtoıyna arnap uıymdastyrǵan ǵylymı-prak­tı­ka­lyq konferensııada sóılegen sózim­de men bul kitaptyń bas keıip­keri, bálkim, avtordyń ózi emes, oǵan búkil ómirin arnaǵan onyń jas jubaıy, dedim. Bizdiń kóz aldymyzǵa qaıyspas, kúshti, shyn berilgen, jaryn, otbasyn sú­ıe­tin qazaq áıeliniń beınesi keledi. Men bul kitapty Ázerbaıjanǵa ákeldim de, bizdiń Tehran Velıev degen belgili aýdarmashyǵa orys tilinen ázerbaıjan tiline tár­jimalaýyn ótindim. Sóıtip, «Úmit úzgim kelmeıdi» «Tehsıl» bas­pasynan jaryqqa shyqty. Bul oqıǵa týraly habarlaǵan maqalalardyń biri «Jaýlap alǵysh kitap» dep ataldy. Men alǵashqyda bul teńeý­ge tańǵalsam da, keıin onyń shy­nyn­da da adamdy jaýlap alaty­nyna, bir bastap oqyǵannan bas kóterý múmkin emestigine kózim jetti. N.Kelimbetovtiń ádebı shyǵar­ma­shylyǵynyń qupııasy sonda, onyń shyǵarmalary bárine tanys, biraq kóptegen adamdar kór­sete almaıtyn sezimderdi ashyp beretinine meniń senimim mol. Baký, 2012 Belarýs Ulttyq akademııa­synyń akademıgi, professor, medısına ǵylymdarynyń doktory, Belarýs Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laý­reaty, Belarýs Respýblı­kasynyń eńbek sińirgen ǵy­lym qaıratkeri  Arnold SMEIаNOVICh: – О́zimniń kópjyldyq neıro­hırýrgtyq dárigerlik praktıkamda (bul iske jarty ǵasyr ǵumy­rymdy arnaǵan ekem) maǵan óte kúshti adamdarmen jıi kezdesýge týra keldi. Adam eshýaqytta aýrý­ǵa berilgisi kelmeıdi, óziniń bar kúsh-jigerin densaýlyǵy úshin, berik­tigi úshin kúreske baǵyttaıdy. О́kinishke qaraı, bul kúreste bári jeńiske jete bermeıdi. Adamnyń qatań synaq qabyrǵasynyń aldynda mort áınek sııaqty byt-shyt shashylǵanyn da talaı kórdim. Al qaýipti aýrý basyna tóngen adam­nyń ózi týraly, azap shegýshi týraly ne aıtarsyń!.. Týǵan-týys­qandary da, jaqyndary da mun­daıda ózderin ártúrli ustaıdy. Bas­taryna kelgen náýbetke shydaı almaıtyndar da az emes. Nemat Kelimbetov bolsa ózin ózi jeńip shyqty. Onyń asa qýatty erik-jigeri úreıli bálege boı ber­medi, baǵynbady. Naýqas ózin na­ǵyz kúresker retinde kórsetti, eń kúrdeli synǵa shydaı bildi. Ǵalym, ádebıetshi jáne jazýshy, aýdarmashy óziniń aýrý halinde de úlken árippen jazylatyn Ǵalym bolyp qaldy. О́ziniń ǵylymı jumystaryn jalǵastyra otyryp, zertteýshi ǵajaıyp dúnıe jasady. «Úmit úzgim kel­meı­di» kitabymen ol erekshe sy­naq kezeńindegi adam mineziniń bol­mysyna tereń boılady. О́z keıip­kerlerin zerdelegendegi avtordyń suńǵylalyǵy kóp nárse týraly oılaýǵa, ómirdiń qundylyqtaryn tarazylaýǵa májbúrleıdi. Qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan pasıentterdiń árqaısyna men Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» povesindegi aǵynan jarylǵan betterdi oqyp shyǵýǵa keńes bergim keletindigin ımandaı moıyndaımyn. Sodan keıin oqyrmandardyń kóbi óz kúshine senetinine, ómir úshin kúresýge bolatynyna jáne qajet ekendigine kózderi jetedi dep senemin. О́mir – Adamǵa berilgen uly syı. Endeshe, nege biz onymen op-ońaı qosh­tasýymyz kerek?!. Sondyqtan da Nemat Kelim­betov­tiń «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabynyń álemdi sharlap ket­kendigi, túrli tilderge aýdarylyp jatqandyǵy kezdeısoq emes. Jeke óz basym oǵan Jazýshy retinde, talaı synnan ótken jáne ómirdiń qundylyqtaryn sezine bilgen Adam retinde qaltqysyz senemin. Nemat Kelimbetovtiń úl­gisi, onyń adamnyń qadir-qa­sıeti úshin, jaqyn adamdarǵa, tutas alǵanda, qoǵamǵa paıdaly bolý úshin kúresi kóp ýaqyt boıy Adam­zatty qyzyqtyratyn bolady!  Japonııanyń Azamattyq dıplomatııa jáne Dostyq almasý keńesiniń tóraǵasy, Aoıama Gakýın ýnıversıtetiniń bu­ryn­ǵy rektory Ken MASÝDZAVA: – Alǵash ret japon tiline aýdarylyp otyrǵan «Úmitimdi úzgim kelmeıdi» kitaby dál osy japon jurty oqýy tıis qazaq ádebıetiniń bir ókili bola alatyn týyndy dep esepteımin. Kitap avtory Nemat Kelimbetov Tashkent qarjy-ekonomıkalyq ınstıtýtynyń túlegi bolǵanymen, óziniń ómirlik jolyn bul salada salmaı, QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetiniń túlegi retin­de ádebıet salasynda óshpes iz qal­dyrǵan tulǵa. Avtordyń ózi osy kitaptyń basty keıipkeri Erjan sııaqty 35 jas shamasynda omyrtqa dertine shaldyǵyp, qol-aıaǵy qoz­ǵal­maı qalǵan kisi. Bul kitap – Kelim­betovtiń ózi jaıly jazylǵan novella. Biraq, bul jáı ǵana novella emes. Oǵan sebep kitaptyń basty keıip­keriniń ýaıym qushqan sezimi avtordyń óziniń ýaıym qushqan sezimin jetkizýden áldeqaıda asyp túsip, oqyrmannyń ýaıymyna aınalyp ketetin ámbebaptyǵynda. Jáne de osy kitapta kórsetilgen qıynshylyqty jeńe bilýdiń joly avtordyń ózin ǵana qut­qaryp qoımaı, oqyrmanǵa da qıyn­shy­lyqtan shyǵa alatyn kúsh beredi. Mine, osyndaı daryndy avtordyń kitaby japon jurtynyń mádenıeti men tarıhy baı Qazaq­stan eline kókirek kózimen qaraýǵa sebep bolsa eken degen tilekpen qalamymdy qoıaıyn. Tokıo, 2015 jyl Hankýk halyqaralyq tilder  ýnıversıtetiniń professory Kang DÝKSÝ: – Qazaq ádebıeti Koreıada ázirshe belgisiz. Bul turǵydan kel­gende Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabynyń aýdarmasy mańyzdy oqıǵa. Azııanyń kindiginde ornalasqan Qazaqstan ádebıetiniń koreı tilinde usynylýy Koreıada álem ádebıeti arnasyna kelip qosylǵan alǵashqy aýdarma ádebıetiniń biri bolyp otyr. Tán men jannyń azabynan qutylar jol tek otbasylyq mahabbatta jatty. Keıipkerdiń ómirin saqtaı alatyn tek adal, súıetin áıel edi. Ol ólim kóleńkesin ysy­ryp, tirlik sáýlesin shashyra­ta alatyn. Erjan ajal úreıin eńserip, ómirge qushtarlyq sezimin shyńdaıdy. Sóıtip, ol aýdarma jumysyna kirisedi, óz tarıhyn jazyp, qoǵammen syrlasady. Shyǵarmada keıipker áıel Gaý­har­dyń shynaıy, taza mahabbaty arqyly Erjan ómirge qaıta keledi. Kelimbetov fılosofııasy bes qaǵıdaǵa negizdelgen: ózińe adal bol; qarttardy syıla; kúnshil bolma; ekijúzdi adamǵa senbe; armanyńa úmit art, soǵan umtyl. Seýl, 2015 Bolgarııa Jazýshylar oda­ǵy­nyń baspasóz hatshysy, qoǵam qaıratkeri Dmıtrıı GAChEV: – Qazaqstanda álemge áıgili bolǵan qalamgerler az emes. Abaı, Muhtar Áýezov… Sondaı-aq, Oljas Súleımenov pen Nemat Kelim­betovtiń shyǵarmalary ma­ǵan erekshe unaıdy... «Karavan» (5 mamyr 2012 jyl) gazetiniń tilshisi Artem Krylovpen suhbatynan. Hertfordshire Press baspa úıiniń quryltaıshysy, baspager Marat (Mark) AHMEDJANOV: – Vıktor Gıýgo aıtqandaı, adamǵa ilgeri jyljý úshin aldyn­daǵy shyńdarda udaıy erliktiń dańqty úlgileri turýy qajet. Nemat Kelimbetov osyndaı erlik úlgileriniń biri bolyp tabylady. Onyń «Úmit úzgim kelmeıdi» povesi – bul ómirdi súıý týraly, adamnyń rýhanı, izgilik damýymen ushtasqan kúresiniń óz nátıjesin beretindigi týraly monolog. Meniń Nemat Kelimbetovtiń shyǵarmashylyǵymen tanystyǵym 2012 jyly Londonda ózimniń ómirge degen kózqarasymdy kóp jaǵdaıda qaıta qaraýǵa májbúr etken naq osy kitaptan bastaldy. Nemat Kelimbetovtiń ádebı daryndylyǵy men adamı erliginiń ushtasqandyǵy oqyrman jáne bas­pager retindegi meni keremet tánti etken-di. Onyń rýhanılyqqa, jylylyq­qa toly kitaby erlik pen janqııar­lyqty jáne de, árıne, bizge armandaý men umtylystarymyzǵa qoldaý kórsetetin múmkindikti baıan etedi. Úmitsiz, sol sııaqty, senim­siz adam ómir súre almaıdy. Olar oǵan aýadaı qajet. Bul eki sezim qatar júredi. Senim men úmittiń adamǵa ómir súrýge, bar qıyndyqty jeńýge kómektesetin oń qýaty bar. Bul – adamǵa kúsh-qýat jáne ózine senimdilik beretin biregeı eńbek. Povest keıipkeriniń taǵ­dyry týraly oılanǵanda, «Úmit úzgim kelmeıdi» povesinde sýrettelgen jaǵdaıǵa tap bolǵan adam­dardyń tragedııasymen salys­tyrǵanda seniń kóptegen pro­b­lemalaryń men báleleriń túkke turǵysyz ekenin túsinesiń. «Úmit úzgim kelmeıdi» povesin aǵylshyn tiline aýdarý – qazaq ádebıetin damytýdaǵy jáne il­geriletýdegi mańyzdy kezeń. Bul azap pen tózimdilik fılosofııasyn seziný úshin tek qazaqstandyq oqyrmanǵa ǵana múmkindik berip qoıǵan joq, ol sheteldik aýdıtorııany Nemat Kelimbetov sııaqty kórnekti ǵalymmen hám jazýshymen tanystyrdy. Halyqaralyq baılanystardyń jandanyp jáne basqa mádenıetterge qyzyǵý­shylyqtyń ósip otyrǵan dáýirinde aýdarma mádenıetaralyq kommý­nıkasııanyń negizgi tetigi bolyp tabylady. Aýdarma túsinýdiń, túsin­dirýdiń jáne qarym-qaty­nastyń quraly retinde kórinedi. Búginde atalmysh kitap álemniń kóptegen tilderine aýdaryldy da, jańa keń aýdıtorııa tapty. Sondyqtan da «Úmit úzgim kel­meıdi» (I don’t want to lose the hope) povesiniń aǵylshyn tiline aýdarylýynyń qazaq ádebıeti úshin de, dúnıejúzi ádebıeti úshin de mańyzy zor. London, 2015 О́zbekstan Jazýshylar oda­ǵy­nyń múshesi Farhad HAMRAEV: – Kásibı jazýshylar keıde izgilik problematıkasyna tereń úńilgendigi sonshalyq, kórkemdik izdenister aıasynan shyǵyp, bel­sendi de pármendi túrde kórkem pýblısıstıkamen aınalysqan. Olardyń ótkir sózi qoǵamda keremet qyzyǵýshylyq týdyrǵan, qoǵamdyq pikirdiń ózgerýine yqpal etken. Munyń jarqyn mysaldaryn Valentın Raspýtın men Shyńǵys Aıtmatovtyń pikirsaıys turǵysyndaǵy maqalalarynan kórýge bolady. Biraq gazet-jýrnal janrynyń sheńberi tarlyq etetin basqa da jazýshylar bar. Olar materıaldy meılinshe keń, eń bastysy, óte tereń qamtý­ǵa tyrysqan. Mundaıda olar­dyń dúnıetanymy ózderiniń shyǵar­mashylyǵy arqyly, ulttyq, tipti, álemdik ádebıettiń aralyq áserinen baıqalatyndaı kórinis beredi. Nemat Kelimbetovtiń «Kún­shildik» kitaby – sonyń dáleli. «Kúnshildik» kitaby – aıryqsha shyǵarma. Onyń ereksheligi túrin­de ǵana emes, qarastyratyn prob­lematıkasynyń máninde. Ol dıalog túrinde qurylǵan. Báriniń sany on úsh. Bul fılosofııalyq paıymdaýlar emes, durysynda, tek fılosofııalyq qana emes, dıa­logtyń árqaısysynyń keń naqyl­dyq turpattaǵy taqyryby bar. Nemat Kelimbetovti mundaı shyǵarma jazýǵa ne ıtermeledi? Bizdińshe, sebep birnesheý. Birinshiden, N.Kelimbetov tek jazýshy ǵana emes-tin, ol ǵalym, ejelgi klassıkalyq áde­bıettiń mamany boldy. Shy­ǵar­malardyń ótkenin shola otyryp qarastyrǵanda, ǵalym keı­bir jazýshylardyń kóz­­qaras­taryndaǵy birshama uqsas­tyqtarǵa nazar aýdarǵany kúmán­siz. Bul aldymen qazaq jazýshylaryna qatysty. Sóıtip, ózindik júıeleýdi talap etetin belgili bir materıaldar jınaqtala berdi. Ekinshiden, jazýshy óziniń týǵan halqyn, onyń maqsattaryn, arman-múddelerin, kemshilikterin jaqsy bildi jáne tereń túsindi. Bul da qazaq ádebıetiniń ózindik dástúri edi. Abaıdyń «Ǵaqlııalaryn», Muhtar Áýezovtiń prozasyn eske alsaq ta jetip jatyr. N.Kelimbetov jalpy­adamzat­tyq problemalardyń bar ekendigin, olardy sheshý aldymen otandyq tájirıbege júgingende anaǵurlym pármendi bolatynyn óte jaqsy sezdi. Úshinshiden, úlken sheber re­tin­de ol ózin tolǵandyrǵan prob­lema týrasynda óziniń kór­kem sózin aıtpaı qala almady. Basyn­da, bálkim, mundaı iri zertteý jazý josparlanbaǵan da bolar. Jumys barysynda materıaldyń kóptiginen ony belgili bir júıe boıynsha alǵa tartýǵa týra keldi. Materıaldy berýdiń túri (dıalog) asa biliktilikpen tańdaldy, al bul qarastyrylyp otyrǵan ahýaldy jan-jaqty kórsetýdi anaǵurlym jeńildetip qana qoıǵan joq, mátindi oqyrman túsinigin qıyndatatyn ásire aqparatty úıip tastaýdan aryltýǵa septigin tıgizdi. Eń aqyrynda, mundaı kitaptyń otandyq ádebıette bolmaǵanyn aıtý kerek. Osy taqylettes basy­lymdardyń óte qajet ekendigin jáne olardyń ýaqyt óte kele adamdardyń ajyramas serigine, ózindik ensıklopedııaǵa aınalatynyn tájirıbe kórsetip otyr. Nátıjesinde, eshqashan óziniń kókeıkestiligin joǵaltpaıtyn óte qyzyqty da qajetti shyǵarma dúnıege kelgen. Másele, árıne, kún­shildik sııaqty qubylystyń máńgilik ekendiginde emes. Adam tiri júrgende ol onyń árdaıymǵy serigi bolmaq. Tashkent, 2015 sáýir Aýdarǵan Ǵosman TО́LEǴULULY.