Ǵylym ataq úshin emes el ıgiligi úshin jasalady

Ǵylymdy – irgeli ǵylym jáne qoldanbaly (kádeli) ǵylym dep bólip júrmiz. Naǵyz ǵylym irgeli me, basqa ma kádege jaramaı qoımaıdy. Bizdiń memlekettiń – halqy az, jeri ushan-teńiz. Sondyqtan ba, ǵylymı jańalyqtardy óndiriske endirý máselesi óte qıyn. Onyń ústine jańalyqty qabyldaıtyn óndiris bizde kemshin. Qalaı desek te, irgeli ǵylymǵa kóńil bólýimiz qajet. Munyń ǵylym, bilim berý júıelerine, halyqtyń ıntellektisiniń damýy­na qosar úlesi zor. Al joǵary ıntellektili qaýym óz eliniń, shet elderdiń ǵylymı jetistikterin qajettilikke jarata alady. Qazaqstanda ǵalymmyn dep júrgenderdiń ishinde shamamen 150-200-ge jýyǵynyń eńbek­teri joǵary deńgeıde deýge keledi. Ondaı ǵa­lymdardy joǵary deńgeıli ǵalymdar (JDǴ) deýge bolady. Al jalpy ǵylymı-pedagogıkalyq jumys­pen aınalysyp júrgen ǵylymı ataǵy bar azamattardyń sany birneshe myń. О́kinishke oraı, JDǴ-dyń jaǵdaıy jastardy qyzyq­tyra almaıdy. Sebebi, olardyń ataǵy bolǵan­men, aqshasy az. Biraq olar qalap alǵan, búkil ómirin arnaǵan jankeshti tirlikten kete almaı­dy. Kerisinshe, ǵylymı ataqty atústi ıelenip alyp, qazaq halqynyń: ǵylymdy, ǵa­lymdy qadir tutatynyn paıdalanyp, laýa­zym­dy qyzmetke, baılyqqa qol jetkizgender bar. Jas­tardy solar qyzyqtyrady. Osyndaı jaǵ­daı ǵylym damýyna úlken kedergi keltirip otyr. Muny jasyrmaı aıtýymyz kerek. Sońǵy jyldary psevdoǵalymdar (PǴ) qaýlap ósýde. PǴ-dar jalǵan ǵylym jasaý saldarynan – sońǵy 10-15 jylda dıplomdar qunsyzdanyp barady. О́ıtkeni, áletke jarata­tyn jaryǵan jańalyq joq. Osyndaı qyrsyq­tan matematıka ǵylymy 2009 jylǵa deıin aman edi. Sońǵy bir jylda PǴ-dar matematıka salasyna da «shabýyl» jasaýǵa kóshti. Baıqap qarasańyz, olardyń «shabýyly» nátıje bere bastaǵandaı. Biz basynda buryn­ǵy kandıdat, doktor degen júıeden PhD doktor júıesine kóshsek, álgi «shabýyl» tolastar dep edik. Qatelesippiz, kerisinshe, «shabýyl» olarǵa jeńis ústine jeńis ákelip jatyr. Taza matematıka salasy PǴ-dar tobyna aldyrmas qamal dep oılaıtynbyz. Olaı bolmaı shyqty. Olar aldymen matematıkaǵa jýyq ınformatıka salasyn «baǵyndyryp» al­dy. Sóıtip, ózderine kerek nátıjelerge qol jetkizýde. Qazirgi «Ǵylym týraly» jańa zań joba­syn men qoldaımyn. Biraq psevdopedagogtar, psevdoǵalymdar op-ońaı taýyp alatyn qujat­tyń esik-tesigi bar ekenin aıtýdy paryz sanaı­myn. Mysaly «...komıssııa músheleri kór­nekti ǵalymdardan...” degen tórt sózdi ala­ıyqshy. Kóptegen psevdoǵalymdar “...asa kór­nekti ǵa­lym, qoǵam qaıratkeri...” degen ataqqa ıe bo­lyp aldy ǵoı. Ol bárimizge de qupııa emes. Olar komıssııa músheleri, tipti tóraǵasy bolmasyna kim kepildik beredi? Endeshe, elimizde ǵylym damýy úshin jastarǵa ondaılar emes, JDǴ úlgi bolyp, artyq tu­rýy tıis. Sonda ǵana taza ǵylym bolady. Taza ǵylym qalyp­tasady. Qazirgi ǵylymǵa bó­lingen qarajat JDǴ-darǵa da, PǴ-darǵa da teń dárejede beriledi. Bul ádilettilik emes. Eger, biz budan bas tart­pasaq, jas­tarǵa úl­gi bolar ǵalym shyǵara almaımyz. Teń­ger­­meshi­likten qutylýy­myz kerek. Men osy sebepterden ǵalymdarǵa, onyń ǵa­lym­dyq dáre­jesi­niń kór­setkishi (ólshe­mi) retinde bir reıtıng jú­ıesin (sıs­te­ma­­syn) usynyp otyr­myn. Bul júıeni Qazaq­stan ishindegi korrýp­sııa­lanǵan toptar buza al­maı­dy. Bul ǵylym qul­dyraýyna tosqaýyl bolatynyna senemin. Eger de meniń usynys­tarym tóńireginde pikir-talas qajet degender bar bolsa, oı bólisýge men daıynmyn. Reıtıng (quzyrettilik) uǵymy – salys­tyrmaly túsinik. Sondyqtan ǵalymnyń ǵa­lym­dyq deńgeıin anyqtaıtyn arnaıy kór­setkishti qalaıda engizý qajet. Búgingi kúni Qazaqstanda ǵylym kandıdattary men doktorlar sanynyń kúrt ósýi psevdoǵalym­dar­dyń enshisinde ekeni jasyryn emes. Ǵalym quzyrettiliginiń sandyq kórsetkishin engizý shynaıy ǵalymdardy anyqtaýǵa jáne olarǵa kómek kórsetýge yqpal etedi degen oıdamyn. Halyqaralyq tájirıbede ǵalymdardy jáne olardyń jumystarynyń nátıjelerin baǵalaýdyń birqatar tanymal reıtıng júıe­leri bar. Bul júıelerdiń árqaısysy ár ǵalymnyń reıtıngin baǵalaıtyn belgili bir sandyq krıterıge negizdeledi. Birinshi, joǵary reıtıngi bar (mysaly, «Journal Citation Reports» tizimine engen) jýrnaldardaǵy jarııalanǵan maqalalar sany; ekinshi, sol ǵalymı maqalalarǵa jasalatyn siltemelerdiń sany (mysaly, «Web of Scien­ce» málimetter qory); úshinshi, ǵalym­nyń bas­qa da jumys nátıjeleri esepke aly­nady, olar­dyń ishinde (búkil álemge tanymal) ha­lyq­aralyq syılyqtar; baıandamashy retinde qatysqan ǵylymı konferensııalardyń sany, tolyq professor atanǵan ýnıversı­tet­tiń, baspa ujymynyń múshesi (nemese resenzenti) bolatyn ǵylymı jýrnaldyń deńgeıi, t.b. Eger osy tásilmen ádil baǵalaý júrgizsek, Qazaqstanda naǵyz ǵalymdardyń sany 200-den aspaıdy. Ondaı mamandar el ǵylymyn halyqaralyq deńgeıge kóterýge óz úlesterin qosary sózsiz. Olarǵa ortasha eseppen 100 myń teńge tólense, onda bıýdjettiń shyǵyny bir aıda 20 mln. teńgeden nemese bir jylda 240 mln. teńgeden aspaıdy. Sany bar sapasy joq ǵalymnyń bárine aqsha tóleı bersek, shyǵynnan kóz ashpaıtyn bolamyz. 2011 jy­ly Qazaqstan ǵylymyn qarjylandyrý kólemi 10 mlrd. teńgeden artyq bolatyn­dyqtan shyǵyndar jalǵan ǵalymdarǵa emes, irgeli ǵylymdardy qarjylandyrýǵa jumsa­lar edi. Munyń paıdasy shash etekten bola­tynyna ımanym kámil. Bul memlekettiń shynaıy ǵylymı qyzmet­kerlerge naqty kómek kórsetip, ǵalymdardyń ha­lyqaralyq deńgeıdegi basylymdarǵa ǵyly­mı ma­qa­lalar shyǵarýyna yqpal etip, keń jol ashar edi. Bul qadam Qazaq eliniń halyqaralyq deń­geıdegi bilim berý men ǵylym júıeleri damyǵan el retinde álemge tanylýyna jáne halyqaralyq bedeliniń ósýine jaqsy áser etedi dep bilemin. Sondyqtan osy reıtıng júıe­sin 2011-2020 jyldar aralyǵynda qoldanýǵa bolady degen oıdamyn. Al budan arǵy jyldarda jastarymyz men usynǵan júıeden áldeqaıda utymdy reıtıng júıesin taýyp alatynyna senimdimin. Árıne, men usynyp otyrǵan reıtıng júıe­sine gýmanıtarlyq sala ǵylymdary, ekono­mıster jáne barlyq psevdoǵalymdar qarsy bolýy ábden múmkin. Alaıda, ýaqyt tynysy osyny talap etip otyr ǵoı. Gýmanıtarlyq sala ǵalymdary da ózderine keregin jasaqtasa, eshkim qarsy bolmaıdy. Jasyratyn nesi bar, 1992-2009 jyldar arasynda gýmanıtarlyq sala ǵalymdarynyń engizgen usynystary matematıkany damytýǵa kóp kedergi jasady. Mysaly, olar engizgen myna usynys “... doktorlyq dıssertasııa qor­ǵaý úshin kem degende 30 maqala jazý qajet...” dedi. Bul maqala jazý sapasyn quldyratyp jiberdi. 30 maqala jazý «jarysy» órshidi. Doktor bolýyń kerek, ótirik-shyndy aralas­tyryp jazbasqa sharań qaısy. Jalǵan ǵalym­dardyń birazy osy maqala negizinde qorǵap jatty. Biz korrýpsıonerler buza almaıtyn reıtıng júıesin qabyldap, ár jyl saıyn reıtıngi nólden joǵary ǵalymdardyń tizimin jarııalap otyrsaq, qane. Onda psevdoǵalym­dardyń birazy “uly ǵalym” bolýlaryn qoıar edi. Reıtıngpen qamtamasyz etilmegen ǵyly­mı ataq pen dárejege qyzyqpas edi. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Journal Citation Reports» tizimine engen jýrnaldarǵa maqalasy jarııalanǵan qyzmetkerlerge syı­aqy tóleıdi. Bul áreket halyqaralyq deń­geıde ǵylymı maqalalar jazýǵa oqymysty­lardy yntalandyryp otyr. Jańadan kelgen mınıstrimiz Baqytjan Jumaǵulov myrza biraz jańashyl sharalar engizýge bet túzedi. Bul durys baǵyt dep bilemin. Bir sózben aıtqanda, ǵylym ataq úshin emes, el ıgiligine qyzmet etý úshin jasalýy kerek. Muhtarbaı О́TELBAEV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık.