Álem tynyshtyǵynyń kilti – kelisimde

– deıdi Atyraý oblystyq Tilderdi damytý  basqarmasynyń basshysy Baıazı ÁBDEShEV – Elbasynyń adamzatqa «HHI ǵasyr. Soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama qajettigin kóterýiniń nendeı sebebi bar dep oılaısyz? – Nursultan Ábishuly keń aýqym­da oılaıtyn, álemdik deń­geı­degi kúrmeýi qıyn túıindi máse­lelerdiń sheshilý jolyn usy­na alatyn kóregen saıasat­ker ekeni barshaǵa málim. Buǵan Va­shıng­tondaǵy Iаdrolyq qaýipsiz­dik jónindegi IV sammıtte álem jurtshylyǵy taǵy bir márte kýá boldy. Elbasy bul joly adam­zat­tyń mazasyn alǵan álem­degi qazirgi qaýip-qaterler jónin­de tarqatyp qana aıtýmen shek­telmeı, «HHI ǵasyr. Soǵyssyz álem» keń aýqym­dy baǵdarlamasyn usynyp otyr. Bul Nursultan Nazarbaevtyń el táýelsizdigin alǵan kezden bergi izgi oıymen ushtasyp jatyr. Sol kezde, ıaǵnı, budan shırek ǵasyr buryn elimizdegi eń iri synaq po­lı­­gonyn jaýyp, Qazaqstan Res­­pýb­­lıkasynyń beıbit ómirdi qa­laı­­tyn memleket ekendigin tanyt­ty. Sodan beri elimizde birde-bir ıadrolyq qarý synalǵan emes. Álemdegi ıadrolyq qarý jasaýdy damytqysy keletin elderge osylaı úlgi-ónege kórsetti. Biraq, qazir áli de álemniń tynyshtyǵyn buzǵysy, sóıtip, adamzatty úreıde ustaǵysy keletin, elin, jerin qımasa da keı elderdiń turǵyndaryn bosqyndar qataryna kóptep qosýdy kózdeıtin teris pıǵyldylar azaımaı otyr. Adamnyń óńi túgili túsine kirmegen jantúrshiktirer lańkestik áre­ketterdiń dúrkin-dúrkin qaıta­lanýy astyrtyn áreket etetin top­tar­dyń isi ekeni daýsyz. Beıbit tur­ǵyndardyń ómirin jalmaǵan teraktilerdi jasaýǵa jastardyń kóptep tartylýynyń astarynda dinı saýatsyzdyq bar sekildi. Tipti, bu­ǵan oń-solyn tany­ma­ǵan, kámeletke tol­ma­ǵan jas balalardy baýlýdyń qateri tipten qaýipti. Eń qaýiptisi – tehnologııa qarysh­tap damy­ǵan saıyn ıadro­lyq, hımııalyq, bıo­logııalyq qarý­lar­dyń jańa túri oılap taby­latyn bolsa, mundaı qarý­lar­dyń qaýip-qateri jer sharynyń biraz bóligin qamtymasyna kim kepil? Mundaı qarýdy qoldanýy yqtı­maldarǵa qarsy turý múm­kin be? Árıne, múmkin. Ol úshin ár memlekettiń basshylary tek óz eliniń ǵana emes, Qazaq eli­niń Kóshbasshysy Nur­sul­tan Nazarbaev sekildi, barsha adam­zat­tyń beıbit ómirin qamtamasyz eterdeı oń qadam jasaýy tıis. – Qazir Eýropa elderine aǵyl­ǵan bosqyndar kóbeıdi. Mu­nyń saldary qandaı bolýy múmkin? – Qaı ulttyń ókili, qaı el­diń tur­ǵyny bolsyn, olar bos­qyn bolýdy qalady deısiz be? Jo-joq, eshbir adam týǵan jeri­nen tamyr úzgisi kelmeıdi. Shyn­dy­ǵynda, bosqyn retinde ózge elge aǵylatyndar amaldyń joq­tyǵynan sondaı qadamǵa barady. Olardy mundaı kúıge basyna túsken qıynshylyq, bola­sha­ǵyna tóngen qaýip-qater májbúr etip otyr. Al, endi óz­ge memleketten pa­na tapqan soń, olar­dyń taǵdyry óz elin­degideı mamyrajaı tir­likke ulasady deý óte qıyn. О́ıtkeni, bos­­qyndar aldynda san túrli kedergi bar. Birinshiden, bos­qyn­darǵa «Ár eldiń salty basqa...» degendeı, bálkim, ýaqytsha bolsa da turaq tapqan ózge eldiń tarıhy men mádenıetine, salt-dástúri men ulttyq qundylyqtaryna moıynusynýyna týra keledi. Álbette, bastapqyda kezdesetin qıyn­dyqtyń bastysy – tildik keder­gi. Máselen, arab elderiniń keı­biri­nen Germanııaǵa bosqyn retin­de barǵandar birden sol eldiń aza­m­atyndaı alańsyz ómir súredi deý qıyn. Sebebi, qaı elge barsa da bos­qyndar bastapqy kúnderde ǵana emes, tipti, birneshe jyldap úreı qu­sha­ǵynda júreri esh daý týdyrmaı­dy. О́ıtkeni, olarǵa jańa elge, jańa ortaǵa boı úıretý ońaıǵa túspeıdi. Onyń ústi­ne, olardy jaıly baspana, salýly tósek, asýly tamaq kútip turǵan joq. Sol eldiń azamaty bol­maǵan­nan keıin ońaılyqpen ju­mys­qa ornalasý múmkindigi de az. Bosqyndyqtyń saldary tym aýyr bolady. Ásirese, bos­qyn­dardyń áli besikten beli shyqpaǵan balalary úshin tipten orasan. Olaı deýimniń birneshe sebebine toqtalar bolsam, birinshiden, bosqyndardyń qırandyǵa aınalǵan eline oralýy júregi shaılyǵyp qalǵandyqtan, ekitalaı. Ekinshiden, turaqty bas­panasy da, azamattyǵy da, tipti, jumysy da joq bosqyndar balalaryn ulttyq salt-dástúrleri men qundylyqtaryna saı tárbıeleı alaryna senim az. Sol sebepten, bosqyndar áli árip tanymaǵan balalaryn, máselen, Germanııanyń mektepterine berýine týra kelýi múmkin. О́ıtkeni, bosqyndardy qabyldaǵan memleketter olardyń ulttyq qundylyqtaryn damytýyna jol bermeýi de yqtımal. Demek, sırııalyq bosqynnyń balasy Germanııanyń oqý baǵdar­lamasymen saýat ashady. Iаǵnı, Germanııanyń tarıhy men máde­nıeti, tili, ulttyq salt-dástúrimen keńinen tanysyp, óziniń ulttyq qundylyqtarynan ajyrap qalýy ǵajap emes. – Álemde tynyshtyq ornatý­dyń kilti nede? – Jer sharynyń tynyshtyǵy adamzat úshin aýadaı qajet. Elbasy Nursultan Nazarbaev álemdik sammıt minberinen soǵyssyz álem qurý men sol baǵyttaǵy keń aýqymdy baǵdarlamanyń qajettigin usyn­ǵan úndeýiniń basty maqsaty – jer sharynyń tynyshtyǵy, adam­zattyń beıbit ómiri. Buǵan iri derjavalar arasyndaǵy yn­ty­maqtastyq pen kelisimniń arqa­synda ǵana qol jetkizýge bola­dy. Týmysynan yntymaqty, dos­tyqty jaqtaıtyn Elbasynyń jer sharynyń tynyshtyǵyn kóz­degen uly maqsaty jahan jurty­nyń qoldaýyna ıe bolyp, bul álem elderiniń basshylaryna úl­ken oı salǵan sekildi. Osydan keıin álemdik saıasatkerler de, ózge memleketter basshylary da jer shary­nyń tynyshtyǵy úshin Nursultan Nazarbaev usynǵan uly maqsatty qoldaıtynyna senemin. О́ıtkeni, olar da temirden emes, et pen súıek­­ten jaralǵan pendeler ǵoı. Álem­­niń tynyshtyǵyn qalpyna kel­tirýge, sóıtip, ózara qyrǵı-qabaq kózqarastan arylyp, kelisim ús­teliniń basyna jınalatyn shy­ǵar. Sóıtip, adamzattyń beıbit ómiri­ne qaýip-qater tóndirgen teris pıǵyldylar men jankeshtilerdiń keshirilmes áreketine tosqaýyl qoıý­dyń joly tabylatyn bolar degen senimdemin. Teginde, álemdegi tynyshtyqty saqtaýdyń kilti – kelisimde! Áńgimelesken Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». ATYRAÝ.