«ÁLEM. HHI ǴASYR» MANIFESI.

Búgingi kún talaby – qaterdiń aldyn alý

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Va­shıng­tonda Karnegı qorynyń shtab-páterinde Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıtke qaty­syp, jahandyq basty másele «Álem. HHI ǵasyr» ıadrolyq qa­ýip­sizdik týraly óz oılaryn ortaǵa salýymen álem nazaryn ózine aýdardy. Sodan soń, Kóshbasshymyz qordyń májilis-zalynda AQSh-tyń qoǵamdyq jáne saıası qaı­rat­kerlerimen kezdesý barysynda jappaı qyryp-joıý qarýynyń qasiretti zalaldaryna qatysty eskertý sózin arnaǵany jahan jurtshylyǵy tarapynan qyzý qoldaý tapty. Elbasy atalǵan kezdesýde ózi 25 jyl buryn Semeı ıad­ro­lyq polıgonyn jabýy jóninde Jarlyqqa qol qoıǵanyn alǵa tar­typ, álemdegi eń úlken ıadro­lyq polıgonda 40 jyl ishinde halyq­tan qupııa túrde 456 jarylys, onyń ishinde 120 jarylys ashyq at­mosferada synaqtalǵanyna ekpin túsirdi. Osynyń saldary­nan aýmaqtyń 3 myń sharshy kılometrine radıasııa jaıylyp, jergilikti 1,5 mıllıon halyq zardap shekti. Burynǵy Keńes dáýi­rinen Qazaqstan enshi­sinde qalǵan sońǵy ıadrolyq zarıad 1995 jyly 24 sáýirde shyǵaryldy. Mine, sodan beri Qazaqstan ıadrolyq qarýdan tolyq aryldy. Sonyń nátıjesi Pre­zıdentimiz barsha álemdi atalǵan joıqyn qarýdan bas tartyp, ıadro­lyq kúshti tek beıbit ómirde qoldaný boıynsha álemge úndeý tas­tady. Adamzat balasyna elestetýge kelmeıtin qaýip-qater týdyratyn bul ıadrolyq qarý adam balasynyń úrim-butaǵynyń birneshe urpaqtaryna zalalyn tıgizedi jáne muny óz bastarynan ótkizgender ǵana biledi. Sondyqtan da, Kóshbasshymyz osyndaı joıqyn qarýdyń ortaq planetamyzdy ot oramaýyn, lańkester qolyna túspeýin zerdeli janǵa jetkizip aıtty. Beıbitshiliktiń basty nyshany – soǵystyń aldyn alý. Ataly sózge toqtaǵan, talaı taýqymetti bastan ótkergen halqymyz Elbasy­myzdyń beıbitshilik dańǵylyn jasampazdyq nurǵa bóleýdegi bastamashyldyǵyn barshamyz qýana quptaımyz. Erkin ISIMBAEV, Aqmola oblysy boıynsha pedagog qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý ınstıtýtynyń dırektory, qalalyq máslıhattyń depýtaty. KО́KShETAÝ.

Adamzat aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný

Elbasy Nursultan Nazarbaev Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi IV sam­mıtte jarııalaǵan manıfesinde adamzat órkenıeti tarıhynda 15000-nan asa soǵystyń bolǵanyn keltiredi. Soǵystyń aty – soǵys, onyń qaısysy da jaqsy emes. Biraq qazirgi zamanǵy ıadrolyq soǵysty, qyryp-joıatyn qarýdy qylyshpen, sadaqpen, tipti, zeńbirek­pen de salystyrýǵa kelmes. Sondyqtan, qazirgi soǵystan bir memleketke, onyń beıbit turǵyndaryna ǵana emes, jalpy adamzatqa keltirer qaýpin oılaýdyń ózi aýyr. Semeı polıgony, tipti, beıbit zaman­nyń ózindegi Chernobyl apaty qanshama qasiret ákeldi? О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap jantalasa qarýlaný sál saıabyrsyǵan edi. Oǵan ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldaryndaǵy halyqaralyq saıa­sı qaıratkerlerdiń, eki bloktaǵy derjavalar Amerıka Qurama Shtattary men Keńes Odaǵy basshylarynyń mámilege kelýiniń, halyqaralyq sharttar jasaýynyń mańyzy úlken boldy. Qazir memleketter arasynda qandaı da bir daýly máseleler turyǵysynda túsinistik, toleranttyq, izgilikti kelisim­der az. Memleketterdiń ózara saıası teketiresin, daý-janjalyn jıi estımiz. Iаdrolyq qarýy bar nemese oǵan qoly jetimdi elder, áskerı blok basshylary onyń túpkilikti zardaby týraly oılanýy tıis edi. Qantógis, adamdardyń qurban bolýyn jer planetasy betindegi tir­shilik ıeleriniń jappaı qyry­lýy­men salystyryp kórińiz! Búgingi lań­kestik oqıǵalardyń, toqtaýy joq atys-shabystardyń túbi adamzatty tyǵy­ryqqa tiremeı qoımaıdy. О́ıtkeni, adam­zattyń ózi oılap tapqan ǵylymı jetistikteri ózge jolǵa burylyp barady. Elbasynyń ıadrolyq qaýipti qarý­lar­dyń eshqandaı jaýapkershilikti sezinbeıtin kúshter qolyna túsip qalý yqtımaldyǵy týraly qaýpi óte mańyzdy. Lańkester qımylynan olardyń qandaı zulymdyqqa da shimirikpeı baratynyn kim de bolsa baıqaǵandaı. Shyǵystyń danasy ál-Farabıdiń tárbıesiz bergen bilimniń qaýipti ekeni týraly aıtqan pikiri búgingi ǵylym damýy­nyń deńgeıi men halyqaralyq jaǵ­daı­dyń ýshyǵý kórinisterine mysal bola alady. Halyqaralyq saıasatkerler ózge eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna, dástúrine, shekarasyna qurmetpen, tózimdilikpen qaraǵany durys. Ekonomıkalyq, saıası daýlardy kelis­­sózben, pikiralmasýlarmen, halyq­aralyq uıymdar pátýasymen sheshýge nege bolmasyn? Munyń ózin Nursultan Nazarbaev aıtyp júrgen bolashaqtyń aldyndaǵy jaýap­ker­shi­liktiń negizi dep túsingen abzal. Qazir qolynda qarýy barlar ǵana sóı­leı­tin, solardyń ǵana sózi óktem shyǵýy tıis túsinik aýa jaıylyp bara jat­qan­daı seziledi. Búgin jer júzine qaýip tóndirip otyrǵan lań­kestiktiń ózi du­rys júrgizilmegen qate saıası qımyl­dar­dyń zardaby ekenin mo­ıyndaý kerek. Der­javalar arasyndaǵy saıasat úl­ken parasatqa, danalyqqa negiz­delse, qanekı. Bizdiń Elbasynyń sózinde aıtylǵan­daı, ıadrolyq qarýdy jerdiń qaı túk­pi­rine, qaı sýdyń astyna aparyp tyqsa da, onyń qaýiptiligi azaımaıdy ǵoı. Áń­gime osynda. Ony beıbit maqsatqa ǵana ón­dirýdi qolǵa alý kerek. Onyń ózin halyq­aralyq belgili uıymdar baqylaýy tıis. Judyryqtaı jer – adamzattyń ortaq úıi, ıadrolyq jappaı qyryp-joıatyn qarýmen oınaǵandar osyny oılaýy tıis.  Vladımır GERShÝN, Qostanaı oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy ǵylymı-sarapshylar tobynyń múshesi, professor. QOSTANAI.

Bereke men birlik bastaýy

Elbasy bul manıfesin der shaǵynda, naǵyz qajet kezde jarııalady. Sebebi, búginde álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń qan­daı deńgeıde ekeni bar­shamyzǵa málim. Qazir álemdik qaýymdastyq daýlasqandy tatý­las­tyratyn, jaýlasqandy jaqyndastyratyn salı­qaly sóz, salmaqty oıǵa muqtaj. Al beıbitshilikke shaqyrǵan bizdiń Prezı­denttiń úndeýi sol talap­tardyń údesinen toly­ǵymen shyǵyp otyr. Son­­dyq­t­an da, álemdik aqpa­rat quraldary men belgili saıası tulǵalar Qazaqstan basshysynyń manıfesine erekshe mán berýde. Osyndaı jahandyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etetin úndeý úshin Vashıngtonda ótken sammıt óte qolaıly jáne tıimdi saıası alań boldy. Elbasynyń sol múmkindikti múlt jibermeı, búgingideı shıelenisken jaǵdaıǵa qaramastan álemdi ıadro­lyq qarýsyzdanýǵa shaqyrýyn batyldyqtyń, kóshbasshylyqtyń jáne beıbitsúıgishtiktiń jarqyn úlgisi der edim. Taǵy bir erekshe atap ótetin jaıt, atalǵan manıfestiń basqa el­den emes, dál Qazaqstan tarapynan jarııalanýy – zańdylyq. О́ıtkeni, biz álemde áleýeti jaǵynan tórtinshi orynda turǵan ıadrolyq qarýdan bas tartyp, synaq polıgonyn japqan jalǵyz elmiz. Odan bólek, óz terrıtorııamyzda ıadro­­lyq otyn bankin qurýǵa kelisim berdik. Munyń bári ıadrolyq qarý­syzdanýdyń alǵy­sharttary ekeni daýsyz. Iаǵnı, Qazaqstan – sózine isi saı, senim artýǵa turarlyq memleket. Sonymen qatar, búgingi eń ózekti máselelerdiń biri – terrorızmniń aldyn alýda ıadrolyq qarýdan bas tartýdyń mańyzy zor. Sebebi, atalǵan qarý jankeshtilerdiń qolyna tússe, jaǵdaı qazirgiden de qıyn­daıtyny túsinikti. Ol kezde Elbasy aıtqandaı, jeńiske jetetin eshkim bol­maı­dy. Bárimiz jeńilemiz. Sondyqtan, tutas álemniń qaýipsizdigi úshin manıfeste aıtyl­ǵan basym baǵyttardy júzege asyrý jolynda judyryqtaı jumy­lýy­myz kerek.  Jumabek SARABEKOV, Tuńǵysh Prezıdent qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń syrtqy saıasat jónindegi sarapshysy.

Qaýipsiz ómir – barshaǵa qajet qundylyq

Búginde álemniń álpeti ábigerlenip tur. Ár jerde myl­tyq daýy­sy estilip, halyqtyń basyna qaıǵy ornap, týǵan jerin tastap, ózge elderge bosyp, beıbit ómirdi ańsap, «Qara sý ishsem de, tynysh jerde otyrsam eken» deıtin armannyń jete­­ginde júrgen adam­­dar kóp. Jer-jahan túrli synaq­pen, qaýip-qatermen betpe-bet kelýde. HHI ǵasyrda adamzat balasynyń aldyndaǵy eń mańyz­dy máseleniń biri «Jer betin­de beıbitshilikti qalaı saqtap qala alamyz?» degen suraq bolýy kerek. Kúni keshe «Álemdik kóshbasshy» ataǵyna ıe bolǵan bizdiń Elbasymyz osyndaı syn-qaterlerdiń yqtımal saldaryn barsha adamzatqa ashyq aıtty. Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik sammıtinde sóılegen sózinde Nursultan Ábishuly jalpy jurtty mazalaǵan suraqtardy tótesinen qoıdy. – Búginde mıllıondaǵan adamdy mynadaı suraqtar tolǵan­dyrady. Álemdegi jaǵdaı qaı baǵytta óristeıtin bolady?  Je­tek­shi derjavalar arasyndaǵy qara­ma-qaıshylyqtar olardyń arasyndaǵy uzaq merzimdi jańa teketireske ulasyp ketpeı me? Qaı elder jahandyq jáne óńirlik derjavalar júrgizip otyrǵan «proksı-soǵystardyń» kelesi qurbandyǵyna aınalýy múmkin? Ázirshe gúldenip turǵan qaı eldiń jerin tankterdiń shynjyr tabany taptap, snarıadtardyń jarylysy talqan etpek? Qaı qalalarda balalar zymyrandar otynan ólim qusha bastaýy múmkin? Janjaldan qashqan bosqyndardyń jańa aǵyny qaıdan jáne qaıda lap qoıady? – dedi Elbasy. Prezıdent álem aldynda qabyr­­ǵasynan qoıylǵan másele­niń sheshý joldaryn da aıtty. Ol úshin búkil memleketter birigip, keli­simge kelýi kerek. Solaısha,  ar­naıy qujat qabyldap, mámile jasaýy tıis. Al, qabyldanǵan qu­j­at­ta Elbasy úsh máseleniń naq­ty kórsetilýi kerektigin basa kór­setti. Eń birinshi, qazirgi soǵys­ta eshkimniń jeńimpaz bolmaıty­nyn túsinetin ýaqyt jetti. Qaı tarap bolmasyn, úlken shy­ǵyn­ǵa ushyraıdy, ekonomıkasy ál­sireı­di, halyqtyń basyna qasiret ornaıdy. Mun­daı jaǵdaıda eshkim ózin jeńim­paz sezine almasa kerek. «Ekin­shiden, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigi negi­zinde oılap tabylatyn basqa da kez kel­gen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bol­maıdy. Bul búkil adamzattyń qy­ry­lýyna alyp ke­le­di. Jáne osy­ǵan kimniń jaýap beretinin anyq­taýdyń ózi de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osy yqtımal qaýip-qater­di qazirgi ulttyq lıderler men saıa­­satkerler jáne olardyń keıingi býyn ókilderiniń barlyǵy aksıoma retinde túsinýge tıis»,– degen Memleket basshysynyń sózinen keıin barlyq kóshbasshy memleketter oılanýy kerek dep oılaımyz. Úshinshiden, jer betindegi beıbitshilik pen qaýip­sizdikti saqtaý barysynda barlyq memleketter ózderine júktelgen jaýapkershilikti aıqyn seziný­leri kerek. Sol arqyly ózara túsin­istik pen qurmetti qalyp­tas­tyryp, syndarly kelis­sóz­derdiń arqasynda beıbit ómir­di saqtaýǵa atsalysqandary jón. Qazaq mundaıda «Kelisip pishken ton – kelte bolmaıdy» deıdi. Qandaı jaǵdaıda bolmasyn aqyl­ǵa salyp, sabyrǵa kelip, keli­se otyryp qaralǵan másele oń nátı­jesin bermek. Qazaqstan beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý jóninen álemge úlgi bola alady. О́ıtkeni, bizdiń el 25 jyl buryn álemde alǵashqy bolyp Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn birjolata japty. «Bul – ázirshe álemdik tájirıbedegi alǵashqy jáne birden-bir oqıǵa. Jas memleket sodan soń KSRO ydyraǵannan keıin muraǵa qalǵan atom qarýy­nyń álemdegi tórtinshi áleýetine jáne ony jetkizý quraldaryna ıelik etýden óz erkimen bas tartty. Bul sheshim jetekshi ıadrolyq derjavalardyń ıadrolyq synaqqa moratorıı jarııalaýyna qozǵaý saldy. 20 jyl buryn BUU aıasynda Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart jasaldy jáne qol qoıý úshin ashyq dep jarııalandy, biraq ol osy kúnge deıin kúshine enbeı keledi»,– dedi Nursultan Nazarbaev. Qysqasy, Elbasy álemdegi tynyshtyqty saqtaýdyń negizgi joldaryn kórsetti. Endigi másele, kóshbasshy memleketter lıder­­­leri­niń is-áreketine baılanys­ty bolsa kerek.  Baqdáýlet MAQAShEV, Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń depýtaty. Qyzylorda oblysy.

 Kez kelgen kıkiljiń kelissózben sheshilse ıgi

Elbasynyń Vashıngton tórin­­de halyqaralyq qoǵamdas­tyqty qaýipsizdik pen ynty­maq­tas­tyq máselelerine shaqyra sóı­le­gen sózi álemdi eleń etkizdi desek, artyq aıtqandyq emes. Bul qun­dylyqtan túıetin oı – qazaq­tyń «Yrys aldy – yn­tymaq» degen danalyǵyn bú­gingi jahandyq jaǵdaı jaq­sy kór­setip otyr. Adamzat tynysh­tyǵy úshin emes, jeke múd­deler maq­satynda álemniń ár túkpirinde oryn alyp otyrǵan lańkestik sol oıdy bekite túsýde. Iаdrolyq qarýdy qoldanbaý týraly halyqaralyq kelisimder jasalǵanymen, jekelegen mem­leketter sol múmkindikti óz maq­­sattaryna paıdalanyp, óz «kúsh­tiligin» tanytýda. Mun­daı «basymdyqtyń» arty jaq­sy­lyqqa aparmaıtynyn tarıh pen ýaqyt jaqsy dáleldep ber­di. Alaıda, onyń saldarynan mıl­lıondaǵan jazyqsyz jan­dar zardap shegýde. Aqyl men parasattylyq ornyna, jaýyz­dyq pen soǵysqumarlyq ústem­dik etip tur. Sondyqtan bolar, ter­rorızm qaýpi kúsheıip, búginde qaýip­siz qurlyq sanalǵan Eýropa qalalarynda tapa-tal túste terak­tiler oryn alýda. Naýryz aıynda Belgııa as­ta­­nasynyń áýejaıynda jáne metroda jasalǵan jan­túr­shiger­lik jarylystar búkil álemdi dúr silkindirdi. Bul jahandyq qater­men kúre­sýdiń jańasha túri qajet eke­nine kóz jetkizdi. Elba­sy atap ótkendeı, onyń bir ǵana sheshimi bar, ol – soǵysqa qarý-jaraqpen emes, kelissózben jáne yntymaqtastyqpen jaýap berý. Ejelden qazaq jerinde barlyq daý-damaıdy kelissózben sheshý dástúri álem úshin úlgige aınalýy kerek. Sebebi, Qazaqstan basshysy qaqtyǵysy men ózgerisi kóp HHI ǵasyrda tynyshtyq pen birlik, beıbitshilik pen kelisim ornatýǵa bolatynyn dáleldedi. Semeı polıgonynyń ja­bylýy, ıadrolyq qarýdan bas tartý men álem elderimen dıp­lo­matııalyq qarym-qatynas or­­natý beıbitshilikke jetýdiń qazaq­­standyq jolyna aınal­dy. Osydan 10-20 jyldan ke­ıin álemdik tarıhta «beıbit ómir orna­týdyń qazaqstan­dyq jolyn» oqytatynyna kúmánim joq. Es­terińizde bolsa, Iаdrolyq qaýip­­­­siz­dik jónindegi sammıttegi mem­­­le­ket­ter basshylary­nyń El­ba­syna kórsetken qurmeti bar jalpy sýret qazaq­stan­dyq­tar­­dyń aby­roıyn asqaqtatyp, maq­taný­ǵa sebep boldy. Nursultan Ábishuly­­na tany­tylǵan erekshe qur­­metti beıb­it­súıgish Qazaqstan hal­­qy­n­a kórsetilgen qurmet dep bilemiz. Memleket basshysynyń eli­mizde BUU-nyń joǵary deń­­geı­de­gi halyqaralyq kon­feren­sııa­syn uıymdas­tyrýdy usynýy álem­de dostyq ornatýǵa bas­taıtyn uly maq­satyndaǵy taǵy da bir mańyzdy shara bolatyny anyq. Lázat ShYŃǴYSBAEVA, Almaty oblystyq kásipkerler palatasynyń dırektory. TALDYQORǴAN.

Myń shyndyqtyń bir aqıqaty

Ǵalamshar­dyń bire­se ana jerinde, bir­ese myna jerinde adamnyń jaǵasyn ustatqan sumdyq oqıǵa az ba. Sonyń bári memleketterdiń kúsh biriktirip, el­derdi ashsa ala­qanynda, jumsa judy­ryǵynda us­taý­ǵa jantalasyp baq­qandarǵa qarsy turýyn sózsiz talap etedi. «О́zim aman bolsam, boldy...» deıtin zaman emes bul. О́ıtkeni, qaýip-qater degeniń shekten shyǵyp barady. Jumsartyp aıtqanda, osylaı. Mine, naq osy aqıqatty biz­diń Elbasymyz Nursultan Nazarbaev shartarapqa álsin-áli qaperlep kele jatqany málim. Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte taǵy da bizdiń Qazaqstannyń jahandy beıbitshilikke úndegen daýysy myǵym, erekshe estildi. Prezıdentimiz budan buryn da álemdi tajaldan saqtaý jóninde talaıǵa oı saldy, naqty bastamalarmen beıbitshilik súıgish jurttardyń qoshemet-qoldaýy­na bólengeni ámbege aıan. Elbasymyz óz manıfesinde: «Barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dəýiri retinde úmit artty. Biraq búginde bul elesti saǵymǵa aınalýy yqtımal. Əlemge taǵy da qater tónip tur jəne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jəne bul qater – jahandyq soǵys!» dep ashyp aıtty. Iá, myń shyndyqtyń bir aqıqaty degeniń osy emes pe. N.Á.Nazarbaevtyń oı-tolǵamynan qyrsyqtyń qyr astynda ekenin baıqaý balaǵa da qıyn bolmas. Sondyqtan bizdiń Memleketimizdiń basshysy adamzatqa «HHI ǵasyr: Soǵys­syz əlem» atty keń aýqymdy baǵ­darlamasyn kól­deneń tartty. Bul bas­tama da dú­nıeni eleń etkizdi. Qarapaıym qa­zaq­­standyqtyń biri retinde men de so­ǵyssyz dúnıe qurýǵa kóptegen memleket, uıymdar, tip­ti, kúsh biriktire túse­di dep senemin. Biz, aýdanymyz­daǵy «Tanym» destrýk­tıvtik dinı aǵym­­dardan zardap shekkenderge kómek ortalyǵy» qoǵamdyq bir­­lestiginiń quramy, qatary­myzdaǵy basqa da azamattarmen, aqparattyq-uǵyndyrý top­tarynyń múshelerimen birge halyq arasyndaǵy bú­kil áńgi­memizdiń, is-shara­lary­myz­dyń túıini – eldik, birlik, eńbek, jas urpaqtyń kemel keleshegi, tynyshtyǵymyzdyń baǵasyn bilý. Osy arqyly mem­leketimizge kómektesip, zamannyń syn-qater­lerine qar­sy turý bıik mura­tymyz bolyp tabylady. Árkim óziniń bilimimen, eń­begi­men, nıetimen álemdegi beı­bit­shilikke zor úles qosa alady. Áldebir sebeptermen bóten bolmysqa, dástúrsizdikke bet burǵandarmen baılanys jasap, hal-qaderimizshe olardyń sanasyna oı tastaýǵa umtylyp kelemiz. Osyǵan qatysty nátıje de joq emes. Otanymyzdaǵy beıbit tirliktiń qadirin jandy mysaldarmen túsindirip, jahandyq qaýipsizdik úshin táýelsiz jas memleketimizdiń úlesi men únin keń nasıhattaýdamyz. Qurman BISEǴALIEV, «Tanym» destrýktıvtik dinı aǵymdardan zardap shekkenderge kómek ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy. Batys Qazaqstan oblysy.