Mekkedegi minájat

Alyp ushqan kóńilimniń ıirimderin, taǵatsyzdana soqqan júrek qaǵy­syn, órekpigen oı-tol­qyn­daryn kórkem sózben ór­nek­tep kesteleý qıynǵa soqsa da ıslam týǵan Mekkege, sol ıslam dini qanatyn jaıǵan Mádına shaharyna jol túskenine erekshe alaburtyp, tebirenip qolyma qalam alýǵa týra keldi. Olaı deıtinim, Mekkede ýahı túsip, paıǵambarlyq bas­talsa, Mádına qalasy ıslam dininiń keń jaıylýyna kýá bolǵan. Oǵan aıǵaq Paıǵambarymyz bir hadısinde: «Jylan óziniń inine kirgendeı ıman Mádına qala­syna kiredi», degen joq pa. Odan qaldy Abylaı hannyń zamandasy Tileýke Quleke­uly (Shal aqyn): Mekke menen Mádına joldyń ushy, Alys sapar deıdi ǵoı barǵan kisi, – dep jyrlaǵandaı qııandaǵy kıeli mekenge baryp mańdaıyn sájdege tıgizem dep nıettenýshilerdiń qatary kún ótken sa­ıyn artpasa kemigen emes. Kerek deseńiz, reseılik ǵaryshker Anatolıı Ivanıshın ǵaryshtan qaraǵanda Mekke men Mádına nur shashyp jarqyrap turatyny jóninde tańdanysyn jasyra almaı: «Ǵaryshta bolǵanymyzda AQSh pen Eýropa qalalarynyń túngi kórinisin sýretke túsirdik. Alaıda, olar sapasyz bolyp shyqty. Keıin jerdiń ózge de óńirlerin fotoǵa tarttyq. Arab túbegin nysanaǵa alǵan kezde, tamasha kórinistiń kýási boldyq. Sýretterden jarqyrap tur­ǵan eki núkteni baıqadyq. Alǵashynda onyń ne ekenin bilgenimiz joq. Keıin anyqtaǵanymyzda, musylmandar úshin qasıetti sanalatyn Mekke men Mádına qalalary ekenin bildik, – dep aǵynan jarylýynda úlken mán jatqan joq pa. Tipti, bul ǵajaıypty Reseı ǵaryshkeri A.Ivanıshın «Qudaıdyń qudireti» dep ataǵan. Ǵaryshker A.Ivanıshın moıyn­daǵan Qudaıdyń qudiretin Paıǵambary­myz da óz basynan ótkizgen. Bul – Uhýd soǵy­synda bolǵan oqıǵa. Asyl dinimizdi or­nyqtyrý jolynda Paıǵambarymyz­dyń kápirlermen qaqtyǵysta bolǵany tarıhtan málim. Uhýd taýynyń mańyn­da bolǵan osyndaı qaqtyǵysta kóp­tegen musylmandar shahıd bolyp, Paıǵambarymyz jaraqat alady. Jaraly Paıǵambardy sahabalar jaýdan taý úńgirine jasyrady. Paıǵambardy izdep kelgen jaý úńgirge kire beristiń órmekshi torymen shyrmalǵanyn kórip, munda kópten eshkim bolmaǵan eken degen oımen keıin qaıtady. Sóz oraıynda aıta ketý kerek, qasıetti Qurannyń «Ál-Imran» súresinde: «Aqıqatynda, adamdarǵa eń alǵash salyn­ǵan – Mekkedegi úı. Ol álemder úshin qut-bereke ári týra jol», delingen aıat bar. Bul Mekkeniń, sóz joq, erekshe meken ekenin nusqap tur. Paıǵambarymyz buryn namazdy Quddystaǵy ál-Aqsa meshitine qarap oqıtyn bolsa, Alladan ýaqı túskennen keıin namazyn betin Mekkege buryp aıaqtaǵan eken. Negizi Quranda, Mekke, Beıbit atty qala ataýlary jıi ushyrasady. Alla taǵala Tın súresinde osy Beıbit qalamen ant etkeni taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Jalpy, qajylyq týraly eske alyp, sóz qozǵaı qalsaq, adamzat qulshylyq etý úshin turǵyzylǵan eń alǵashqy Allanyń úıi qasıetti Qaǵba kóz aldymyzǵa keledi. Al Qaǵba jóninde Quran Kárimde: «Alla úshin Qaǵbany adamdarǵa qajylyq etý paryz ári búkil álemge múbárak týra jol» dese, Mekkeni «Ýmm ál-Qýra», ıaǵnı «qalalardyń anasy» dep atady. Demek, «qalalardyń anasy» atanǵan Mekkege baryp, Qaǵbany aınalyp, Qara tasty sıpap, zámzám sýynan aýyz tıip, Arafat taýyna taban tirep, Mekkede qurbandyq shalyp, sájdege bas uryp qulshylyq etý baqyty buıyrǵanyna Allaǵa táýbe deımin. Asyly, qajylyq kezinde adam ózin áldeqandaı tylsym kúshtiń jeteginde júrgendeı kúı keship, Qudaıdyń qudi­retine júginip, bul dúnıeniń pendelik oılarynan tazarý kóńil-kúıinde bola­dy-aý dep qaldym. Aıtalyq, neshe myń­daǵan shaqyrym joldy baıaǵy ata-baba­larymyzǵa uqsap, aılap, aryp-arshymaı, bir páste júrip ótip, Mekke men Mádına qalalarynda jaıly qonaq úılerde turasyń. Al Mına jazyǵynda shatyrlarǵa ornalasyp, Arafat taýynda kúrkeni meken etip, Muzdalıfada ashyq aspan astynda túnep, shaıtan laǵnetke tas atyp, ıhrammen Jaratýshynyń aldyna kelip: «Iа, Rabbym, jıǵan-tergenimniń bári artymda qaldy. Maǵan qandaı kúıde ómir syıladyń, sol kúıimde aldyńa kelip turmyn!» degendeısiń. Máselege osy turǵydan kelgende dúnıedegi eń qudiretti deıtin adamdardyń ózi Allanyń aldynda bas ıip, qurdaı jor­ǵalap, qyzmet etkendi jón kóredi. Mysaly, búgingi Saýd Arabııasynyń Koroli Salman ıbn Abdýl-Ázız Ál Saýd osy­laı isteıdi. Ol kisiniń memlekettik dárejedegi bıik laýazymymen birge Paı­ǵambarymyzdyń jáne ál-Haram meshit­teriniń qyzmetkeri degen qosymsha ataǵy bar. Jáne ol bul ataqqa erekshe mán berip, aıryqsha baǵalaıdy. Jylyna bir-eki ret atalǵan meshitterge qatardaǵy qarapaıym qyzmetker retinde bas suǵyp, qolyna sypyrǵy, kúrek, tyrma alyp, kádimgi jumysshy retinde qyzmet kórsetip jáne ony zor mártebe tutyp, maqtanyshpen eske alyp, týmalastarynan óziniń artyqshylyǵy dep esepteıdi. Eger tarıh shejiresinen syr sherter bolsaq, bizdiń qazaqta aǵa sultan Qunanbaı da Mekkege baryp qajy atanǵan. Ol qasıetti Mekkede birneshe aılar boıy bógelip, Orta Azııa halyqtary úshin «Tákııa» degen jatyn úı saldyryp, kóptiń batasyn alǵan. Qunanbaı Mekkede bolǵan alǵashqy kúnderinde qajylyqtyń rásimine saı Qaǵbany jeti aınalyp, qasıetti qara tasty súıip baryp ishke kirýge tıisti kezde aıaq astynan densaýlyǵy nasharlap, qyzýy kóterilip, boıynan qýat ketip, álsirep júrýge shamasy kelmeı qatty syrqattanyp qalypty. Mundaı dertke ushyraǵan adamdy ol kezde «aýrýy juǵady» degen qaýippen ári saqtyqpen elge kirgizbeıtin bolǵan. Sony oılap, qamyqqan Qunanbaı kózine jas alyp, Qudaıǵa jalbarynyp: – Jaratqan ıem, Qunanbaı qylyp jaratyp ediń, aýzyma dúıim eldi qaratyp ediń. Bir kisideı bul dúnıeniń rahatyn kórsetip ediń. Endi men qalaısha qor boldym. Sonaý jer túbinen kelip, Qaǵbanyń tabaldyryǵynda turyp, ishin kóre almaǵanym men úshin ólimmen birdeı. Odan da Alla meni alsańshy, – dep eki qolyn jaıǵan eken. Qunanbaıdyń ýaıymy janyna erip barǵan jaqyn týysy Izǵutty batyrdyń qabyrǵasyna qatty batady. Kómektesýdiń retin qarastyra kelip, esh irkilmesten: «Quneke, minińiz meniń moınyma», dep, alpamsadaı Qunanbaıdy ıyǵyna balasha otyrǵyzyp alyp, Qaǵbany jeti ret aınaldyryp, qara tasty súıgizip, endi ishke eneıin dese, bir-birine mingesken eki adamnyń qylyǵyn ersi kórgen shyraqshy ruqsat bermeı, kirgizbeı qoıady. Sonda tosynnan shyǵar jol taýyp, aılaǵa kóshken Izǵutty batyr shyraqshyǵa tilmásh arqyly: «Bul kisi bizdiń hanymyz, hannyń aıaǵyn jerge tıgizýge bizdiń qaqymyz joq», degen sózdi jetkizedi. Bul sózge ılanǵan shyraqshy olardy Qaǵbanyń ishine kirgizipti. Sodan erteńine Alla qýat berip, Qunanbaı dertinen qulan-taza aıyǵyp, eline aman-esen oralypty desedi. Mine, osydan-aq, Qaǵbanyń sıqyrly kúshi bar Allanyń úıi ekenine kóz jetkizemiz. Shyntýaıtyna kelgende, bizdiń zamanymyz, balalyq kezimiz, tolysý, ósý kezeńimiz keńestik dáýirge tap keldi. Ol kezde «Qudaı joq», «din – apıyn» degen saıasat beleń alyp, ateıstik teris kózqaras qalyptasty ǵoı. Jer-jerlerde meshitter jabylyp, dindar adamdar qýdalanyp, jazalanyp jatty. Qajylyqqa barmaq túgili, namaz oqý, oraza ustaýdyń ózi jaıy­na qaldy. Oǵan sol solaqaı saıası júıe­niń salqyny tıgeni sózsiz. Alaıda dindi jek kórýge ıtermelegen alaǵaı da bulaǵaı ýaqyttyń ózinde aqıyq aqy­nymyz Muqaǵalı Maqataev: «Din – ǵylymnyń anasy, Din – ǵylymnyń ákesi. Ǵylym – dinniń balasy, Din – ǵylymnyń kókesi», – dep búrkemelengen aqıqattyń betin ashyp, dinge jaǵylǵan kúıeni jyrymen taza­laýǵa tyrysty. Keńes ókimeti qanshama tyıym salyp baqsa da, ata-apalarymyz Qurandy kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, tasaǵa kómip, tyǵyp, jasyryp kelgenin aǵa urpaq jaqsy biledi. Táýelsizdik tańy atpaǵanda dinimizden, tilimizden bezinip, dúmshe kúıge túser me edik, kim bilsin? Qazir mine, ınshalla, óshkenimiz janyp, joǵalǵanymyz tabylyp, dinimizge, dilimizge bet burdyq. Elimizdiń túkpir-túkpirinde meshitter boı kóterip, ıman­dylyq jolyna túsip jatyrmyz. Saltyna, dástúrine bet burǵan musylman aǵaıyn Mekkege emin-erkin baryp-keletin jaǵ­daıǵa jetti. Al buryn qalaı edi? Bul jóninde Qazaqstan Qajylar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Erkin qajy Dýanaev bir áńgi­me­sinde bylaı degen bolatyn: «Keńes óki­metiniń 70 jyly ishinde 70-teı ǵana adam qajylyqqa barǵan bolsa, bul kúnde elimizdegi qajylar sany 35 myńnan asyp ketti. Qazaqstan egemendik alǵannan keıin kóp uzamaı, atap aıtqanda 1993 jyly Almatynyń Ortalyq meshitinde qajylyqqa bet alǵan 300-ge jýyq azamatpen Elbasy júzdesip, olarǵa sát-sapar tilep, qajylardyń ımandylyq uıyt­qy­sy ekendigin atap kórsetken-di. Sol jyldardan beri bul sharýa keń óris aldy. Bıyl elimizdiń 4,5 myń adamy musylmandyq paryzyn ótep qaıtty. Olardyń arasynda oqymystylar, ǵalymdar, bıznesmender, ımamdar, qoǵamnyń alýan túrli top ókilderi bar». Keńestik dáýirdegi dinge degen teris kózqarasqa baılanysty mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Osy oraıda ózim jaqsy tanıtyn, pikirles, nıettes jýrnalıst inim Orynbek Joldybaıdyń áńgimesi oıǵa oralady. Onyń atalas týysy bolyp keletin ataqty Qulynshaq aqyn osydan 100 jyldan astam ýaqyt buryn bir top aýyldastarymen qajylyqqa sapar shekken eken. Bul 1911 jyly bolǵan oqıǵa. Kóp uzamaı revolıýsııa bastalyp, Keńes ókimeti ornaıdy. Odan keıingi jaǵdaı belgili. Qudaı joq degen astam uǵym beleń alyp, dindarlar qýdalanyp, din shettetildi emes pe?Arada bir ǵasyr ótkennen keıin ǵana áýlettiń jáne bir adamynyń (Orynbek Joldybaıdyń – О́.O.) qajylyqqa joly túsipti. Jaratqanǵa myń táýbe, Elbasymyz N.Á.Nazarbaev ta Allanyń aq jolyn dáriptep eldi beıbitshilik pen yntymaqqa, aýyzbirshilikke, meıirbandyqqa shaqyrý jolynda kóp eńbek sińirip, jer-jerde meshitterdiń boı kóterýine yqpal etip keledi. Osy oraıda taǵy bir kókeıge oralyp turǵan jáıt, barsha musylmannyń Alla aldyndaǵy bes paryzynyń birin óteıtin jeri – Mekkede talaıdan beri bir tamshy tambaı, qýańshylyq bolyp, el jaýyndy zaryǵa kútip otyrǵanda, Nursultan Ábishulynyń barǵan sátinde Allanyń nury jańbyr bolyp jaýyp, tabıǵattyń mundaı qubylysyna arab eli tań qalǵany bar. Sondaı-aq, qasıetti Qaǵbada jóndeý jumystarynyń júrgizilýine oraı oǵan eshkimniń kirýine ruqsat berilmeı otyr­ǵanda Saýd Arabııasynyń koroli Fath Ál Saýd Qazaqstan Prezıdentine erekshe qurmet kórsetip, Qaǵbanyń esigin ashyp berip turyp: «Alladan tilek tileseńiz qazir, ıa bolmasa keıin tilegińizdi beredi», degen bolatyn. Keıin qasıetti Qaǵbany aralap shyqqan soń: «Alladan ne sura­dyńyz?» degen saýalǵa Elbasynyń: «Elime, halqyma, qazaǵyma bereke-birlik, Allanyń nury jaýǵaı», dep tiledim degeni muqym qazaq jurtshylyǵynyń kókeıinde áli júr. Iá, ıslam – adamzatqa týra jol nusqaýshy, aq pen qarany aıyrýshy taza din. Ǵylym-bilim de osy dinde ekenine endi-endi kózimiz jetip jatyr. Qurannyń alǵashqy aıaty: «Oqy», degen ámirmen bas­talatyny osynyń aıǵaǵy. Muhammed paıǵambarymyzǵa Jábireıil perishte kelip: «Oqy! Jaratqan Rabbyńnyń aty­men! Ol adamdy uıyǵan qannan jaratty. Oqy. Seniń Táńiriń eń jomart! Ol qa­lammen jazý úıretken. Adamdarǵa bil­me­genin úıretti», dep Alaq súresinde ýahı etkenin pirádar qaýym biledi dep oılaımyn. Jalpy qajylyq uǵymynyń túp-tórkini «qasıetti jerge barýdy nıet etý» degendi bildiredi. Sharıǵat boıynsha­ qajylyqtyń negizgi úsh paryzyn: Mı­qat­qa kelgende ıhramda bolý, arabsha Zul­hıdja aıynyń 9-y kúni Arafatta turý, Qaǵbany jeti ret táýep etip aınalý sııaqty qaǵıdattardy buljytpaı oryn­daý basty mindet bolyp tabylady. So­nymen qatar, Safa men Márýa arasyn­da saǵı jasaý, Muzdalıfada túneý, Mınada shaı­tanǵa tas atý syndy amaldar da zııarat­ etýshilerdiń nazarynan tys qalmaýy tıis. Quranda: «Ýmra ýmraǵa deıingi ara­lyq­taǵy (kishi) kúnálardy shaıady, al shynaıy qajylyqtyń syılyǵy – tek jánnat» dep aıtylǵandaı, qajylyq saparynyń jaýapkershiligi de, saýaby da zor ekendigin málimdep tur. Ár pen­deniń máńgilik turaǵy o dúnıe desek, sol dúnıeniń jumaǵynan oryn buıyrýyn Allanyń kez kelgen quly armandaıtyny belgili. Iаǵnı, qajylyqtyń súıinshisi de-osy jumaq bolmaq. Qajylyq saparynyń bir parasy Alla rızashylyǵy úshin qurbandyq shalý. Soǵan oraı minájat etýshilerdiń qajylyǵy qasıetti Qurban aıt merekesine dóp túsedi. Sol kúni mal soıylady. Bul jóninde Quran Kárimniń «Baqara» súresiniń 195-aıatynda: «Alla jolynda mal saryp qylyńdar. Sarań, qorqaq bolyp ózderińdi óz qoldaryńmen haýip-qaterge salmańdar. Jaqsylyq isteńder. Shyn máninde Alla ıgilik isteýshilerdi jaqsy kóredi», delingen. Demek, Alla jolynda qurban etilgen mal, adam balasyn úlkendi-kishili kúnádan aryltatyny haq. Et pen súıekten jaratylǵan pende bolǵan soń myna jalǵan dúnıede aǵattyq jasap qoıýy múmkin ǵoı. Sondyqtan: «Tor­syǵyńnyń aýzyn býyp, dúnıeńdi tyǵyp ustama. Áıtpese, Alla Taǵala da saǵan berer rızdyǵyn baılap tastaıdy», degen hadıs joldaryn este saqtaı otyryp, baryńmen bólise júrip, aq joldan taımaýǵa tyrysý lázim. 2015 jyldyń qajylyǵyna qatysa otyryp, adam teńizi, adam tolqyny degen uǵymdardy eriksiz eske túsirdim. Sebebi, álemniń alýan túrli elderinen, batystan da, shyǵystan da, ońtústikten de, soltústikten de aǵylǵan adam legi qasıet­ti Mekkede túıisken tusta shet-shegi joq nópir shynynda da shalqyǵan muhıt aıdynyn kózge elestetedi eken. Aǵy da, qarasy da, aqqubasy men qaratorysy da Allaǵa minájat jolynda qatar kele jatqan osynaý qalyń halyqtyń tasy­ǵan ózen sýyndaı des bermeı alǵa umtyl­ǵanynyń kýási boldym. Páneıi bir sebeptermen kidirip qalǵan kisini aǵyny aryndy sýdaı julyp alyp ketetin ne eriksiz qozǵalysqa keltiretin qýatty tolqyn qımyl-qozǵalysta asa sergek bolýdy talap etetindeı. Alýan túrli qıyndyqqa qaramastan, sapar barysynda kezdesetin qolaısyz jaǵdaılardy jeńe otyryp, osynshama halyqty Mekke men Mádınaǵa jınaǵan qandaı kúsh degendeı de oıǵa beriledi ekensiń. Bul árkimniń óz júregindegi jaratýshy Allaǵa degen shynaıy umtylys, senim bolsa kerek. Musylmanmyn degen árbir adamnyń Alla aldynda qajylyq paryzyn oryndasam degen adal nıeti bolar. Qasıetti Qurannyń Ál Imran súresiniń 97-aıatynda: «Munda kelýge múmkindigi bolǵan adamnyń bári Allah úshin sol úıdi haj etýge paryzdar» dep kórsetilgen ǵoı. Mine, osy qasıetti paryzdy oryndaýǵa nıet etip, alys saparǵa attanyp, osynda joly túıisken adamdarda esep joq. Iá, qajylyqqa barýǵa nıet etýshiler sanynyń jylma jyl arta túsýine oraı, ár el olardy retke keltirý maqsatymen shek qoıýdy qolǵa alyp otyrǵanyna qaramastan, munda keletin adamdar aǵyny bir sátke de tolastamaıdy. Kerisinshe, jyldan jylǵa kóbeıip bara jatqan kórinedi. Keıbir málimetterge súıensek, bıyldyń ózinde mıllıondaǵan adam qajylyqqa keldi dep habarlandy. Al Qazaqstan Respýblıkasynan 2015 jyly qajylyqqa barǵandardyń sany joǵaryda aıtqanymdaı 4,5 myń adam eken. Bul turǵyda bizdiń elimiz qajy­lyq­qa bólingen kvotany tolyq ıger­me­gen elder qataryna jatatyn kóri­nedi. О́z­bekstan, Tájikstan, Iran, Túrkııa sııaq­ty memleketterde kerisinshe qajy­lyqqa barý úshin adamdar jyldap kezekke turatynyn estip bildik. Aıtpaqshy, qajylyq paryzymdy «Nur Qazaqstan» atty kompanııanyń qyzmetine súıenip atqarǵanymdy aıta ketkenim oryndy bolar. Atalǵan kompanııa, mine, birneshe jyldan beri qajylyq paryzyn óteýge nıettengen júzdegen qazaqstandyqtardyń alǵysyna ıe bolyp júr. Kompanııanyń basshysy, teolog-ǵalym, arab tiliniń bilgiri Amangeldi Erenǵaıypuly Ábdihalyqtyń bul sala­nyń ysylǵan mamany ekeni onyń árbir isinen baıqalyp turdy. Uzaq saparǵa nıettenip jolǵa shyqqan alǵashqy kún­nen bastap-aq kompanııa qyzmetkerleri qajy­larǵa qaltqysyz qyzmet kórsetý­men boldy. Ásirese, Ábdihalyq bastaǵan kom­panııa qyzmetkerleriniń arab jerin­­­­de musyl­man álemine, qala berdi dúnıe­júzine belgi­li din qaıratkeri, Paıǵam­barymyz­dyń 44-shi urpaǵy bolyp kele­tin Dúnıejúzilik Islam Lıgasynyń (DIL) Bas hatshysy doktor Abdalla at-Túrkımen kezdesý uıymdastyrýy biz kútpegen ári este qalatyn úlken oqıǵa bolǵanyn atap kórsetkenimiz jón. Osy qajylyq saparǵa Qazaqstannan barǵan Qabdolla Qýat Soltanbekuly, Ismaıl Panov, Nurboldy Shaıqyıslam, Nurlan Anarbaev, Sattarqul Sábıuly jáne basqa da 50-den astam ımamdar bizben birge boldy. Olar únemi ýaǵyz aıtyp, bizdiń qajylyq paryzymyzdy durys atqarýymyzǵa jolbasshylyq jasady. Bulardyń bári shetinen saýatty ımamdar eken. Barlyǵy shetelde oqyp, saýat ashqan, arab, túrki tilderinde taza sóıleıtin, sol tilderde túpderekterdi oqı alatyn teolog-ǵalymdar. Osyǵan oraı maǵan mynadaı bir oı keldi. Joǵaryda aty atalǵan jáne basqa da din turǵysynan saýatty teolog-ǵalymdardy qatystyra otyryp, respýblıkalyq teleradıo arnalarynan top qurylyp, habarlar uıymdastyrylsa, sol arqyly din tarıhy, tárbıe máselesi tóńireginde áńgimeler qozǵalsa, nur ústine nur emes pe. Búginde qazaq jastary týraly alýan túrli áńgimeler aıtylady. Olardyń bir parasy keıingiler úlkenderdi syılamaıdy, ata-anaǵa izettilik tanytpaıdy degen syńaıda bolyp keledi. Osy saparda men aramyzda izetti jastardyń da kóptep kezdesetininiń kýási boldym. Olardyń saýap is úshin zyr júgirgen is-qımyldaryna jurtshylyq dán rıza. Jastardyń biri qajettiligine qaraı ata-analaryn arbaǵa mingizip, Qaǵbany táý etýge kómektesse, endi biri qart kisilerdiń júkterin tasyp, qımyly baıaýlardyń qoltyq­tarynan demep, kólikke otyrýǵa kómek­tesip, báıek bolyp júr. Ásirese, Talǵat, Kenje­baı esim­di azamattardyń bel­sen­di, qaıy­rymdy áreketterine súısindim. Jalǵyz olar ǵana emes, osy joly bir top qazaq azamattary aınalasyn­daǵy­lardy razylyqqa bólegen, bárekel­disin arnaǵan talaı qaıyrymdy ister atqardy. Atap aıtqanda, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalym­dary Áshirbek Momynov, Omar Temir­bekov, Serikzat Dúısenǵazın, «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń tilshisi Qanat Eskendir, Qazaqstan Dinı basqarmasy uıym­das­tyrǵan kúrestiń bas báıgesin jeńip al­ǵan Jaıyq Qynarbekov sııaqty azamat­tar naǵyz musylman balasyna tán minez­derimen jamaǵattyń alǵysyna bólendi. Búginde jastardyń boıynan tabylyp otyrǵan osyndaı izettilikke óziniń úlgi-ónegesimen aǵa urpaqtyń da qosar úlesi mol ekenine osy joly jáne bir kóz jetkizdim. Túptep kelgende, urpaq sabaqtastyǵy degenniń ózi osyndaıda kórinis beredi emes pe. Mysaly, jasy sek­sennen asqan qyzylordalyq Sultan Úsenovti alaıyq. Seksenge tolǵanda bala-shaǵasynyń toı jasap bermek bolǵan nıetine ol kisi bylaı dep jaýap qatqan: «Seksenge kelgende jasaǵan toıdyń qadi­ri bolmaıdy. Onan da men ózimniń týǵan aýylym Maılytoǵaıǵa meshit sal­dyryp bereıin». Osylaı dep qana qoımaı Sultekeń júz kisilik meshit saldyryp, oǵan ákesi Úsen men nemere aǵasy Asannyń esimin berdi. Qazir ol meshit elge oıdaǵydaı qyzmet etýde. Bıylǵy qajylyq saparymda osyndaı biraz qaıyrymdy jandarmen birge boldym. Sonyń biri Murat Nurseıitov Qyzylorda oblysynyń týmasy. Ol da Beskól aýylyna óz qarjysyna meshit ­saldyrǵan. Sonymen birge, ol qajylyq saparda birneshe ret bolǵan. Murattyń erekshe qaıyrymdy minezi bizben birge bolǵan kezinde de anyq baıqaldy. Arafat taýynda, Mına jazyǵynda bolǵan kezimizde ol shyjyǵan kúnniń astynda aptap ystyqtan qatalaǵan adamdarǵa sý tasýmen boldy. Al kesh túsip, kúnniń qyzýy saıabyrsyǵan kezde qısaıyp, qulaǵaly turǵan aǵashtardy túzetip, túbine qaǵylǵan qazyqtarǵa baılap, sý tasyp quıyp, taldarǵa nár berýmen shuǵyldandy. Tabıǵatynan qaıyrymdy jáne bir azamat jóninde aıta ketken jón sııaq­ty. Bul azamattyń aty-jóni – Qýanysh­bek Ábdirahmanov. Qajylyq pary­zyn ótep júrgen, Qýanyshbek­tiń áńgime­si­nen baıqaǵanym, ol elde júr­gen kezin­de de únemi qaıyrymdy­lyq jasaý­men shu­ǵyldanady eken. Otbasymen qajylyqqa kelgen osy saparynda da tóńiregin túgel qamtyp, qarajatpen qarasyp júrdi. Qajylyqta Mırash Táshetov degen jáne bir azamatpen tanysýdyń sáti tústi. Ol qajylyqqa bıyl on tórtinshi ret kelipti. 2010 jylǵy qajylyq saparynda Qudaı ońdap, Qaǵbanyń ishine kirip, onda 40 mınýt namaz oqý baqytyna ıe bolǵan. Jalpy, qajylyqqa kelgenderge qasıetti Qaǵba esigi jylyna eki ret aıqara ashylyp, joly bolǵan adamdar onda namaz oqý qurmetine ıe bolady eken. Osy jyldar ishinde Qazaqstannan qajylyqqa barǵan adamdardyń ishinen tek onshaqtysyna ǵana Qaǵba ishinde namaz oqý baqyty buıyrypty. Sonyń biri osy Mırash qajy Táshetov. Bul da bolsa qajylyqqa barǵan adamǵa Alladan buıyrǵan shapaǵat shyǵar. Jambyl oblysynan kelgen Hamza degen azamattyń pikiri boıynsha, kezekti eńbek demalysynda kýrorttardy aralap, shetel asyp qydyrystaý erikkenniń ermegi. Naǵyz demalys – qajylyq paryzyn óteý. О́z basy qajylyqtan kúsh-qýat alyp, elge erekshe kóńil-kúımen oralady eken. «Qajy – Allanyń qonaǵy. Adamdar qajylyqqa Allanyń shaqyrýymen kele­di», deıdi Hamza qajy. Aıta bersek, aramyzda musylman balasyna tán qaıyrymdylyqqa, kisi aqysyn jemeýge, qoldan kelgenshe adal bolýǵa tyrysatyndardyń qatary aıtarlyqtaı ekenine mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Belgili jýrnalıst, saıasattanýshy Kenjebolat Joldybaı ákesi Mahmudtyń taqýa adam bolǵanyn ortaǵa saldy. Jaz aılarynda malǵa qystyq jem-shóp daıyndalatynyn jurttyń bári biletin bolar. Mine, osyndaı naýqan kezinde keıbir shóp daıyndaýǵa kelgender barmaq bas­ty, kóz qysty áreketterge barady. Iаǵnı, shabylǵan shópti vagonǵa tıeý bastalǵan kezde neshe túrli kózboıaýshylyqtar oryn alady. Bolmashy tıyn-teben tólep, vagon­ǵa shóp tıeldi degen ótirik anyqtama alýǵa umtylatyndar kóbeıedi. Tabys tabýdyń osyndaı jeńil jolyn tańdamaq bolǵan balalaryn Mahmud qarııa bylaı dep toqtatqan eken: «Sender osyndaı ońaı jolmen mal taýyp, bireýdi aldarsyńdar-aý, al Qudaıdy qaıtip aldamaqshysyńdar. Qane toqtatyńdar mundaı beıbastaqtyqty!». Jalpy, aǵa býyn ókilderiniń bo­ıynda keıingi jastarǵa úlgi bolarlyq, bireýdiń ala jibin attaýǵa arlanatyn tabıǵı qasıetter barshylyq. Máselen, belgili munaıshy Rahmet О́tesinovtiń ákesi qarapaıym sharýa adamy bolǵan. Bir kúni tirshilik qamymen bazarǵa sıyryn saýdalaı barǵan qarııaǵa satyp alýshy bir som aqshany artyq beredi. Muny ol der kezinde baıqaı almaı qalady. Oıda joqta moınyna ilingen osy bereshekti únemi esine alyp, aqyry alarmany tabylmaǵan soń balalaryn jumsap, bir som aqshany meshitke tapsyrtqyzǵan eken. Bireýdiń ala jibin attamaýǵa beıim­di­lik adam balasyna, onyń ishinde musyl­manǵa tán qasıet-aý dep te qala­myn keıde. Osy qajylyq saparymda Mahmud degen pákistandyq bir jas jigitti kezdestirdim. Ol qasıetti Qaǵbanyń aýlasyn tazalaýmen shuǵyldanady. Onyń jumysqa yqtııattylyǵyn baıqaǵan basshylary syıaqy taǵaıyndamaq bolady. Sonda Mahmud: «Maǵan syıaqy kerek emes. Onyń ornyna Qaǵbanyń janynda namaz oqýǵa ruqsat etseńizder eken», depti. Kórip otyrǵanymyzdaı, qajylyq paryzyn óteýshilerdiń arasynda aq jolǵa, adaldyqqa, qoldan kelgenshe jaqsylyq jasaýǵa,saýap is isteýge umtylý kózge uryp turady. Bul – ıslam dininiń negizgi qaǵıdasy. О́zgege qol ushyn berý sonaý paıǵambar zamanynan, halıfalar tusynan kele jatqan úrdis. Mysaly, Omar halıfa bolyp turǵan kezde Mádınada sý tapshylyǵy baıqalatyn. Qaladaǵy qudyq ıesi ıahýdı. Ol halyqqa sýdy satyp beredi. Satylatyn sýǵa kópshiliktiń qoly jete bermeıdi. Omar ıahýdımen saýdalasyp, qudyq sýynyń jartysyn satyp alyp, halyqqa tegin úlestiredi. Aqyry óz áreketinen uıalǵan ıahýdı Omarǵa qudyqty basy bútin satady. Qazir bul jer qurma aǵashtaryn ósiretin úlken baq. Onyń ishinde qurmanyń «ájýa» dep atalatyn, jurtshylyqtyń suranysyna ıe, asa sapaly túri de bar. El ıgiligi úshin eńbek etýdiń úlgisi osyndaı-aq bolar. Qoryta aıtqanda, qajylyq sapardan úlken ásermen oraldym. Dinniń adamdy adaldyqqa, ádildikke tárbıeleıtin tegeýrindi kúshine, Allaǵa minájat etken pendeniń rýhanı tazaryp qana qoı­maı, aınalasyndaǵylarǵa da úlgi-ónege kórsetetinine, munyń ózi qoǵamnyń tynysh­tyǵyna, durys jolmen damýy­na ıgi áser etetinine jáne bir kóz jetkizgendeı boldym. Qashannan beıbit ómirge beıim qazaqtyń uly dalasynda ondaǵan násildermen birge tatý-tátti tirshilik jasap jatqan halqymyzdyń mereıi ústem bola berýine Allanyń shapaǵat etýin tiledim. О́mirzaq OZǴANBAEV, «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesiniń tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Saýd Arabııasy Koroldigi. Mekke-Mádına.