Jemqorlar pıramıdasy

Adamzat tarıh sahnasyna shyqqan ǵasyrlar úrdisinde aqyl-oıdyń teńdesi joq talaı-talaı tamasha úlgilerin jasady. Alaıda, órkenıet órine shyqqan adamzattyń «tamyryna balta shaba almaı» otyrǵan bir keseli – «sybaılas jemqorlyq» atty indet. 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha, álemdik jemqorlar reıtınginde zertteý júrgizilgen 168 memlekettiń ishinde Qazaqstan 123-shi oryndy ıelenipti. Transparency International halyqaralyq uıymy ótkizgen bul álemdik memleketter reıtınginde 91 ball jınaǵan Danııa kósh bastasa, 8 ball jınaǵan Somalı jemqorlar tiziminiń núktesin qoıypty. Sonaý 2008 jyldyń qarasha aıynda Astanada sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jóninde úlken forým ótip, ulttyq-ekonomıkalyq damýymyzǵa, halyqtyq bolmysymyzǵa qaýip tón­dirgen qaterli indetti joıýdyń naqty joldary aıqyndalǵan edi. Sol forýmnan keıin ile belgili qoǵam qaıratkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Amangeldi Aıtalymen suhbat ótkizip, endi bul qaterli indetke elimizde tos­qaýyl qoıylatynyna kámil sengen edik. («Egemen Qazaqstan», 2008 jyl, 30 jeltoqsan). Aqıqatyn aıtsaq, bul balalyq eken. Sodan bergi ótken segiz jyl ishinde sybaılas jemqorlyq qasiretiniń beti qaıtpaq túgili, qazaqı keńistigimizdi jegi qurttaı jaılap ketti. Ásirese, sońǵy eki-úsh jylda bul qaterli indetke shaldyqpaǵan bılik tarmaǵy qalmady. «Túıeni júgimen, bıeni túgimen juta­tyn» ákim-qaralardy bylaı qoı­ǵanda, burynǵy Úkimet basshysynyń ózi 10 jylǵa túrmege qamaldy. Joǵaryda aıtqan suhbatynda Amangeldi Aıtaly aǵamyz «Jemqor­lardyń da óz pıramıdasy bar» degen qaǵıdany alǵa tartqan edi. Olıgarh kásipker men salyq agentiniń arasyndaǵy qarym-qatynas arqyly bul tujyrymyn ǵylymı turǵydan dáleldep te bergen. «Jemqorlardy jeńemiz» degen forýmnyń býynan bas aınalyp júrgen sol kezeńde bul tujyrymnyń astaryna mán berip, tereń túsine almappyz. «Baqsam baqa eken» demekshi, jem­qorlar pıramıdasy degenimiz keıbir iri sheneýnikterdiń qyzmet aýystyrǵanda birge kóship júretin komandasy eken. Sózimiz salmaqty bolý úshin sońǵy jyldary elimizde úlken qoǵamdyq pikir týǵyzǵan iri jemqorlyq qylmystyq oqıǵalardan bir-eki mysaldy saralap kóreıik. Sot sheshimi boıynsha, memleketke 71 mıllıard teńge (2012 jylǵy baǵamen 500 mıllıon AQSh dollary kóleminde) shyǵyn shektirgen Atyraý oblys ákimdigindegi qylmystyq top 35 adamnan quralǵan. Búgingi kúnge deıin burynǵy oblys ákimi Bergeı Rysqalıev qurǵan bul qylmystyq toptyń 22 múshesi sot sheshimimen túrmege toǵytyldy. Basynda sybaılas jemqorlyqtyń 10 oqıǵasy boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, sot barysynda Qylmystyq kodekstiń 307-baby 3-tarmaǵy bo­ıynsha, laýazymdyq qyzmetin asyra paıdalanǵany úshin 3 jyl shartty merzimge kesilip, sot zalynan erkindikke shyǵarylǵan Pavlodar oblysynyń burynǵy ákimi Erlan Arynnyń isi boıynsha oblys ákiminiń orynbasary Arslan Abdyqalyqov bastaǵan birneshe adam jazaǵa tartyldy. Burynǵy premer-mınıstr Serik Ahmetovtiń sybaılas jemqorlyq oqıǵasy boıynsha Qaraǵandy oblysynyń burynǵy ákimi Baýyrjan Ábdishev bastaǵan 20 laýa­zymdy sheneýnik sottaldy. Mundaı uıymdasqan qylmystyq toptardyń iri jemqorlyq sybaılastyǵyn sońǵy ýaqyttaǵy ekonomıkalyq qylmystyq sot oqıǵalarynyń barlyǵynan keltirýge bolady. Bul qylmystyq isterdi tekserý barysynda basshylarmen birge jaýapqa tartylǵandardyń basym kópshiligi belgili oblysqa nemese mekemege sol basshymen birge kelgen «kadrlar» bolyp shyqty. Endeshe, elimizde erekshe beleń alyp ketken ákimder men mınıstrler qyzmet aýystyrǵanda ózderimen birge shubyrtyp alyp júretin komandalyq «tájirıbeni» nemese bir azamaty atqa minse, on týysy sońynan eretin atqos­shy aǵaıynshyldyqty toqtatý kerek. О́mirdiń ózi kórsetip otyrǵanyndaı, basqa elderdiń tájirıbesinde oń áseri bar sheneýnikterdiń komandalyq tásili bizdiń elimizde kóp rette ashyq túrde uıymdastyrylǵan qylmystyq toptarǵa, ıaǵnı sybaılas jemqorlyqtyń pıramıdasyna aınalyp jatyr. Táýelsiz memleketimiz tórt aıaǵyn teń basa bastaǵan toqsanynshy jyldardyń sońynan beri sybaılas jemqorlyqpen kúresip kelemiz. Bul oraıda zań qabyl­daýdan da, forým ótkizýden de kende emespiz. Endeshe, bul indettiń beti nege qaıtpaıdy? Onyń basty sebebi, nepotızm men favorıtızmge negizdelgen qazaqı mentalıtet jáne jemqorlyq qylmysty jazalaýdaǵy álsizdikte bolyp otyr. Batys sarapshylarynyń paıymdaýynsha, Qazaqstandaǵy jemqorlyq formýlasy nepotızmge (latynsha nepes, nepotis – nemere, jıen ıaǵnı aǵaıyndyq, týystyq-jıensharlyq) jáne favorıtızmge (súıikti bolý, bireýdiń yǵynda júrý jáne bireýge arqa súıeý degen uǵymdardy bildiredi) negizdelgen. Kezinde Karl Marks qoǵam eki jaǵdaıda – birinshi, qylmys kóp, jazalaý az, ekinshi, jazalaý kóp, qylmys joq jaǵdaıda ǵana azady degen eken. Bizdiń qoǵamymyzdaǵy mektep qabyrǵasynan bastalyp, joǵary memlekettik bılikke deıin qaýlap ketken jemqorlyq qylmystardy jazalaý úrdisindegi jalpaqshesheılik bul indettiń asqynýyna jol ashyp otyr. О́tken jyly «Atyraý Jaryq» AQ taratatyn elektr qýatynyń tarıfin ósirý úshin 300 myń AQSh dollary kóleminde para alǵan Tabıǵı monopolııalardy retteý jónindegi agenttik tóraǵasy Murat Ospanovqa sot úkimimen kesilgen jaza osyndaı oıǵa jeteleıdi. Sot memlekettik aıyptaýshynyń M.Ospanovty 11 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýdy suraǵan jazanyń ornyna oǵan 1 mıllıard 101 mıllıon 60 myń teńge aıyppul salyp, qylmyskerdi sot zalynan erkindikke shyǵardy. Qazaqstandyq sot prosesýaldyq tájirıbesinde alǵash ret kezdesken bul oqıǵa eriksiz kúmándi oılarǵa jeteledi. Birinshiden, sot aıyptalýshynyń osyndaı úlken aıyppul tóleı alatyn qarjysynyń bar ekendigin qaıdan bildi? Ekinshiden, jalǵyz aıyptalýshy tóleı almaıtyn munshalyqty kóp aıyppul salý arqyly sot onyń jaqyndary men sybaılastaryn qarjy tabý jolynda jańa qylmysqa ıtermelep otyrǵan joq pa? Adal jolmen az ýaqytta mundaı qarjy tabý múmkin emes. Qalaı bolǵanda da, sot «úkimi» oryndaldy. О́tken jyldyń basynda M.Ospanov 1 mıllıard 101 mıllıon 60 myń teńge aıyppul tólep, «sútten aq, sýdan taza» bolyp, aqtalyp shyqty. Týra joldan taıyp, aǵattyqpen qylmys jasaǵan aıyptalýshylarǵa jeńildikpen qarap, keshirim jasaýǵa bolatyn shyǵar. Biraq qoǵam ıgiligine qol salyp, týǵan memleketin tonaǵan jemqorlarǵa jeńildik bolmaýǵa tıis. Olar memleketti sanaly túrde tonaý arqyly onyń ekonomıkalyq irgetasyn shaıqaltyp, táýelsiz eldiń erteńine balta shaýyp otyr. Sońǵy tórt-bes jylda mıllıondaǵan qarjyny qymqyryp, sybaılas jemqorlyq faktilerimen sottalǵan iri laýazym ıeleriniń kópshiligi jeńil-jelpi jazamen qutylyp jatyr. Máselen, Pavlodar oblysynyń burynǵy ákimi E.Aryn sot zalynan bosatylsa, 6 jyl qatań rejimge kesilgen Qorǵanys mınıstriniń burynǵy orynbasary bir jyldan keıin bosap shyqty. Al memleketke 1,1 mıllıard teńge shyǵyn shektirdi degen aıyp taǵylǵan Bilim jáne ǵylym mınıstriniń burynǵy orynbasary Saıat Shaıahmetov áli kúnge deıin erkindikte júr. Qaltaly qylmyskerlerge sot tarapynan jasalatyn mundaı keńshiliktiń syry nede? «Taıaqtyń eki basy bar». Kúni keshe Qazaqstannyń mıllıardtaǵan dollar qarjysyn «ofshor» asyryp, elimizdiń qarjy júıesine jazylmas jara salǵan Muhtar Áblıazovqa keshirim jasalyp, túrmeden shyǵarylyp edi ǵoı. Arty ne boldy?.. Joǵaryda aıtylǵan Bilim jáne ǵylym mınıstriniń burynǵy orynbasary Saıat Shaıahmetovqa taǵylǵan aıyp – Shyǵys Qazaqstan oblysynda salynǵan kásiptik-tehnıkalyq oqý ortalyǵynyń ǵımaraty qarjy jetpeıtindikten paı­dalanýǵa berilmeı qalǵan. Bólingen 5 mıllıard teńge talan-tarajǵa salyndy delingen bolatyn. Qazir sol «sý jańa» ǵımarattar paıdalanýǵa be­ril­megendikten qırap jatyr. Al Ekibastuz qalasyndaǵy óńiraralyq kadr­lar daıarlaý jónindegi oqý ortalyǵynyń 15 birdeı ǵımaratynyń qurylysy 6 jyl buryn salynyp bitken. Biraq memlekettik komıssııa qabyldamaı, oqý kesheni ıesiz qalǵan. О́ıtkeni, 15 ǵı­marat túgeldeı batpaqtyń ústine salynǵan eken. Qazir qaraýsyz qalǵan ǵımarattar qańyrap jatyr. Qurylysqa jumsalǵan 4,5 mıllıard teńge memleket qarjysynyń suraýy qaıda? Qaı mınıstr jaýap beredi? Keıde jemqorlyqqa jeleý beretin ahýaldy Úkimettiń ózi jasap otyrady. Bılik tizginin ustaǵan lobbıster memlekettik aýqymda jemqorlyqqa jol ashatyn qolaıly sańylaýlar jasaýǵa ábden tóselip alǵan. Mamandardyń aıtýynsha, bizdiń elimizde qoǵamymyzǵa paıdasy shamaly, kerisinshe, oryndalýyna kóp qarjy jumsalatyn iri jobalar jıi jasalady. Onyń astarynda da iri jemqorlyq jatyr. Osydan biraz ýaqyt buryn asa úlken kólemde para aldy degen aıyp taǵylyp, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasynyń prezıdenti Ǵabdýllatıf Myrzaqulov tutqyndaldy. Ol «Astana» ulttyq ǵarysh ortalyǵynyń Ǵarysh apparattaryn qurastyrý-synaý kesheniniń (ǴAQSK) qurylysyn salýǵa baılanysty ótkizilgen konkýrsta «Qulager» QK» JShS-niń múddesine búıregi buryp, osy JShS basshysynan 272 myń dollar jáne 75 mıllıon 300 myń teńge para alǵan kórinedi. Qazaqstan men Fransııanyń EADS Astrium kompanııasy birlese otyryp júzege asyrýǵa tıis ǵaryshtyq iri joba – ǴAQSK-nyń jalpy quny 34,9 mlrd. teńgeni quraıdy. Onyń 27,1 mlrd. teńgesi Qazaqstannyń úlesine tıse, qalǵan 7,8 mlrd. teńgesi fransýzdar tarapynan salynatyn ınvestısııa bolmaq. Bul keshenniń qurylysy 2008 jyly bastalyp, 2013 jyly aıaqtalýǵa tıis bolatyn. Túrli kemshilikterge baılanysty 2013 jyly bul qurylystyń irgetasy ǵana qalandy. Osyǵan oraı qurylysty aıaqtaý merzimi 2017 jylǵa deıin uzartyldy. «Saqaldy qurylys» sozylyp, bólingen qarjy «qumǵa sińgen sýdaı» aǵýda. Sodan beri elimizdiń bedeli úshin aýadaı qajet iri jobanyń júzege asýyna tikeleı jaýapty Ulttyq ǵarysh agenttiginiń basshysy da aýysyp úlgerdi. Qyrýar qarjynyń suraýy qaıda? Ál­de «aıran ishkender qutylyp, shelek jalaǵandar tutyladynyń» keri me?.. Memlekettik turǵyn úı qurylysy baǵdarlamalary tóńireginde qordalanǵan bylyqty tekserýge kúni búginge deıin eshqandaı quzyrly organnyń tisi batar emes. «Jańbyrdan keıingi qaptaǵan sańyraýqulaqtaı» kóptiginen kóz súri­netin baǵdarlamalardan qarapaıym adamdar túgili, bilikti mamandar da jańylatyn boldy. Máselen, «2008-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik turǵyn úı qurylysy» baǵdarlamasy, 2012 jyly bastalǵan «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy, «Jalǵa beriletin turǵyn úı» baǵdarlamasy, «Báıterek» holdınginiń «Nurly Jol» baǵdarla­ma­sy sheńberindegi jalǵa beriletin áleýmettik turǵyn úı baǵdarlamasy» jáne basqalar bolyp jalǵasa beredi. Aty basqa bolǵanymen bul baǵ­darlamalar­dyń zaty bir. Barlyǵy da memlekettik bıýdjet qarjysymen salynyp, az qamtamasyz etilgen áleý­mettik toptar men jas otbasylaryna ıpotekalyq nesıege nemese jalǵa beriletin qol jetimdi turǵyn úı qurylysy bolyp tabylady. Máselen, «2008-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik turǵyn úı qurylysy» baǵdarlamasy boıynsha páter alý kezegine kirgizilip, áli kúnge deıin páter ala almaı júrgen jas otbasylar jeterlik. Endeshe, bir baǵdarlamany tolyq aıaqtamaı jatyp, ekinshi baǵdar­lamany bastap ketetindeı ne kún týdy? Bul arada turǵan keremet qupııa da joq. Qurylysqa mol qarjy alý úshin jańa baǵdarlamalardy týyndata berý kerek. Mine, taǵy da 2015 jyldan bastap «2020 jylǵa deıin óńirlerdi damytý» baǵdarlamasy kúshine endi. Osyǵan baılanysty «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasynyń kúshi joıyldy. 2020 jylǵa deıin qoljetimdi páter alyp qalarmyn degen myńdaǵan jannyń úmiti úzildi. Al jańa baǵdarlama oılap tapqan sheneýnikterge, «jymqyrý» úshin mol aqsha tústi. «Aıtpasa sózdiń atasy óledi» de­mekshi, egemen elimizdiń ımıdji úshin atqarylǵan iri halyqaralyq jobalar da jemqorlyq qylmystan syrt qala almaı otyr. Máselen, memlekettik bıýdjettiń mıllıardtaǵan qarjysyn jumsap, joǵary deńgeıde ótkizgen 2011 jylǵy Azıada oıyndarynyń arty abyroısyz aıaqtaldy. «2011 jylǵy VII Azııalyq oıyndardy ótkizýdi uıymdastyrý komıtetiniń atqarýshy dıreksııasy» AQ basqarmasynyń burynǵy bastyǵy Aıdar Mýsın 800 mıllıon teńge qarjyny talan-tarajǵa saldy degen aıyppen sottaldy. Táýelsiz Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy joǵary bedeliniń jemisi, Mem­leket basshysy «Ulttyq joba» dep atap kórsetken EKSPO-2017 kór­­mesine daıyndyq barysynda da keleńsiz jaǵdaıǵa tap boldyq. «Astana EKSPO-2017» UK» AQ-tyń burynǵy basshylary jaýapqa tartyldy. Áli tergeý sharalary aıaqtalǵan joq. Alaı­da, bul shekten shyqqan sybaılas jem­qorlyqtyń qazaqstandyqtar úlken úmit artqan halyqaralyq iri jobaǵa kóleńke túsirgeni anyq. Taǵy bir oılanatyn jáı, sońǵy jyldary úlkendi-kishili memlekettik organdardyń basshylary qurylys salýǵa qumar bolyp ketti. Qarjy tap­shylyǵy­nan qordalanǵan áleýmettik máselelerdi syryp qoıyp, qurylys salýǵa bıýdjetten mıllıardtaǵan teńge bólgizedi. Bir qaraǵanda ıgilikti is bolyp kórinetin bul astarly máseleniń uńǵyl-shuńǵylyna úńilýdi aldaǵy kúnderdiń enshisine qaldyraıyq. Bizdiń elimizde asa bir ýshyǵyp bara jatqan jemqorlyqtyń jasyryn júıesi – nepotızm, ıaǵnı qyzmet babynda týystyq, rýshyldyq, jershildik baılanystarmen ósý. Árıne, ákimniń nemese mınıstrdiń balasy joǵary qyzmet atqarmasyn degen talap joq. Biraq «besikten beli shyqpaı jatyp», jıyrmadan jańa asqan jigitti ákim etip taǵaıyndaý uıat qoı.  Aqtóbe oblysynda úı-ishimen bir salada bir-birine baǵynyshty basshy bolǵandar da kezdesti. Mundaı mysaldar az emes. Ákimdikterde, mınıstr­likterde, ulttyq kompanııalarda kim­derdiń balalary otyrǵanynan-aq betke uryp tur. Elimizde nepotızmniń ashyq túrde jappaı qoldanysqa engizilgen bul júıesiniń astarynda úlken qater jatyr. Sybaılas jemqorlyqty qaýlatyp otyrǵan nepotızm men favorıtızmdi biz zańnan tys qubylys retinde qabyldaı bastadyq. «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» qaǵıdasyn klandyq, aǵaıyndyq jáne komandalyq toptyń uranyna aınaldyryp, jemqorlardyń qazaqı pıramıdalaryna ashyq jol berdik. Bul óte qaýipti. Klandyq, komandalyq negizde uıymdasqan bul «jemqorlar pıramıdasyna» negizinen bir rýdyń, bir óńirdiń senimdi adamdary toptasady. Olar endi bedel, baılyq, bılik bólisinde ekinshi taptyń múddesine qarsy shyǵady. Sóıtip, «jemqorlar pıramıdasy» azǵantaı qazaqty ala taıdaı búldirip, traıbalızm tragedııasyna uryndyrady. Sondyqtan komandalyq toptasýǵa, klandyq ústemdikke shuǵyl tosqaýyl qoıylýǵa tıis. Memleket basshysy «Nur Otan» par­tııasynyń HV sezinde «Saıası kóshbasshylyqtyń prınsıpti máselesi retinde sybaılas jemqorlyqpen ymyrasyz kúresýdiń strategııasyn ázirleýdi» tapsyrǵan bolatyn. Osyǵan baılanys­ty qabyldanǵan Baǵdarlamanyń basty mindeti – Qazaqstanda mańyzdy úsh elementten turatyn júıeni qurý edi. Ol – birinshiden, azamattarǵa qyzmet etetin tıimdi memleket, ekinshiden, ekonomıkalyq damýdyń qozǵaýshy kúshi, azamattyq qoǵamnyń tiregi re­tin­­degi myqty bıznes, úshinshiden, jaýapkershilikti azamattyq qoǵam. Mine, basshymyzdan bastap qosshymyzǵa deıin endigi jumyla atqaratyn mindetter osy. Áıtpese, qazaqstandyq qoǵamdy juqpaly indetteı jaılaǵan jemqorlyq jarǵa jyǵady. BUU-nyń málimdeýinshe, búginde adamzat aldynda turǵan jahandyq eń iri úsh qater bar eken. Sonyń biri – baılar men kedeıler arasyndaǵy alshaqtyq, ıaǵnı teńsizdik eń qaýipti shegine jetken kórinedi. Bul kórsetkish boıynsha da Qazaqstan aldyńǵy toptaǵy elder qatarynda. О́tken joly «Kórpege qarap kósilý» atty maqalamyzda («Egemen Qazaqstan» 20.01.2016j.) qazaqstandyq bank basshylarynyń jalaqysy aı saıyn 11-15 mln. teńgeden aınalatynyn aıtqan edik. Árıne, jekemenshik bank (qalaı jekeshelengeni basqa áńgime) top-menedjeri bolǵan soń basqa mamandardan 2-3 ese, tipti, 5 ese artyq jalaqy alsyn. Biraq 100 ese emes qoı! Áleýmettik ádiletsizdik beleń alǵan ortada jemqorlyqtyń sýda júzgen balyqtaı bolatyny taǵy anyq. Al áleýmettik teńsizdik árqashan teketireske bastaıdy. Endeshe, jabaıy kapıtalızmniń jalyna jarmasyp, jarbańdaı bermeı, ulttyq qundylyqtarymyzdy tiriltip, áleýmettik ádilettik pen adamgershilik tárbıeniń bastaýlaryna burylatyn ýaqyt jetti. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».