Ustaz dıdary

Ǵalym, folklor zertteýshisi  Mardan Baıdildaev haqynda bir úzik syr Ejelgi shyǵys danalyǵynda «ustaz» uǵymyn jiktegende: tálim ustaz, tárbıe ustaz, sabaq ustaz,ilimı ustaz, rýhanı ustaz dep tanym baspaldaǵynyń deńgeıine saı taqtalap, ólshemdeı aıtylsa kerek... Bul qaǵıdatty Buharı-Sharıfte bilim alǵan kónekóz qarııalardyń aýzynan balalyq shaǵymyzda jıi estıtinbiz. Ilim men bilimniń kórkeıip, kemeldener tusy da ustaz ben shákirttiń ustanymyna baılanysty ekenin kókiregimizge túıip óstik... 1976 jyldyń shilde aıy. Armııa qa­tarynan oralyp, Qarmaqshy aýdanynyń Jańaqala sovhozyndaǵy aýa raıyn baqy­laıtyn «Qaraq» stansasynda jumys istep júrgenimde aýdandyq komsomol komıtetinen shuǵyl shaqyrtý alyp ortalyqqa keldim. Aıtylǵan ýaqy­tynda kabınetke kirsem stol basynda eki adam otyr eken. Sálem berip shaqyrtý­men kelgenimdi aıttym. Biri ózime tanys aýdandyq komıtettiń nusqaýshysy Tursynbek Bekpanov, ekinshi kisi tanystyrýdy kútpeı-aq shalt qımyldap, ornynan ushyp turyp: – Aınalaıyn, aman-esen jettiń be? Myna jerge otyr! – dep ózine qarama-qarsy oryndyqty nusqady. Qarshyǵadaı qaratory kisi birden áńgimesin bastap jiberdi: – Meniń aty-jónim – Mardan Baı­dildaev. Almatydaǵy Ǵylym aka­demııa­synyń qyzmetkerimin. Jańaqaladan kelseń myna kisilerdi bilesiń be? Oljabaı Júrgenov, Masharap Álıev, Oraq Dáne­kerov, Ábdiqalyq Úmbetbaev... – dep tizbekteı jóneldi. Qyzmeti men otbasy múshelerine deıin surap otyr. Kileń jyraýlardyń tizimi. Bul kisige tań qaldym... – Bilseń, ol kisilerdiń jaı-kúıi qalaı? – dep jedel suraq qoıdy. О́z kezegimde: – Ol kisilerdi tolyq tanımyn. Oljabaı jyraýdan ózgesi aman, jumystarynda. Barlyǵy da ózime ustaz kisiler, – dep toqtadym. Ol kisi qoınynan bir japyraq qaǵaz alyp, odan ári: – О́zińniń aty-jóniń Almas Almatov, 1956 jyly týǵansyń. Ákeń Nurmahan 1900 jylǵy, byltyr qaıtys bolǵan, anań Tóleý Tóremuratqyzy. О́leń aıtýdy on úsh jasyńnan bastapsyń. Ustazdaryń joǵarydaǵy kisiler, – deı kele: – Al, aınalaıyn, oqýyń kerek! Búgin Aqjardaǵy Kósheneıdiń úıine baryp anasyna sálem berip kele jatyrmyn. Ol kisi balasynyń qaıǵysyna shydamaı: «Mardan, Kósheneıdi oqytamyn dep júrip sen óltirdiń! Aýylda júre bergende tiri bolatyn edi!» dep kúızeldi. Barlyq iske muryndyq bolǵan ózim edim... Almatyda akademııaǵa jumysqa aldyryp, odan Moskvaǵa aspırantýraǵa jiberdik. Sonda júrgende 27 jasynda elektr poıyzy qaǵyp ketip, 1973 jyly naýryz aıynda qapyl qaıtys boldy... Inisi Bıdasqa anasy dombyra tartqyzbaı qoıypty. Qaıtemiz, taǵdyrdyń jazýy da!? Izinde urpaq qaldy, jetiler... «О́lgenniń artynan ólmek joq», ómir solaı qurylǵan, aınalaıyn. Endi óziń sekildi talapty jastar Kósheneıdiń bastaǵan jumysyn jalǵastyrýyń kerek. Bolashaqta jyraý­lardyń mektebin uıymdastyryp, joǵary oqý ornynda oqýyna qol jetkizý Kósheneıge mindettegen tapsyrmamyz edi. О́miri qysqa boldy. Otbasyńmen, anańmen keńes. Mynaý meniń Almatydaǵy telefonym, meken-jaıym, habarlas! – dep qolyma bir japyraq qaǵaz berdi. Sol kúnnen bastap Mardan aǵamyzdy ózime ustaz tutyp, izine erdim... Ǵulama ǵalym, folklor zertteýshi, ult janashyry Mardan Baıdildaev: «1926 jyly Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdany, Aqqoshqar aýylynda dúnıege keldim» dep jazady óz ómirbaıan dereginde. Bul kisiniń shyn mánindegi ómir soqpaqtary qazaq halqynyń taǵdyr taýqymetine toly 1920-1930 jyldardyń ózegimen órilip jatady. Birde «Syr boıy» gazetiniń bólim meńgerýshisi Ádilhan Báımenov aǵamyz jolyǵyp: – Almas! Sen Mardan aǵańmen habarlasshy. Maǵan aıtqanyna da birtalaı bolyp edi, – dedi. – Ol kisige birdeńe boldy ma? – dep qarsy suraq qoıdym. – Aǵań naýqasqa shaldyqqan sekildi. О́ziń baryp qaıtqanyń durys! – dep keńesin berdi. Jedel jolǵa shyǵyp kettim. Almatyǵa túsken boıda ózimizdiń keńes ordamyzdaı bolǵan Pýshkın kóshesindegi №29 úıdiń esiginiń qońyraýyn bastym. Aldymnan Gúlistan apaı shyqty. Ashana bólmege baryp apaıdan bar jaǵdaıdy bildim... Aıta beretin naýqas... Bizdiń kúbir-kúbirimizdi estip, óz bólmesinen Mardan aǵa shyqty. Ústindegi kıimi men basyndaǵy taqııasy da keńeıip ketkendeı kórindi. Sálem berdim. – Al, aınalaıyn, qosh keldiń! Qazir Bekarystan da kele jatyr. Gúlistan sháıińdi daıyndaı ber! Biz jumys isteıik, dep óz bólmesine bettedi, sońynan ere kirdim. Keshikpeı Aqtóbeden Bekarystan keldi. Bekarystan Myrzabaev Mardan aǵa­myzben ekeýi «Ádilet» qoǵamyn quryp, 1937 jylǵy qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý, este qaldyrý, t.b. shetsiz-sheksiz qoǵamdyq jumystardy uıymdastyrǵan, tájirıbesi mol azamat. Alǵash Yrǵyz aýdanynda Temirbek Júrgenovke Mardan aǵamyzdyń bastaýymen eskertkish qoıy­lýyna muryndyq bolyp, ony iske asyrǵan da osy jigit bolatyn. Mardekeń óz ornyna jaıǵasyp, aldaǵy isteletin isterdi jiktep, túsindirip jatyr. Ortalyq meshit bitpeı jatyr... Ádilet qoǵamynyń jumysy toqtap qaldy... T.Júrgenov, U.Qulymbetov, S.Esqaraev, t.b. jaıly aıta kele, Bekarystanǵa Júrgenov­tiń NKVD-daǵy qujattaryn túgen­dep tabý, ony halyqqa jarııalaý, «Ádilet» qo­ǵamynyń alda atqarar isterin tapsyrdy. Odan soń maǵan qarap: – Shyraǵym, Almas! Men ómirimdi halqymyzdyń fol­klorlyq muralaryn zertteýge, jınaqtaýǵa arnadym. Meniń ustazym akademık Muhtar Áýezov boldy. Turmaǵambet aqynnyń muralaryn zertteýime de sol kisi aqyl-keńesin berdi. Muhańnyń basyna 1950 jyldary «bult úıirilgende, qyraǵy kózder bizdi de suǵynan shet qaldyrǵan joq. Barlyq qıynshylyqty kórdik. Turmaǵambetti «halyq jaýy» dep aıyptaǵan adamdardyń ol kezde kózderi tiri edi... Olar endi meni «jaý» qylyp shyǵarýǵa bel baılady. Oǵan da negiz joq emes. Ákemiz Keldibaı bı, Temirbek Júrgenovtiń ákesi Qaramen ekeýi «halyq jaýlary» qatarynda tizimge alyndy. Qara ustalarynda: – «Keldibaıǵa habar aıtyńdar, basyn saqtasyn!» – dep astyrtyn adam shaptyryp, aldyn ala habar bergizedi. Jetpisten asqan ákemizdi aǵaıyndary О́zbekstanǵa boı tasalatyp alyp ketti, anam Ajar ashtyqtan kóz aldymda jan tapsyrdy. Anam súırikteı appaq adam edi... Jany shyǵarynda basynda jylap otyrǵan maǵan, ábden álsirep jatyp, qolymdy qysyp aıtqan sońǵy sózi: – «Balam, qash, qutyl!» degen sóz boldy... Nemeremniń atyn Ajar dep qoıdym, eń bolmasa aty atalyp júrsin dep...Ákemniń dosy Turmaǵambet aqyn atymdy azan shaqyryp Shahmardan dep qoıǵan eken, «halyq jaýynyń balasy» degennen qutylaıyq dep «Shah» degenin alyp tas­tap Mardan dep ózgertip, famılııamdy Baıdildaev dep naǵashy jurtymyzdyń atyna jazdyrdym. Qorlyqty kórip júrip jetildik... «Urǵannan túrtken jaman» degendeı, «halyq jaýynyń balasy» degen ataq qalmady. Bastaýysh mektepte oqyp bilim alyp,1941 jyly kolhozǵa esepshi bolyp jumysqa kirip, eńbek jolymdy bastadym. 1948-1951 jyldary Sovet Armııasy qataryna alynyp, serjanttyq mektepke qabyldandym. Ony úzdik bitirip, Lenıngradtyń joǵary artıllerııa áskerı ýchılıshesine emtıhan tapsyryp, soǵan tústim. Qatarymnan qalmas úshin kúni-túni oqyp, oqý ozaty, saıası sabaqtardyń úzdigi atanyp ekinshi kýrs­ty bitirip turǵanymda, elden «halyq jaýynyń balasy» dep áshkerelegen aryz túsip, oqýdan shyǵaryldym. Elge barýǵa taǵy qaımyǵyp, sol kezdegi oblystyq «Lenın joly» gazetiniń redaktory bolyp turǵan Zeınolla Jarqynbaev aǵamyzǵa habarlastym. – Aǵa, ústimnen aryz túsip oqýdan shyǵaryldym. Ne isteımin? Qaıda baramyn? – dep suradym. Ol kisi: – Mardan, sen elge kelme. Belsendiler atqa qonyp tur... Saǵan munda da tynyshtyq bermeıdi. Almatyǵa bar. Azamattarmen aqyldasarmyz, – dep aqylyn aıtty. Osylaısha 1951 jyly Almatyǵa kelip, KazGÝ-diń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústim. Ýnıversıtetti aıaqtaǵan soń respýblıkanyń Ǵylym akademııasynda, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qyzmet atqardym. Halyq jaýlaryn áshkerelegish top bul tóńirekten de tabyldy. Sóıtip, ákemniń jaýlarynan qutyla almaı júrip Turmaǵambettiń jaýlarynyń júgin qosa arqaladym. Sondyqtan, maǵan Turmaǵambetti aqtaý, onyń shyǵarmalaryn baspa betine shyǵarý ońaı bolǵan joq. Halyqtyń atynan hat jazdyryp, kózin kórgen jandardyń atynan qol jınap, balasy men áıeliniń atynan úkimet oryndary men zań oryndarynda izdenip, tynymsyz jumys jasadym. Qanshama janashyr azamattar atsalysty. Sondaı jankeshti áreketimiz nátıjesiz bolǵan joq. 1962 jyly M.O.Áýezovtiń alǵy sózimen «Shahnama» dastanynyń ekinshi bólimi, «Rústem – Dastan» taraýy jeke kitap bolyp shyǵyp, elý myń taralymmen halyqtyń qolyna tıdi. Odan keıingi jyldary aqyn shyǵarmalaryn «Nazym» atty jınaqqa biriktirip eki qaıtara bastyryp shyǵardym. Eki júzden astam halyq aqyndary men jyrshy, jyraýlardyń shyǵarmalaryn jınaqtap akademııanyń qoryna tapsyrdym. Elýden astam kitap basylymdaryna redaktorlyq, qurastyrýshylyq qyzmet jasadym. Alda isteletin jumys kóp. «Qysastyq qyryq jyl» degendeı, Turmaǵambettiń jaýlary áli de izinen qalǵan joq. Syr boıy aqyn-jyraýlarynyń ishindegi jeke óziniń qoljazbasy saqtalǵan jalǵyz adam da osy Turmaǵambet. Bul kisi álemge áıgili ǵulamalar baýlyǵan Buharadaǵy «Mırarab», «Kókiltash» medresesiniń sońǵy shákirti. Eger osy qoljazbadan aırylsaq, onda «Syr súleıleri» dep júrgen júzdegen aqyn-jyraýlardyń shyǵarmashylyǵy joqqa shyǵady. Qazirgi ádebıet zertteýshileri olardy aqyndar sanatyna qosyp júrgen joq. О́tpeli kezeńniń aqyndary dep júr. Shyn máninde, ýaqyty kelgende bári kerisinshe shy­ǵady. «Shahnama» dastany tolyq eki tom bolyp faksımılesimen shyqpaıynsha Turmaǵambetti tolyq aqtaldy deı almaımyz. Bizdiń jasymyz ulǵaıdy, densaýlyq syr berdi. Endi osy jumysty, Almasjan, óziń qolǵa al. Oqydyń-toqydyń, bilimiń jetedi. Men Rátbek qajymen Túrkııaǵa bara jatyrmyn. Sol jaqta táýir doktorlar bar deıdi, bir esebim, kórinip qaıtsam deımin, – dep sózin aıaqtady. Bekarystan ekeýmiz únsiz tyńdadyq. О́mirde ákemizdeı qamqorshy bolyp, halyqtyq is, ulttyq múdde, namys pen jiger otynyń óshpes oshaǵyndaı kóringen jomart júrek jannyń saǵymdaı kóterilip keter shaǵyna sanaýly ýaqyttar qalǵanyn sezgendeı boldyq... Aqtyq demi úzilerde kózin ashyp, jan-jaǵyna bajaılaı qarap, basynda ımanyn úıirip otyrǵan ǵulama Halıfa Altaıǵa qolyn berip, aıtqan sońǵy sózi: «Taqsyr-aı, úlken meshit bitpeı qaldy. Uıat boldy-aý! Keshirińiz!», – dep jaryq dúnıeniń sáýlesin qabaǵymen jaýyp, jalǵannan jóneı berdi, bizdiń ustazymyz! Bul 1995 jyl bolatyn. Amanat júgin arqalap Bekarystan ekeýmiz tapsyrylǵan jumystar boıyn­sha iske kiristik. Halqyna aqysyz-pulsyz, shen-shekpensiz, ataqsyz qyzmet ja­sa­ǵan Mardekeńe zamandasy, aqyn Á.Tá­jibaevtyń: «Mardan bar jerge quldyń qajeti joq», degen sózi bizge de qamshy boldy. Nátıjesinde: 1998 jyly 0621- «Dás­túrli óner – jyr» mamandyǵynyń Mem­lekettik oqý standarty bekitilip (avtory, jetekshisi prof.A.N.Almatov), joǵary oqý ornynda kásibı bilikti maman daıyndaýǵa qol jetkizdik. Búgingi tańda aıtýly mamandyq boıynsha úsh deńgeıli úzdiksiz bilim berý júıesine saı mýzykalyq mektep, mýzykalyq kolledj jáne bakalavr deńgeıinde bilim alýǵa negiz qalandy. Elge tanymal jyrshy, jyraýlarymyzdyń aldy ǵylymı dárejege qol jetkizdi. Olar: fılologııa ǵylymdarynyń kandıdattary B.Júsipov, U.Baıbosynova, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty E.Jańabergenova. Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ-dyń dosentteri Sh.Bıimbetova, R.Ahmetov sekildi pedagog mamandarymyz ósip shyqty. Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń magıstratýrasynda «Dástúrli jyr» mamandyǵy boıynsha Q.Baıtasov, K.Túrikpenova, A.Dabylova bastaǵan talantty jastarymyz ǵylymı izdenisin jalǵastyrýda. Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Kósheneı Rústembekov atyndaǵy jyraýlar úıinde, Aral aýdanyndaǵy Nurtýǵan aqyn, Shıeli aýdanyndaǵy Nartaıdyń ánshilik mektepterinde júzdegen shákirt­ter dáris alýda. Bul kúnde talantty shákirtterimiz álemdik sahnalarda jyrshylyq, jyraýlyq ónerdiń joǵary kásibı oryndaýshylyq sheberlik úlgisin kórsetýde. Olar – E.Jańabergenova, A.Elshibaeva, U.Baıbosynova, A.Noǵaı­baeva, A.О́tepbergenova, Sh.Bıimbetova, R.Ahmetov, S.Jaqsyǵulov, Z.Iman­ǵazıeva, K.Túrikpenova. Ustazymyzdyń ózime tapsyrǵan tapsyrmasynyń kelesi bólimin tómen­degishe toptastyrdyq: 2004 jyly M.Baıdildaevtyń ózi daıyndaǵan nusqasy boıynsha halyq aqyny T. Iztileýulynyń (1882-1939) «Shahnama» dastanynyń jyr tilindegi aýdarmasynyń eki tomdyǵy, 2007 jyly M.Baıdildaev jınaǵan T.Iztileýulynyń tórt tomdyq shyǵarmalar jınaǵy «Jazýshy» bas­pasynan jaryq kórdi. 2008 jyly M.Baıdildaevtyń ekspedısııalyq eńbekteri boıynsha jyr maqamdary notaǵa túsirilip, «Mýzykalyq epos» toptamasymen «Daık-Press» bas­pasynan jaryqqa shyqty. Al 2009 jyly T.Iztileýulynyń túpnusqa qoljazbasy negizinde «Shahnama» dastany tolyq faksımılesimen «Sary­arqa» baspasynan eki tom kóleminde jaryqqa shyǵarylyp aqynnyń qoljaz­basyn nemeresi Nóser Ábdiraýyqov Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Syr boıyna sapary kezinde memlekettik qundylyq esebinde saltanatty túrde Prezıdent ortalyǵynyń qoryna tapsyrdy. Bud­an soń 2013 jyly T.Iztileýulynyń 40 000 joldyq «Shahnama» dastanyn Syr boıynyń jyrshy, jyraýlaryna 68 saǵat boıy jyrlatyp, kúıtabaqqa túsirip, «Mýzykalyq epos» kúıinde halyqqa usyndyq. 2014 jyly temir narkom Temirbek Júrgenovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵy M.Baıdildaevtyń jınaq qory boıynsha «Saryarqa» baspasynan jaryqqa shyqty. «Halyqtyń qamyn oılasań, qar­daryń sonyń ishinde», demekshi, ǵa­lym, folklor zertteýshisi Mardan Keldibaıuly Baıdildaevtyń ádebıetimiz ben mádenıeti­mizge sińirgen eńbegin ulyqtap, ǵalymnyń 80 jyldyǵyna oraı Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdanynyń Aqqoshqar aýylyndaǵy orta mektep abzal aǵa, tur­patty tulǵanyń esimimen atalyp, mármárdan músini ornatyldy. Akademık Tursynbek Kákishev eskertkishtiń ashylý saltanatynda: «Azamatyn qadirleýdi Syr elinen úırený kerek!» – dep halyqqa júrekjardy alǵysyn aıtty. О́mir men ónerdiń qazanyna qaınatyp, maqsat-mindetimizdi aıqyndap bergen ustaz beınesi qashanda jan saraıymyzdyń tórinde turary anyq. Biz: «Atańnan – ustaz ulyq», degen shyǵys danalyǵynyń astaryn endi túsingendeımiz. Almas ALMATOV, professor. ASTANA.