«Halyq jaýy» Qarlybaev

* Qala tıpti MTS saldy. * Aýyldar baý-baqshaǵa bólendi. * Úsh kolhoz ben aýdan ortalyǵyna deıingi qara jolǵa tas tóseldi. * «Besqubyr» MTS aýdan ǵana emes, oblysta ataqty eldi qonys boldy. * Keıin bári joq boldy? Nege? О́tken ǵasyrdaǵy Keńes Odaǵy men Germanııa arasyndaǵy alapat soǵys oǵan qatysqan maıdangerler men balalyq shaǵy sol súrginge tap kelgen urpaqtar jadynan ósher me? Ol múmkin emesin buryn da, búgin de túısinip júretinder muny jaqsy biletini shúbásiz. Qalyń qaýymnyń basyna tóngen qara bult, qaıǵyly qasiret tek sol emesin de bala kóńil sezetin, uǵynatyn. Biraq, úlkender sekildi, balalar da olardy aýyzǵa alýǵa bolmasyn besinshi sezim arqyly biletin, shamalaıtyn. Máselen, bas-aıaǵy 20-25 úıden turatyn «Yntaly» kolhozynda barlyq jerdegideı baı-qulaq dep ustalyp, Kókaralǵa jer aýdarylǵan beıbaqtardyń jalańaıaq, jyrtyq ıyq bala-shaǵalaryna eshkim bóten sóz aıt­paıtyn, kózderine shuqymaıtyn, músirkeý de bolmaıtyn. Olardyń ózderi de muń shaǵyp, jylap-syqtamaı, basqa túskenge baspaqshylmen júrip jatatyn. Onan soń asharshylyq apatyn da eshkim aýyzǵa almaıtyn. Qysqasy, soǵys bastalarǵa deıingi on shaqty jyl aralyǵynda el basynan nebir náýbetter ótkeni úlken-kishiniń bárine belgili bolatyn. Biraq, jabyq ustalatyn. Áıtse de, bizge, balalarǵa olardan góri soǵys qıyndyǵy kóbirek batatyn. Er­azamattar maıdanǵa ketkendikten kol­hozdyń bastyǵy da, basqasy da, qara jumys isteıtinder de áıelder bolatyn. Olardyń ishinde otaý qurǵan soń sábı súıip úlgermegen kelinshekter qanshama. Erteli-kesh maqta alqabynda júrip qosyla án shyrqaıtyn beıbaqtardyń syńsyǵan ún, zarly daýystary alystan talyp estiledi. Esimiz kire bastaǵan bizder Altyn, Tillá, Áshirkúl, Bıbaısha, Ulbosyn sekildi jeńgelerimiz kim kimniń kelinshegi ekenin jaqsy bilemiz. Aýylda bes-alty shal-shaýqan bolýshy edi, eki-úsh jylda olar da túgeldeı baqıǵa ozdy. Soǵystaǵy bozdaqtarynyń jolyna qaraı-qaraı armanda ketti. Elemes, Tash, Toqtarbaı, О́skenbaı deı­tin menimen bes bala eresekteý edik. Kolhoz uıymdastyrý kezindegi baı-qulaqtardy alastaǵan alasapyranda kedeı-kepshiktiń ózara qyrqysyp, bi­rin-biri aıdatyp jibergeni, jurtty qynadaı qyrǵan asharshylyq-ashtyq, eldi jaılaǵan aýrý-syrqaýdy eshkim sóz etpeı, túk bolmaǵandaı júrýleri – keńestik temir tártip tegeýrini, kommýnıstik ıdeo­logııaǵa birjola bas ııýdiń belgisi ekeni keıinnen baryp tıip-qashyp aıtyla basta­dy. Tańǵalarlyq-aq. Tirshilik jalǵasyp, ýaqyt ótip jatty. Soǵys bastalǵan shaqta alaqandaı aýyldaǵy qyryq-elýdeı balanyń jartysynan astamy shetinep, soǵys bitkende qatarlary kádimgideı seldirep qaldy. Soǵystan keıbir paqyrlar múgedek bolyp oraldy. 1945 jylǵy Jeńisten soń taǵy úsh-tórt múgedek jan kelip qosyldy. Al, jastaryn asyryp jazdyryp, komsomoldyq jelókpelikpen ketkender iz-túzsiz joǵaldy. Úılenip úlgermegen eki ne úsh uly birdeı soǵystan qaıtpaǵan kempirler bertinge deıin egin egip, mal ósirip, tirshilik etti. Sol kezderde ara-tura «halyq jaýy» deıtin sýyq sózdi qulaq shalatyn. Qazir «sýyq sóz» degenmen, ol ýaqyttarda úırenshikti nárse sııaqty kórinetin. «E, pálenshe halyq jaýy ǵoı» degendeı. Bizdiń kishkentaı kolhozdyń Bóribaı deıtin bastyǵy da halyq jaýy bop atylyp ketkenine onsha kúıip-janǵan eshkim baıqalmaıtyn. Kerisinshe, keıbireýler tarapynan «ózderine sol kerek» degendeı pıǵyl ańǵarylatyn. Soǵystan on shaqty jyl buryn quryl­ǵan MTS (mashına-traktor stansııasy) deıtinder bolyp, olar kolhozdardy tehnıkamen jabdyqtap, sharýashylyq jumystardyń kidirissiz alǵa basýyna aıtarlyqtaı sep jasapty. Bizdiń kol­hoz «Oshaqty» MTS-qa qaraıtyn. Dırektory Turap Álimbaev úlken qur­metke bólendi. MTS ornalasqan jerge masterskoı, garaj, turǵyn úıler, naýbaıhana, magazın salynypty. Sondyqtan, kol­hozdy aýyldarǵa qaraǵanda, MTS-tar­dyń jaǵdaıy birshama táýirleý bolatyn. Meniń naǵashylarym turatyn «1-Maı» kolhozynyń irgesindegi «Besqubyr» MTS-i syrttaı da, ishteı de kózdiń jaýyn alǵan, kishi-girim sáýletti qalaǵa uqsas eldi meken edi. Ony biz sol kolhozǵa syrt­qy jolmen ótip bara jatqanda qyzyǵa tamashalap, tańdaı qaǵatynbyz. Árıne, ol kezde asfalt degen eshkimniń túsine kirmeıtin, elestetý múmkin emes-ti. Al, óz aýylymyzdan esekpen ne jaıaý shyǵyp, «1-Maı» kolhozyna jaqyndaǵanda, ıaǵnı, «Besqubyr» MTS-iniń irgesine taıaǵanda, tabanymyz tas jolǵa tıedi. Sonyń arqasynda tas joldyń ne ekenin bilip aldyq. MTS-tan bastalatyn tas jol «1-Maı» kolhozyn kókteı ótip, sýly Keles jaǵasyndaǵy «Ushqyn», «Kommýna» kolhozdarynyń ortasymen aýdanǵa deıin sozylady. Tas jol sol kezdegi kózben qara­ǵanda, úlken mártebe, jetistik. Umytpaı turǵanda aıta keteıik, «1-Maı» kolhozynda naǵashylarym, ıaǵnı, anamnyń tórkini turady. Men jıi baramyn. О́ıtkeni, ájemdi saǵynamyn. Ájemniń aınalyp-tolǵanatyn meıirimin ańsaımyz. Ájemniń eki uly soǵysta. Úlken ulynyń menimen jasty tuńǵysh balasy ekeýmizge ájemizdiń jyly shýaǵy ujmaqtan kem emes. Ájem qaıratty bolý kerek, esik aldyna baý-baqsha ósirip, buzaýly sıyryn baǵyp-kútip, as-sýdan tapshylyq kórmeımiz. Sóıtip, men jylyna áldeneshe ret «1-Maı» kolhozyna baramyn. Ájem biz­ge kelip turady. Ýaqytymnyń kóbi «Maı» kolhozynda ótetindikten, mundaǵy bar­lyq adamdy, qatarlas balalardy jaqsy tanımyn, bilemin. Úlken naǵashymnyń tuńǵysh balasy ekeýmiz «Besqubyr» MTS-ine kún saıyn san ret baryp, tóbesin qońyr týnıkemen japqan, qyzyl kirpishten órip turǵyzǵan masterskoıdy tamashalaımyz, onyń jurnaǵy áli bar. Ol degen keremet bolatyn. Qandaı sáýletshiniń qolynan shyqsa da turqy bólek. Odan tys aq shańqandaı turǵyn úıler, ekiqabatty bıik úı – bári ózgeshe keskin-kelbetke ıe. Oqtaı túzý kóshe boılary syńsyǵan tal, terek, jemis aǵashtary. Qos qaptalda salqyn sý aǵa­tyn shaǵyn-shaǵyn eki aryq bar. Al, MTS-ti qorshap ósken qatary qalyń báıte­rekter basynda kúndiz-túni biri ushyp, biri qonǵan qustar – qara qarǵa, uzaq­sha, shymshyqtar. Odan keıingi jyldar ishinde men «Bes­qubyr» MTS-indegideı ǵımarattardy esh jerden kórgen emespin. Qalyń aǵashty da. Baý-baqshaǵa bólengen MTS kelbeti múlde bólek-tin. Qııaldy sharyqtatyp, jaryq dúnıeniń ǵajaıyptyǵyna aı­ǵaq ispetti bolatyn. Kıno, konsert kór­setetin klýb, neshe alýan taýar bar magazın, basqa da mádenı-tur­mys­tyq mekemeler qashan, qalaı paıda bol­ǵanynda sharýamyz joq, osylaı bolýy tıis sııaqty kóremiz. «Jaqsydan sha­rapat» degendeı, irgedegi «Maı» kolhozy da ájeptáýir gúldengen meken edi. Kıno, konsertter osy kolhozdyń klýbynda da kórsetiletin. 50-jyldardyń ortasyna deıin Almatydan keletin Shara Jıenqulova, Roza Baǵlanovanyń konserti keıde osynda bolyp, kúlli aýdan jurtshylyǵy aǵylyp keletin. Kelbet-keskini ásem «Besqubyr» MTS-iniń áserinen be eken, «Maı» kolhozynyń shyǵys tusynda kólemi birneshe gektar jerdi alyp jatqan «Daırashtyń baýy» deıtin baý boldy. Tal, terekterden bólek, jemis aǵashtarynyń alýan túri ósetin baýǵa kirgende adasyp ketetindeı sezinetinbiz. Túndeletip jemis urlaýǵa talaı baratynbyz. Daırash kim, ol kezde kózi tiri me, joq pa, aıta almaımyn, biraq, onyń atymen atalatyn qara orman ispetti baý sol óńirdiń sáni, kórki edi. Alystan at sabyltyp keletin aıtýly óner ıeleri keıde kúlli aýdan turǵyndaryna osy baý ishinde oıyn-saýyq kórsetetin (dedik). О́z basym Almatydan arnaıy kelgen konsert brıgadasymen birge óner kórsetken Isa Baızaqovtyń án-jyrlaryn alǵash ret osy baýda tyńdaǵanmyn. Keıin ádebıettik oqý kitabynan sýretin kór­gende Isany birden tanydym. Ádebıettik oqý kitabynda Isanyń «Kók kúmbez shatyr kıgen Zaısan kóli» deıtin óleńi (poe­madan úzindi) bolatyn. Qosh, bulardy nege táptishtep otyrmyz? Sebep-saldaryna kelsek, sol kezderde Keles aýdanynda birneshe MTS boldy. Men solardyń kózim kórgen ekeýi týraly aıttym. «Besqubyr» MTS-iniń erekshe ekenin aýyzǵa aldym. Bizdiń kolhozǵa qyzmet jasaıtyn «Oshaqty» MTS-i «Besqubyrmen» salystyrýǵa kel­meıtin. Kolhozdar 30-jyldardyń basynda uıymdassa, «Besqubyr» MTS-i qalaısha qysqa merzim ishinde gúldenip, anaý-mynaý qalaǵa bergisiz mekenge aınaldy? Bul týraly keıinirek oılana bastadyq. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qalyń qaýym halyq jaýy bop atylyp ketken beıbaqtardy – álde olardy shynymen jaý dep oılap, sheksiz sengennen be eken – sóz arasynda ǵana attaryn atap, pálendeı ókinish-nala baıqatpaıtyn. Ataq-dańqy jer jarǵan Besqubyr MTS-in de «Ony halyq jaýy Qarlybaev uıymdastyrǵan... Qatal adam edi. Qarlybaev kele jatyr dese, besiktegi bala jylaǵanyn qoıyp, adamdar kanalǵa qoıyp ketetin», – dep dańǵazalaıtyn. Qarlybaevqa obal boldy deıtin tiri pende kórmeıtinbiz. Atyn júrdim-bardym ataı salatyn. Biz de pálendeı mán ber­meıtinbiz. «Jaý bolsa, jaý shyǵar» degendeı oı bolatyn. Arada jıyrma jyldaı ótkende MTS-ter tarap, túgel joq boldy. «Besqubyr» MTS-i «Keles» atalatyn sovhozdyń or­talyq qonysyna aınaldy. Kóshe boılaryndaǵy kókpen talasqan qalyń aǵashtardyń kesilgeni kesilip, kesilmegeni qaradaı qýrap, aryqtar qurǵap, ásem de záýlim úıler tozyp, buzylyp, gúl jı­naǵan qalashyqtyń quty qashty. Qyzyl kirpishten órilgen masterskoıdyń alqam-salqam jurnaǵy qalyp, basqalary joq boldy. Eń soraqysy, «Daırashtyń baýy» joıylyp, taqyrǵa aınaldy. Úırek ushyp, qaz qonǵan kólder, bulbul saırap, qustar ándetken baý-baqshalar kelmeske ketti. Kim olaı etken? Kim bolsyn, bardy baǵalamaı, Qar­lybaevtaı tulǵalardyń eńbegi esh bol­ǵanyna ókinýdi bilmegen, saqtaı almaǵan beıbaqtardyń ózderi de. «Besqubyr» MTS-iniń opyraıǵan ornyn ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda kórip, aı-kúnniń amanynda qurdymǵa ketken «Daırashtyń baýyna» janymyz ashıtyn. El-jurttyń olar jaıly sóz etpeıtini tańdanarlyq edi. MTS-tegi ǵajaıyp qu­ry­lys, qalyń aǵashtar qaıda ketti, keıingi basshylar olardy nege qalpyna keltirmedi, «Daırashtyń baýyn» joıý kimge kerek boldy? Ol osy kezge deıin túsiniksiz kúıde qalyp keledi. Keıin «Keles» sovhozynyń ortaly­ǵynan saıa bolar bir túp aǵash tappaý naǵyz soraqylyq, sumdyq edi. О́z bet­terinshe ósip turǵan qaraýsyz aǵashtar kimge dári. Ýaqyt óte kele jaǵdaı sál-pál túzelgendeı boldy. Biraq, «halyq jaýy» Qarlybaev ornatqan kishigirim qalaǵa bergisiz eldi-meken «Besqubyr» MTS-in endi qaıtyp eshkim de taba almasy kúmánsiz edi. Bárinen ókinishtisi... Elim dep eńirep ótken sol Qarlybaevty búginde eshkim bilmeıdi, esine alatyndar joqtyń esebi. Sondaı erekshe jaralǵan qaıratkerlerdiń artynda qaldyrǵan murasyna ıe bola almaý – kádimgi qazaqy salǵyrttyq. Bálkim, oqyrman aty-jó­ni áldeqashan sanadan óshken ony, ıaǵnı, Qarlybaevty nesine aıtyp otyr deıtin shyǵar. Joq, aǵaıyn, basqalar umytsa da, Keles óńirindegi jurtshylyq Qarlybaevty umytpaýy lazym, esimin, arýaǵyn ardaqtap, asqaqtatýǵa áli de kesh emes. Sony eskerý kerek. Iá, Qarlybaev halyq jaýy bop, izim-qaıym joǵaldy. Kóp ýaqytqa deıin «jaý­lardy» izdeıtin múmkindik bolmady. Qarlybaev esiminiń atalmaýy, suraýsyz qalyp bara jatýy – eldikke syn. Áıtse de... Sonaý bir jyly belgili ánshi-akter, segiz qyrly, bir syrly, arnaıy bilimi bol­masa da, Shymkentten Almatyǵa kelip, eki birdeı – drama jáne jasóspirimder teatrynda az jyl qyzmet istegen Muhtar О́tebaev 49 jasynda qaıtys boldy. Zaıyby Maıra Omarbaeva konservatorııa túlegi bolatyn (qazir ol kisi Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynda professor). Muhtardyń qazasyna konservatorııada isteıtin biraz qaýym jınaldy. Aralarynda óte sulý, juldyzdaı jarqyraǵan bir jas kelinshek kúldirgi áńgimeler aıtyp, ótimdi, ótkirligimen jurtty aýzyna qaratyp otyrdy. Marqum Muqań shymkenttik bolǵan soń, munda sol aımaqtyń Áshirbek Syǵaev bastaǵan azamattary moldaý edi. Sony eskerdi me, álgi elden erek sulý, ótkir kelinshek: «Men de ońtústiktenmin, jo-joq, ákem sol jaqtan, onyń balalyq shaǵy Keleste ótken, al men Almatyda týǵanmyn», – dep qaldy. – Atyńyz kim? – dedim. – Arshagúl. – Ákeńiz kim, qazir qaıda? – Qaıda bolady, Almatyda. Aty-jóni Qasym Naýryzbaev. Otyrǵandar eleń etisti. Qasym Naýryz­baevty kim bilmesin? Ol degen Almaty qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Esen Dúısenovtyń oń qol – orynbasary emes pe? Sońynan bilýimizshe, (shyn atyn aıtpaı, Arshagúlmin deı salǵan) aıdaı sulý ázilkesh kelinshek shynynda da Qasym Naýryzbaevtyń birinshi (orys) áıelinen týǵan tuńǵysh perzenti bop shyqty. Ájesiniń baýyrynda qazaqsha taza sóılep boıjetipti. Ol ákesi Qasym­nyń balalyq shaǵy Keles aýdanynda ótken dedi. Almatyda turatyn keıbir kelestikterden surastyryp edim, esh­qaısysy bilmeıdi eken. Durysy, Qasym Naýryzbaevty bilse de, Kelesten eke­ninen beıhabarlyqtaryn aıtty. Sóıtip júrgende, Qasym Naýryz­baevpen «Medeý» jaqtaǵy «Alataý» sanatorııinde jolymyz túıisti. Esen Dúısenovtiń orynbasary óte pań, tákappar kórindi. Uzyn boıly, tolyq deneli, symbatty jigit aǵasy únemi qabaǵyn túıip, syzdanyp júredi. Qarsy ushyrasqanda aıbatynan seskenip, sálem berýge júreksinemiz. «Máke, anaý kisi Ke­les aýdanynan qusaıdy, sóılesip baı­qashy, men bata almaı júrmin», – dedim birde palatada birge jatatyn dosym Myńbaı Ilesovke. Ol: «О́ı, qoı, óle almaı júrgen jaıym joq», – deıdi. «Nege?» «Kórip júrsiń ǵoı, eshkimdi mensinbeıdi, palatasynda televızory bar qusaıdy, bizdi qaıtsin», – deıdi. Ol kezde televızor tańsyqtaý, ekiniń biriniń qoly jete bermeıdi. Degenmen, birde em-dom kabınetiniń aldynda kezekte otyrǵanda táýekel dep til qattym: «Aǵasy, siz Keles aýdanynansyz ba?» – dep. Ol betime jalt qarady. «Siz Keles­tensiz be?» – dedim taǵy da. Nege ekeni belgisiz, áldeneden qaýiptengendeı, óńi sur­lanyp, qabaǵyn túıgen ol maǵan qaıta-qaıta qaraǵyshtaı berdi de: «Ony nege suradyń?» – dedi. «Men Kelesten edim. Sol úshin suraǵanym ǵoı, keshirińiz». – Sen ne, osynda demalyp júrsiń be? – dedi. – Iá. Qaıda isteıtinimdi bilgen soń: «Onda túski tamaqtan soń syrtqa shyq. Saǵat úshte. Asyqpaı sóıleseıik. Keshikpe»,– dedi túsi sál jylyńqyrap. Kelisken mezgilde kezdestik. Syrtta. Sanatorıı aldynda. «Al, amandasyp qoıaıyq, sóıtip, sen Kelestensiń be? – dep qolyn usyndy. Astapyralla! Netken kidilik, saqtyq pa, nemene? «Bylaı» dep, sonadaı jerdegi alleıaǵa qaraı bastady. Aınalaǵa qarap qoıady. «Áı, bul kisi tegin emes. Qyzmeti úlkender basqasha bolatyn ba edi?» – degen oı sanaǵa sart etedi. – Al, tanysyp qoıaıyq, – dedi bylaıy­raq uzaǵan soń taǵy da qolyn usynyp. – Qasym Naýryzbaev! Men tańdanamyn. Ony bildirmeýge tyrysyp, ekinshi ret aty-jónimdi aıttym. «E...e...e?» – dep jeńildeý kúrsindi. Be­tine qan júgirip, maǵan uzaqtaý tesile qarady. – Sóıtip, Kelestenmin de. Al, men jalpy kelestik emespin, – dedi odan soń tuıyq únmen jaı sóılep. – Biraq, Keles degen sóz janyma jaqyn, júregime ystyq. Nege? О́ıtkeni, bala kezimde onda bes jyl turǵanmyn. Týǵan aǵam úlken qyzmet istegen, sonyń úıinde. – Aǵańyzdyń aty-jóni kim edi, bálkim, bilermin. – Odan beri kóp ýaqyt ótti ǵoı, keıingi jastarsyńdar, bilmeısiń. – Aıtyp kórińiz, bilmesek, estigen shyǵarmyz. – Solaı ma? Aǵam belgili adam bol­ǵan. Búkil Keles ardaqtap, aýdan bas­shylarynyń bári syılaǵan. Sebebi, ol «Besqubyr» degen MTS-tiń birinshi dırektory bop, ony da, kolhozdardy da gúldendirip, úlken jumystar istedi. Famılııasy Qarlybaev bolatyn. Men týǵan inisimin. Bala kezde kórgen-bilgenderdiń bári este. Álgide sen Keles­tenmin degende, ne bolǵanymdy bilmeı qaldym, – dedi sózin jalǵastyryp. Mássaǵan! Bul sonda bir zamanda kúlli kelestikterdiń aýzynda ańyz bop aıtylǵan Qarlybevtyń inisi boldy ǵoı. Shyn ba? Árıne. O, toba! – Arshagúl degen qyzyńyz bar ma? – Bar, biraq, aty Arshagúl emes, basqa. Meıli, sen Arshagúl deseń, Arshagúl bolsyn. Ol mendeı emes, minezi ashyq. Birinshi áıelden ǵoı. О́zimiz ósirgenbiz. Ony nege suradyń? Qasekeńdi ári qaraı sóıletý oǵan da, maǵan da ońaı bolmady. Toq eteri: aǵasy Qarlybaevtyń atamekeni Qarmaqshy aýdany, shyqqan tegi kedeı eken. Keńes ókimetiniń arqasynda jetilip, talaı bas­shylyq qyzmette bolypty. Partııa­nyń nusqaýymen Keles aýdanynda «Besqubyr» MTS-in qurǵan, joǵary nagradalarmen marapattalǵan. – Bizde turǵan ne bar, aǵam halyq jaýy bop ustalyp, barlyq eńbegi dalaǵa ketti ǵoı, – dedi óńi jabyrqaý tartqan Qasekeń kózderi jasaýrap. – Sútteı uıyǵan otbasy toz-toz boldyq. Men ol kezde jas bolsam da, aǵam ustalǵan soń, bala-shaǵasy men anamdy alyp, Qarmaqshyǵa taıaý qum ishine baryp jan saýǵaladyq. Aıtpaqshy, aty-jónderi esimde joq, sol qıyn kezde úsh-tórt kelestik azamattyń bizdi tún jamylyp shyǵaryp salǵandary esimde. Osy kúnde oılaımyn, shirkin-aı, solar kezdeser me edi dep. Kezdesse, jaqsylyqtaryn qaıtarar edim. Biraq qaıda?! Kezdese qalǵannyń ózinde, olar meniń Qarlybaevtyń inisi ekenimdi qaıdan bilsin. Qorlyq pen azapty kórý­deı kórdik, ash ta, jalańash ta boldyq. Jaqyn-jýyq, aǵaıyn-týys, aǵamnyń arqasynda atqa minedi. Sondaǵy kisi bolǵandar teris aınaldy, eshkim qol ushyn bermedi. Nesin jasyraıyn, aǵam qaısar, qatal, biraq, jany taza, ádil edi. Bireýler osy kúnde meni de solaı desedi. Já, ony qoıaıyq. Aǵam atyl­ǵan soń, famılııamdy ózgertip, Qarlybaevtyń ornyna úlken atamyzdyń atymen Naýryzbaev boldym. Boı tasalaı júrip mektep bitirdim. Máskeýde ınstıtýt támamdadym. Ustalǵan ákem emes, aǵam ǵoı, sondyqtan, ómirbaıanda kedeıden shyqtym dep jazyp júrdim. Qudaı jar bop, úlken qyzmetterge qolym jetti. Ortalyq komıtette, obkomda istedim, qazir Esen Dúısenovtiń orynbasarymyn. О́kinishke qaraı, sol joly Qasymmen aǵasy jaıly qaıtyp sóılesýdiń sáti túspedi. Bul bir jaǵy, «qajet adam tabyldy ǵoı, qaıda qashar deısiń» degendeı óz jaıbasarlyǵymnan bolsa, ekinshi, bir-eki ret umsynǵanymda, Qasekeń jyly shyraı tanyta qoımady... Sonda da kúder úzbeı, Qarlybaev týraly kól-kósir derek-málimet alýdan dámelenip, sát saǵatyn kútip júrdim. Uzaq júrdim. Kúnderdiń kúninde Qasym Naýryzbaevpen ekinshi ret ushyrastyq. Bul joly «Almaty» sanatorııinde. Qasekeń burynǵy bastyǵy Esen Dúısenov ekeýi eki bólmede jeke-jeke turdy. Ekeýi de zeınetker. Kórgen boıda sálem berip, dámge shaqyrdym. Dúısenov kelmedi, Naýryzbaev keldi. Aýrýshań eken, entigip sóıleıdi, kúrk-kúrk jóteledi. Aǵańyz jaıly aıtpaısyz ba degenime: «Sál durystalyp alaıyn, odan soń keń túrde sóılesemiz, aǵam týraly ózim de bir jerge jazylsa dep júrýshi edim. Reti keler», –degen soń, yńǵaıyna kóndim. Úsh-tórt kúnnen keıin Qasymdy aýrý­hanaǵa alyp ketti. Taǵy da kópke deıin kórispedik. Bir joly kókbazarda jolyqtyq. «Esimde, esimde. Úıge habarlas», degendi áreń aıtty. Naýqasy meńdeı túsipti... Osylaısha onymen egjeı-tegjeıli suhbattasýdyń jóni kelmedi. Qasymnyń qazasy jaıly gazetten oqyǵanda, «Átteń, esil azamat, kóp nárse ishinde ketti-aý», dep oıladym. Qasymnyń qysqa ómirinde kóp is tyndyryp, Keles óńiriniń mádenıeti men turmysynyń órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan aǵasy Qarlybaev jaıly bilgenderim osylarmen tuıyqtalǵan kúıde qala berdi. Qasekeńnen aǵasynyń atyn da suramaǵan sekildimin. Aıtýyn aıtqan, árıne. Biraq, este qalmapty. Qazir Kelestegi birli-jarym kónekózderden surastyryp bilýge bolar edi, ony qajet sanamadym. О́ıtkeni, kelestikter uǵy­mynda Qarlybaev qashanda Qarlybaev bop qalǵan, solaı qala beredi. Men de osyǵan toqtaǵandy jón kórdim. Tipti, ony «halyq jaýy» Qarlybaev dese de, kisilik kelbeti, adamı turpaty, qadir-qasıeti záredeı tómendemeıtinine senim nyq. Álbette, násip bolsa, Qarlybaevqa alda taǵy da oralarmyz, aýqymdy túrde, keńinen tolǵap. Áıtse de... Úmitsiz shaıtan, eger joǵaryda biz baıandaǵan jaılar Qarlybaev jaıly biletinderdiń kózine túsip, kórgen-bilgenderin hatqa túsirse, nur ústine nur bolmaq. О́ıtkeni... Qarlybaev qazaqtyń repressııaǵa ushyrap, umytylyp ketken myńdaǵan jazyqsyz perzentteriniń ishinde umy­tylmaýy tıis qaıratkerlerdiń bir de biregeıi ekenine eshkim talaspas dep senemiz. Oǵan búgingi Keles óńirindegi myńdaǵan el-jurt kýá der edik. Qaıran, Qarlybaev! Rýhy shat bolsyn! Zákir ASABAEV. ALMATY.