Zamanaýı syn-qaterler ýaqtyly jaýap qaıtarýdy talap etedi

Elimizdiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń kókeıkesti máseleleri týraly

Biz álem qarýly qaqtyǵystardyń paıdasyz eken­digin sezindi dep shyn júrekten úmittengenimizben, esti derjavanyń ózge elderdiń ýádelerine ǵana maldanbaı, sondaı-aq, óz eliniń kúsh-qýatyna senetinin umytpaıyq!

Nursultan NAZARBAEV

  Adam órkenıeti damýynyń tarıhı tájirıbesi ulttyq qaýipsizdik pen memlekettilikti saqtaý eldiń birte-birte jáne turaqty damýyna qajetti sharttardyń arasyndaǵy eń túpkiliktisi bolyp tabylatynyn aıǵaqtaıdy. Osyǵan oraı, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ulttyq qaýipsizdikti Qazaq­stannyń 2030 jylǵa deıin­gi damýy­nyń strategııalyq basym­dy­ǵ­y retinde belgilep berdi. Ulttyq qaýipsizdiktiń basty basym­dyǵy joǵary serpinmen, oqı­ǵalar damýynyń boljaýǵa kel­meıtindigimen, álemniń jáne aı­maq­tyń jetekshi derjavalary ara­syndaǵy básekelestiktiń nyǵaıýy­men, separatızmniń, ulttyq jáne dinı ekstremızmniń kúrt ósýimen sıpattalatyn álemdegi áskerı-saıası jaǵdaıdyń jaı-kúıimen aı­qyndalady. Qoldanystaǵy halyq­aralyq-quqyqtyq tetikterdi es­kermeı kúsh tásilderin qol­daný halyq­aralyq jaǵdaıdy turaq­syz­dandyryp, shıelenisý jáne qarý­laný úderisterin kú­sheı­tedi, mem­leketaralyq kelispeý­shilik­ter­diń joǵarylaýyna alyp keledi. Osy faktorlar men álemniń túrli aı­maqtarynda jáne jekelegen el­der­de, onyń ishinde, Ortalyq Azııa­da qalyptasqan áskerı-saıa­sı jaǵ­daıdy eskere kelgende, Qazaq­stan Respýblıkasy úshin ás­kerı qaýip­sizdikti qamtamasyz etý máse­le­si­niń mańyzy buryn­ǵy­dan da arta túsedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Áskerı doktrınasy ulttyq qaýip­sizdiktiń qu­ram­das bóligi jáne eń mańyzdy kom­po­nenti bolyp tabylatyn áskerı qaýip­sizdikti, jeke tulǵanyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń ómiri úshin mańyz­dy múdde­lerdiń áskerı kúsh qoldanýy­men nemese ony qoldaný nıetimen baılanysty syrtqy jáne ishki qaýipterden qorǵalý jaǵdaıyn anyqtaıdy. О́z kezeginde, Qazaqstan Res­pýb­­lı­kasynyń áskerı qaýipsiz­digin qamtamasyz etý máselesi mem­lekettiń áskerı qaýip pen qaterge óz deńgeıinde jaýap qatý maq­satyndaǵy asa mańyzdy stra­­­­te­gııa­lyq mindetteriniń biri bolyp tabylady. Memleketimizdiń ás­kerı qaýip­sizdigin qamtamasyz etý­diń quqyq­tyq negizin Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy, sondaı-aq, «Ulttyq qaýipsizdik týraly», «Qorǵanys jáne Qarýly Kúshter týraly», «Ulttyq ulan týraly», Áskerı doktrına, Qazaq­stan Prezıdentiniń Jarlyqtary, sondaı-aq, áskerı saladaǵy ratı­fıkasııalanǵan halyqaralyq shart­tar sekildi zańdar men zańna­malyq qujattar quraıdy. Osy saladaǵy zańnama qazirgi zamanǵy syn-qater­lerge baılanysty tu­raq­ty túrde jetildirilip jáne beıim­delip keledi. Elimizdiń áskerı qaýipsizdigi mem­leketter arasyndaǵy izgi kór­shi­les­tik, olardyń teńdik jáne bir-biri­niń ishki isterine aralaspaý, halyqaralyq talas-tartystardy beıbit jolmen sheshý, qarýly kúshterdi birinshi bolyp qoldanýdan bas tartý, memlekettiń ás­kerı uıymyn nyǵaıtý sekildi saıasat júr­gizýdiń nátıjesinde qamtamasyz etiledi. Bul arada boljaldy qaterlerdi boldyrmaý asa tıimdi pishinder men tásilderdi qoldaný arqyly aıqyndalady. Sonymen qatar, Qazaqstan Res­­­pýb­­­­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń 1997 jyl­dyń qa­zanyn­daǵy Qazaqstan hal­qyna Jol­daýynda: «Bizdiń qor­ǵanys saıasatymyzǵa qatysty bar­shaǵa túsinikti bolýy tıis jaıt mynaý – beıbitsúıgish halyq esh­kimniń de jerine, resýrstaryna, baı­lyǵyna umtylmaıdy. Jerden jáne jer baılyǵynan biz kende emespiz, al baılyqty óz eńbegimizben tabamyz. Biraq biz ózge elderge qandaı kózqaras ta­nytsaq, olardan da Qazaqstanǵa qatysty sondaı qarym-qatynasty talap etemiz jáne de kez kelgen kútpegen jaǵdaılarǵa daıyn turamyz», dep atap ótken bolatyn. Elimizdiń basshylyǵy tarapy­nan áskerı qaýipsizdikti qam­tamasyz etý máselelerine jetki­likti deńgeıde úlken nazar aýda­ry­­lyp keledi. Memlekettiń ásker­ı uıymyna qajetti barlyq ele­ment­ter qurylǵan, olar tabysty jumys istep tur jáne damý ústinde. Olarǵa mynalar jatady: - memlekettiń áskerı qaýip­siz­di­gin qamtamasyz etetin memle­ket­­tik jáne áskerı basqarý organdary; - áskerı uıymnyń ıadrosy men áskerı qaýip­­sizdikti qam­ta­ma­syz etýdiń negizin qu­raıtyn Qarýly Kúshter; - áskerı qaýipsizdik min­detterin áskerı tá­sil­­der arqyly oryndaıtyn basqa da ás­kerler men áskerı quralymdar; - áskerı qaýipsizdik mindetterin qam­tamasyz etýge arnalǵan qorǵa­nys-ónerkásip kesheni. Áskerı is-qımyldardy uıym­das­tyrýdyń barlyq is-qımyl elementterin ortaq úılestirý­di 1991 jyldyń 21 ta­myzyn­da qu­rylǵan, Qazaqstan Respýb­lı­­k­asy­nyń Prezıdenti – Qarý­ly Kúsh­terdiń Joǵarǵy Bas qol­basshysy bas­qaratyn Qaýip­siz­dik Keńesi júzege asyrady. Qaýipsizdik Keńesi qorǵanysqa qabilettilik pen ulttyq qaýipsizdikti, memlekettik egemendikti, táýelsizdik pen aýmaq­tyq tutastyqty saqtaý boıynsha eń sheshýshi máselelerdi qarastyrady. Osy baǵyttaǵy asa mańyzdy máseleler Prezıdenttiń kómek­shisi – Qaýipsizdik Keńesiniń hat­shy­sy jetekshilik etetin jumys keńesterinde aldyn ala talqy­lana­dy. Qaýipsizdik Keńesiniń ás­kerı qaýipsizdik jáne qorǵanys máseleleri jónindegi qyzmetin qamtamasyz etý úshin Qorǵanys mınıstriniń basshylyǵyndaǵy vedomstvoaralyq komıssııa quryl­ǵan. 2015 jyly Qaýipsizdik Keńe­si­niń apparaty qurylymynda Qarýly Kúshter, basqa da áskerler men ás­kerı quralymdardyń is-qı­mylyn úı­lestiretin áskerı qaýip­siz­dik jáne qorǵanys bólimi quryldy. Vedomstvoaralyq komıssııa, jumys toptary Qaýipsizdik Keńesi májilisterine materıaldar daıyndaýdy júzege asyryp, Qaýipsizdik Keńesiniń nemese Pre­zı­denttiń kómekshisi – Qaýipsizdik Keńe­si hatshysynyń tapsyrmasy boıyn­sha taldamalyq jáne zertteý jumys­taryn júrgizedi, sondaı-aq, memlekettiń áskerı qaýipsizdik saıasaty salasyndaǵy negizgi baǵyt­tar boıynsha usynystar ázirlep, óz qyzmetiniń nátıjeleri týraly Qaýipsizdik Keńesin aqpa­rattandyryp otyrady. Degenmen, áskerı qaýipsizdikti qam­ta­masyz etý salasynda asa mańyzdy jaıt – basqarý organdary emes, olardyń is-qımyldary. Atalǵan saladaǵy basty maqsat týyndaýy yqtımal kez kelgen qaterlerge tıisti deńgeıde jaýap qatýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady. Sońǵy kezderi áskerı qaýipsizdikke qaterlerdiń sıpaty aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. Ishki jáne syrtqy qaterler arasyndaǵy ózara baılanys kúsheıe tústi. Al, olarǵa mynalardy jatqyzýǵa bolady: - óńir elderindegi áleýmettik-saıası turaqsyzdyq pen qarýly arandatý­shylyqtyń yqtımaldyǵy; - Qazaqstan shekarasyna jaqyn mańdarda áskerı janjaldar oshaqtary­nyń bolýy; - halyqaralyq terrorlyq jáne radıkaldy uıymdar men top­tardyń, onyń ishinde kıber­terrorızmniń qyzmeti, qatarlas jatqan elderdegi dinı ekstremızm ustanymdarynyń kúsheıýi; - el ishindegi jaǵdaıdy turaq­syz­dandyrýǵa, áskerı zorlyq-zomby­lyq tásilderin qoldaný arqyly kons­tı­týsııalyq qury­lysty ózgertýge baǵyt­talǵan ekst­remıstik, ultshyldyq jáne sepa­ratıstik qozǵalystardyń, uıymdar men qurylymdardyń is-áreketteri; - zańsyz qarýly jasaqtar qurý jáne olardyń is-áreketi; - qarýdy, oq-dáriler men ja­ryl­­ǵysh zattardy, terrorlyq akti­ler nemese basqa da zańǵa qar­sy is-qı­myldar jasaý úshin paı­da­la­ný­ǵa bolatyn  quraldardy zańsyz taratý. Qazirgi kezde Qazaqstan Res­pýb­­lı­ka­sy­na qarsy tikeleı áske­rı agressııa joq. Kádimgi jáne ıadro­lyq qarý qol­da­nylatyn keń aý­qymdy soǵys týyndaý yqtı­mal­dy­lyǵy tómen. Sonymen bir mez­gilde, óńirde jańa «ystyq núk­te­ler» paıda bolýynyń qaýpi saq­talyp qalýda. Qarýlanýǵa um­tylys tanytyp otyrǵan álem­dik derjavalar arasynda qarsy turýshylyq úrdisi aıqyn kórinis berip otyrǵanyn da atap ótý qajet. Elder álem­degi geosaıası jaǵ­daıdyń yqtımal ýshy­ǵýyna daıyn bolý maq­satynda ózderiniń qarý­ly kúshterin zamanaýı qarý-jaraqtarmen to­lyqtyryp qana qoı­maı, jańǵyrtyp ta jatyr. Bizdiń óńirimiz úshin «túrli-tústi revolıýsııa» degen aıdar taǵylǵan qaterdiń qaýpi asa joǵary. Bul quby­lys óz ishinde de asa kúrdeli, ony, bárinen buryn, bılik pen halyq arasyndaǵy túrli áleýmettik-saıası anta­gonıstik qarama-qaıshylyq­tar týyndatady. Mundaı qubylys, ásirese, eldiń saıası basshylyǵy atalǵan baǵytta týyndaǵan problemalardy syn turǵysynan baǵa­laýǵa qabiletsiz, boljaı almaıtyn jáne der kezinde shara qoldana almaıtyn jaǵdaıda basa kórinis berip jatady. Osyndaı «revolıýsııalardyń» júgensiz damýy tóńkeris jasalǵan sol eldiń ishindegi kóptegen qandy qurban­dyqtarǵa ákelip qana qoımaı, kórshi elderdiń qaýipsizdigine de áskerı qaýip tóndirip, óńirdegi jalpy jaǵdaıdy turaqsyzdandyrady. «Túrli-tústi revolıýsııalardan» keıin paıda bolǵan qarýly qaqtyǵystardyń sońǵy tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, soǵys jáne qarýly janjaldardy júr­gizýdiń jańa tásili retinde oǵan kóp­tegen sarapshylar «gıbrıdti soǵys» degen anyqtama berýde. Onyń ústine, «gıbrıdti soǵys» túsinigi úzdiksiz ásker, sondaı-aq, úzdiksiz emes áskerı quralymdar qol­daný arqyly júrgiziletin, ıaǵnı soǵys qımyl­dary birlesip júrgiziletin jaǵdaıda qa­lyp­tasady. Bul jerde áskerı jáne áskerı emes­ quraldar da paıdalanyla alady. Qazirgi dúnıede jahandyq terrorızm­niń júıeli qateri aı­qyn­dala túsip otyr. Terrorlyq qoz­ǵalystardyń ishindegi eń qaýiptisi dinı fanatızm týyndatqan is-áreketter bolyp tabylady. О́ıt­keni, olardyń is-qımylynda ne qısyn, ne aıaýshylyq, onyń ishinde ózine jáne beıbit halyqqa degen aıaýshylyq, qandaı da bir mámilege kelýge degen umtylys joq. Qazirgi tańda terrorlyq akti­lerdiń eskalasııasy júrip, onyń geografııasy keńeıip keledi, sıpaty kúrdelenip, sany artýda jáne pishinderi, aýqymy men maqsattary túrlene túsýde. Terrorızm halyq­aralyq sıpat alyp otyr. Álemdegi qazirgi geosaıası jaǵdaı terrorızmnen joǵary damyǵan elder de, eko­no­mıkalyq jáne áleýmettik ja­­ǵy­­nan mesheý qalǵan mem­leket­­ter de saqtana almaıtynyn kór­setip berýde. Bul arada elder­diń memlekettik qurylysy men saıası rejimi de qaperge alyn­baı­dy. Osynyń barlyǵy, túp­tep kelgende, terrorızmniń órke­nıet­ti dúnıege, onyń ishinde Qazaq­stan Respýblıkasynyń ulttyq qaýip­sizdigine de asa úlken strate­gııa­lyq qater tóndiredi dep oı túıýge negiz beredi. Álemdegi birde-bir jetekshi memleket áskerı qurylysta tómengi ınten­sıvti áskerı janjaldar júrgizýge da­ıyn­dyqpen shektelip qalmaıtynyn, kerisinshe, óziniń áskerı jáne áskerı-teh­nologııalyq baǵdarlamalaryn keńi­nen óristetetinin atap ótkim keledi. Eli­mizdiń bilikti organdary men taldaý qurylymdary áskerı-saıası jaǵdaıdaǵy júrip jatqan ózgeristerge muqııat jáne tereń saraptama júrgizip, áskerı qaýipsizdik jaǵdaıynda yqtımal syn-qaterlerdiń sıpattaryn anyqtaýmen aınalysady. Memleket basshysynyń je­tek­­­shi­­li­gimen ótetin Qaýipsizdik Keńesi­niń má­ji­lis­teri men jedel keńesterinde ás­ke­rı qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń asa kókeı­kesti máseleleri men qorǵanysqa qabi­let­tilikti nyǵaıtý jaıy qaras­tyry­­lyp, áskerı saıasattyń negizgi ba­ǵyt­­tary aıqyndalady jáne memleket qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha qajetti sheshimder qabyldanady. О́ziniń áskerı qaýipsizdigin ny­ǵaıtýǵa umtylý elimizdiń áskerı saıa­s­atynyń negizi bolyp qalyp ke­ledi. Qazaqstan Respýblıkasy ás­kerı saıasatynyń osy máselemen baı­lanysty júzege asyrylatyn tıis­ti qyzmetterine mynalar jatady: - áskerı qaýipsizdik salasynda birtutas memlekettik saıasat ornyqtyrý jáne júzege asyrý; - ishki saıası turaqtylyqty saqtaý; - konstıtýsııalyq qurylysty, el aýma­ǵynyń tutastyǵy men qol suǵyl­mastyǵyn qorǵaý; - kórshi eldermen jáne basqa da memlekettermen dostyq qarym-qa­ty­nastardy damytý jáne nyǵaıtý; - Qarýly Kúshterdi, basqa áskerler men áskerı quralymdardy sapalyq turǵydan jetildirý, olardy zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jaraqtandyrý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý; - áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasylaryn, t.b. áleýmet­tik qorǵaý. Áskerı qaýipsizdikti qamtama­syz etý úshin daǵdarysty jaǵdaı týyndaǵan kezde áskerı áleýetti qorǵanys úshin  jetkilikti deńgeıde ustap turý talap etiledi. Talap eti­letin deńgeıge taza áskerı, son­daı-aq, memlekettiń áskerı uıym­dastyrý elementterinde maq­satty jáne úılesimdi kúsh-jiger ar­qyly qamtamasyz etile­tin saıası-dıp­lomatııalyq, ekono­mı­ka­lyq, ıdeologııalyq jáne ózge de qu­ry­lymdyq komponentterdiń barlyq kesheni arqyly qol jetkiziledi. Áskerı qaýipsizdiktiń saıası-dıplo­matııalyq qurylymynda bizdiń elimiz BUU, ShYU, UQShU jáne basqa da qaýipsizdikti qamta­masyz etetin halyq­aralyq jáne óńirlik uıymdardyń belsendi qatysýshysy bolyp tabylady. Qazaqstan áskerı jáne ás­kerı-tehnıkalyq salada, onyń ishin­de qarý-jaraq pen jappaı qy­ryp-joıatyn qarý túrlerin tarat­paý­dyń halyqaralyq baqy­laý reji­mi salasynda ratıfı­kasııa­lanǵan halyqaralyq sharttar men kelisim­derdi kepildi túrde júzege asyrady. Áskerı qaýipsizdiktiń eko­no­mıka­lyq qurylymynda Mem­le­ket bas­­shysy Nursultan Nazarbaevtyń turaq­ty nazarynyń arqasynda Qarýly Kúsh­terdiń, basqa da áskerler men áske­rı qura­­lymdardyń materıaldyq-qar­jy­­lyq su­ra­nystaryn barynsha qana­ǵat­­tan­­­dyrý bo­ıynsha sharalar qabyldanyp ke­le­di. Ásker­ler men kúshterdiń san­dyq jáne sapalyq parametrleri de aıtar­lyqtaı jaqsarýda. Áskerı qyz­metshilerdiń áleý­mettik qor­ǵalýy artyp, qorǵa­nys­tyń mate­rıaldyq suranystary qana­ǵat­tandyrylýda. Qorǵanys-óner­kásip kesheni belsendi damyty­lyp, óndiriletin áskerı ónimniń nomenklatýrasy keńeıýde. Qajet­ti jumyldyrýshy resýrstar jınaq­talyp, olardy ustap turý úshin kerektiniń bári jasalyp jatyr. Tikeleı áskerı qurylysta kúsh-jiger áskerlerdiń joǵary áskerı daıyndyǵy men áskerı qabiletine baǵyttalýda. Qazirgi kezde soǵys júrgizý, soǵys is-qımyldaryn júrgizýdiń jańa tásilderi men pishinderin ıgerý, onyń ishinde «gıbrıdti soǵys» júrgizý úshin Qarýly Kúshter, ózge de áskerler men áskerı quralymdar daıyn­daýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Sondaı-aq, joǵary áskerı tehnologııalar engizý, armııany qarý-jaraq pen teh­nıkanyń zamanaýı úlgilerimen jaraq­tandyrý isine de jiti kóńil bólinýde. Áske­rı qyzmetshilerdi oqytyp tárbıeleý úde­ris­teri de nazardan tys qalyp otyrǵan joq. Qorytyndysynda oıymdy Elbasymyz­dyń sózderimen jetkizgendi jón kórip otyrmyn: «Qaýipsizdik pen tutastyq más­elelerinde biz qashanda qyra­ǵy bolýymyz kerek. Biz kórsetip kele jatqan jáne kór­setetin aqkóńildiligimiz ben qo­naqjaılyǵymyz qarapa­ıym­dylyq pen bas ıgendiktiń sınonımi bolyp tabylmaıdy». Osyǵan baılanysty aıtarym, tutastaı alǵanda, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin organdar men kúshterdiń birlesken áleýetiniń nátıjesinde bizge eldiń áskerı qaýipsizdigine yqtımal syn-qaterler men qaýip­terge der kezinde jaýap qata alatyn jetkilikti deńgeıdegi berik baza qurý qolymyzdan keldi. Qol jetken tabystarǵa toq­meıilsip, toqtap qalmaý mańyz­dy. О́zimizdiń ulttyq qaýip­siz­di­gimizdi, onyń ishinde onyń ás­kerı quramdasyn nyǵaıtý máse­lelerin dáıektilikpen sheshýdi jal­ǵastyrý qajet. Osy maqsatta ShYU elderimen ekonomıkalyq jáne áskerı-saıası salalarda ózara is-qımyldy belsendi damy­typ, UQShU-ǵa qatysýshy mem­leketterdiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerinde burynǵydan da tyǵyzyraq baılanys ornatý – búgingi kúnniń basty talaptarynyń biri. Talǵat JANJÚMENOV, Qaýipsizdik Keńesiniń áskerı qaýipsizdik jáne qorǵanys bóliminiń meńgerýshisi, general-maıor ASTANA