Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Elbasynyń ulaǵatty ustanymy

Kúlli álem jurtshylyǵy buryn-sońdy qulaq estip, kóz kórmegen sumdyq oqıǵalardyń kýási bolýda. Eýropaǵa tolassyz aǵylǵan bosqyndar legi, Sırııadaǵy júzdegen myń adam qurbandyǵyna soqtyrǵan surapyl soǵys, Túrkııada, Belgııada, Pákistan men basqa memleketterde bolyp jatqan lańkestik áreketter, Ázerbaıjan men Armenııa arasynda qaıta órshigen qaqtyǵys – kóziqaraqty, kóńili oıaý jamaǵat munyń bárine erekshe alańdaýshylyqpen qaraýda. El tizginin qoly­na ustaǵaly yntymaq pen birlikti aýzynan tas­tamaı, al­daǵy qaýip-qater­di kóre­gendikpen ań­ǵaryp júretin Prezı­dentimiz Nursultan Nazarbaevtyń Amerıka Qurama Shtattaryna sońǵy sapary tek Qazaq­­­stan jurtynyń emes, beı­­bit­shiliksúı­gish álem halyqtarynyń kóki­regin­de úlken úmit oıatty. Eń aldymen bizdi qýantqan jaǵdaı – 2010 jyldan beri ár eki jyl saıyn ótkizilip kele jatqan Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke Qazaqstannyń turaqty túrde qatysýshy bolýy. Bul – Elbasymyzdyń osydan shırek ǵasyr buryn Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan batyl qadamyna berilgen úlken baǵa. Keńes Odaǵy dáýirinde jabyq núkte sanalyp kelgen osynaý synaq alańy­nyń jantúrshigerlik zar­dap­tary jaıynda bilýge múm­kin­dik elimiz Táýelsizdigi jarııa­lan­ǵan­nan bergi kezeńde ǵana tý­dy. Pre­­zıdentimiz jer-jahannyń 51 eli­­niń mártebeli tul­ǵalarynyń aldyn­da sóılegen sózinde ıadrolyq qaýipsizdik salasynda áli sheshimi tabylmaǵan máselelerge nazar aýdardy. Otandastarymyz bu­qara­lyq aqparat quraldarynan IV sam­mıt jumysy týraly jan-jaqty habar­dar bolyp, súıikti Otanymyzdyń turaq­ty beıbitshilik úshin kúreste óz us­tanymynyń adaldyǵyna kóz jetkizdi. Men de ózge zamandastarym táriz­di «Álem. HHI ǵasyr» dep atalatyn asa mańyzdy tarıhı qujatpen zeıin qoıa tanysyp shyq­tym. Úsh basty qaǵıdatty naqty maz­mun­da­ǵan Elbasy álemdik qoǵam­das­tyq is-qımylyn júzege asyrýda bes baǵytty usynady. Nursultan Ábishuly ǵalymdar esebi boıynsha jer órkenıeti 15 myńnan astam soǵysty, ár jyl saıyn úsh soǵysty ba­synan ótkergenine toqtalyp, qa­zir­gi kórinisterdi búkpesiz ashyq baıandaǵan. Shynynda, qazirgi ýaqytta soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyq­tyrýyn jalǵastyrýda. Tarıhı qujatta málimdelgendeı, ǵylym men tehnıka shapshań qarqynmen damyǵan búgingideı zamanda birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıtyny, bola da almaıtyny aıqyn sıpattaldy. О́tken jyly El­basynyń bastamasymen Qazaq han­dy­ǵynyń 550 jyldyǵyn toı­laǵan bizdiń elimiz óz tarıhynda qanshama qaýip-qaterdi bastan keshirdi. Jońǵar bas­qynshylarynyń qan­tógis joryqtaryn aıt­paǵanda, keshegi I jáne II dú­nıe­­­júzilik soǵystar bizdiń ulty­my­z­ǵa, onymen bir otanda tatý-tát­ti tir­likpen kún keshken ózge halyq­tar­ǵa da orny tolmas shyǵyn­dar ákeldi. Men 1942-1945 jyldar arasynda Uly Otan soǵysynyń shaıqas­tarynda bolyp, 1982 jyly dúnıeden ozǵan maıdangerdiń balasymyn. Sanaly ǵumyryn keńes organdarynda qyzmet etýge ar­naǵan jaryqtyq ákem maıdan jaıly áńgimege óte sarań boldy. «Ol kún­derdi endi eshkimniń basyna ber­mesin. Oq pen ottyń ortasynda tilegimiz elge, týǵan jerge aman jetý boldy. Endi, mine, shańyraǵym berkip, senderdi kórdik. Urpaq aman bolsyn, bir kún de bolsa tynysh, alańsyz otyryp, qara sý ishkenge ne jetsin!» deıtin. Al anam asa kóp áńgimege joq edi, ońasha otyrǵanda 1942 jyly qıyrdaǵy Kalının oblysynyń Mıshýkovo derevnıasynda (Reseı Federasııasy) jer jastanǵan inisi Qaısany, 1941 jyly jeltoqsanda habarsyz ketken inisi Tákeni qamyǵa otyryp eske alatyn. Sonda ekeýi de jasy 19-dan endi ǵana as­qan órimdeı bozdaqtar eken. «Shirkin-aı, qa­tarynyń aldy, janyp turǵan ot edi, sha­ńyraq kótermedi, artynda urpaq qal­mady», deıtin. Osylaı qanshama shańy­raq ortasyna tústi, qanshama adam ańyrap, qan jylap qaldy deseńizshi?! Qıyn kezeńderde óz basyndaǵy aýyrtpalyqtardy elemeı, qolyn­daǵy baryn ózge ulttar men ulys­tardyń qamqorsyz qalǵan otbasylaryna usyn­ǵan meıirban qazaq degen halyq­tyń perzenti retinde Elbasynyń batyl usynystaryn qoldaımyn! Jer betindegi soǵys ataýlyǵa toqtam jasalsa eken! Janǵabyl QABAQBAEV, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Aqtóbe oblystyq uıymy tóraǵasynyń orynbasary AQTО́BE

Manıfest – jańa pishimde oılaýdyń negizi

Qazaqstan 1994 jyly Keńes Odaǵynan qalǵan ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tartyp, álemdegi irgeli memleketterden óz qaýipsizdigi úshin kepildik aldy. Ǵalamat arsenaldan óz erkimen qutylý dúnıejúzi tarıhynda kezdespegen qubylys. Elin-jerin, týǵan halqyn janyndaı súıetin Nursultan Ábishulynyń bul batyl qadamy álemdik qoǵamdastyqta elimizge úlken bedel ákelip, ózara senim ornatty. Álemdegi ózge de memleket basshylary, jekelegen tanymal saıasatkerler men bilikti sarapshylar Prezıdentimizdiń Qazaq elin qurý men damytýdaǵy jáne qalyptasqan álemdik qarym-qatynas pen tártipke jańa mazmun berý jolyndaǵy eren eńbegin joǵary baǵalady. Qazaqstan Prezıdentiniń óz eli úshin ǵana emes, barsha adamzattyń erteńine qatysty alańdaýshylyǵynan týǵan ıadrolyq qarýsyz ómir súrýge shaqyrýy jalpy, salıqaly oılana biletin planeta turǵyndary men kóptegen memleket basshylary tarapynan qajetti qoldaý tabýda. Júıeli pikirleri men jemisti jumystarynan Qazaqstan Prezıdentiniń daralyǵy tanylady. Bul moıyndalǵan dúnıe. Túıtkildi álemdik máseleler talqylanatyn basqosýlarda Qazaqstan Prezıdenti alǵashqylardyń qatarynda sóz sóılep, pikir bildirýge shaqyrylady. Nursultan Ábishuly qaı ortada bol­ma­syn ámbebep ıdeıa týdyra alady. Álem­degi aýzy dýaly, asa bilimdar degen qoǵam­tanýshylar men sarapshylardyń ózi Elbasynyń tyń tujyrymdaryn asyǵa kútetinderin, Qazaqstan basshysynyń búgingi damý úderisteri men bolashaq týra­ly baǵdarlaryn, yqtımal qaýip-qater­lerdiń aldyn alýǵa qatysty baı­lamdaryn bilgisi kelip turatyny belgili. Bul joly da solaı boldy. Sáýir­diń alǵashqy kúni Vashıngtonda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte de biz­diń Prezıdentimizge alǵashqylardyń biri bo­lyp oıyn ortaǵa salýǵa múmkindik berildi. О́z sózinde Elbasy álemdi sharpyǵan órtke teń terrorızmge qatysty BUU jumysyn je­til­dirý, ıadrolyq tehnologııalardy beıbit maq­satta paıdalanýdaǵy ádilet­tilikti qalyp­tastyrý, qarýsyzdaný máse­lelerin qaras­tyratyn basqosýlardy jıi ótkizý, MAGATE-niń qyzmetine jańa pár­men berýdiń qajettigi sekildi qadaý-qadaý máselelerdi, álemdik qaýipsizdikke bas­­taıtyn joldar men júıelerdi, osy ba­ǵyt­taǵy únqatysýlardyń pishimin óz­ger­tý­di usyndy. Elbasynyń «Men terror­lyq uıym­ǵa qatysy bar árkimdi baqylaýǵa alý­ǵa bolatyn biryńǵaı álemdik jeli qurý qa­jet dep sanaımyn» degen usynysy tyń oı­dan týǵan, izgi maqsatty kózdeıtin usynys. Sammıtten keıingi brıfıngte álem hal­yqtarynyń aldynda turǵan basty máse­le qarýsyzdaný ekenine arnaıy toq­tala kelip, «...keleshekte Eýroodaq, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymy erkin saýdaǵa jol ashsa, bul búkil Eýrazııa úshin orasan paıda ákeletinin» de atap ótti. Osylaısha ózara qyrǵı-qabaq qarsy­lasýdyń emes, árbir adamnyń tur­mysyn jaqsartý jolynda saıası-mádenı jáne ekonomıkalyq qalypty qaty­nas­tyń jańa jelisin ornatý ar­qyly órke­nıetti damýdyń sony baǵy­tyn nusqady. Sammıtte dúnıejúzi alańdap otyrǵan orasan zor qaýiptiń aldyn alýdaǵy bizdiń Prezıdentimizdiń tegeýrindi oı-oramdary onyń tulǵalyq daralyǵy men danalyǵyn taǵy da tanytty. Osy oraıda tutas ulttyń boıyndaǵy asyl qasıet ataýlynyń bir adamnyń tolaǵaıdaı tulǵasynda jarasymdy kórinis tabýy onyń Elbasy retindegi básin álem aldynda shyrqaý bıikke kótergeni de shyndyq. Sebebi, ult ta adam sııaqty. Eger adam qoǵamdyq ómirdiń jıyntyǵy bolatyn bolsa, «shyr etip jerge túsken mınýtynan» soǵys atty sumdyqpen betpe-bet kelgen sábıdiń sanasynda onyń salqyn taby, sanaly ǵumyrynda saldary qalary sózsiz. «Myń ólip, myń tirilgen» dana halqy­myz soǵystyń zardabyn kóp tart­qany belgili. Son­dyqtan da Elbasy­myzdyń saıası ustanymynda beıbitsúıgishtik baılam basty mánge ıe. Ol ıadrolyq qarý­dan bas tartý arqyly barsha qazaq­standyqtardyń dos kóńilin búkil dúnıe­júzine udaıy pash etip keledi. Taǵ­dyr­sheshti alqaly basqosýlarda jap­paı qyryp-joıatyn qarýsyz ómir súrýge beıimdelý qajet­tigi men onyń artyq­shylyqtary jaıyn­da udaıy utymdy usynystaryn ashyq bildiredi. Tarıhı turǵydan alǵanda az ýaqyt­tyń ishinde qazaqstandyq damý modelin ornatyp, óz eli ishinde birlikti qamta­masyz ete alǵan Elbasymyz álem hal­qyna jańasha oılaýdy, múlde jańa pishimde únqatysýdy, halyqaralyq kúr­meýli máselelerdi teń quqyqtyq dáre­jede ádil de ashyq qarastyrýdy usyn­dy. Ol Prezıdenttiń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde aıqyn kórinis tap­qan. Halyqaralyq mazmunǵa ıe osy qu­jatta Elbasymyz beıbit ómir súrýge ún­deıtin baıypty bastama kóterdi. «Ilýli turǵan myltyqtyń kúnderdiń kúni bir atylatyny» sııaqty, ıadrolyq qarýdan adamzatqa áıteýir bir kúnde zaýal keletini eskertildi. Jáne bul qaýiptiń dál qazirgi tańda qasiretke aınalýy ábden múmkin ekenine álem halqynyń nazary erekshe aýdaryldy. Sonymen birge, manıfeste áskerı-óner­kásiptik keshender áleýetiniń aı­ryq­­sha artyp otyrǵany, al ony tejeý maq­­satynda áskerı bloktarǵa BUU týy astynda memleketterdiń beıbitshilik, turaqtylyq, senim men qaýipsizdik úshin Jahandyq koalısııasyn qarsy qoıý osynaý tyǵyryqtan shyǵar birden-bir jol retinde usynyldy. Qazir álem­degi tanymal saıasattanýshy­lar Taıaý Shyǵystaǵy terrorlyq uıym­dar­dyń áýeli Ortalyq Azııaǵa, sodan keıin Qa­zaq­stanǵa ótý qaýpi baryn jasyr­maıdy. Bul qaýip Qazaqstan basshysynyń zań­dy alańdaýshy­lyǵyn týǵyzyp otyr. Manıfest – osyndaı orasan zor apat­t­yń aldyn alýǵa shaqyr­ǵan ıgilik­ti bas­tama, beıbit­súıgish eldiń berik baılamy. Qujatta adamzat órkenıetiniń al­da­ǵy ýaqyttaǵy eń basty mindeti de atap kórsetilgen. Ol – soǵys ataý­­­ly­­nyń tamyryna balta shabý. Bola­shaq­ta «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» qaǵıdatyn ómirge endirý bas­ty baǵdar retinde qarastyrylǵan. Sony­men qatar, ǵylym jetistigi negi­zin­de oılap tabylatyn jappaı qyryp-joıatyn qarý shyǵarýǵa baqy­laý ornatý úshin BUU-da Tirkeý reestrin qurý jóninde tyń bastama kóterildi. Buǵan qosa, manıfeste eldiń qarqyndy da satyly damýyn belgilep bergen «Ult Jospary – 100 naqty qadam» baǵdarlamasy sekildi álemdik qoǵamdastyqtyń is-qımy­lynyń tutastyq algorıtmderin qamtamasyz etetin 5 baǵyt naqty aıqyn­dalǵan. Qazaqstan Prezıdentiniń «Álem. HHI ǵa­syr» atty manıfesi ulttyq lıder­­lerdiń bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikterin jáne bir ekshegen, ıadrolyq qarýsyz ómir súrýge shaqyrǵan saıası mańyzy óte salmaqty qujat bo­lyp tabylady. Buǵan qosa, manıfest – Qazaq­stan basshysynyń álemdik arenada júrgizip kelgen beıbitsúıgish saıa­saty­nyń júıeli jalǵasy. Ol sonysymen de ómirsheń. Elbasymyz óz manıfesin jarııalaý arqyly álemge jańasha oılaýdyń úlgisin belgilep berdi desek, artyq aıtqandyq emes. О́ıtkeni, qazirgi tańda álemdegi qundylyqtar júıesin jańasha túzý birinshi kezektegi tarıhı mándi, saıası asa mańyzdy másele bolyp otyr. Nurlybek MYŃJAS, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetindegi Qazaqstan halqy Assambleıasy kafedrasynyń meńgerýshisi Qyzylorda

Tynyshtyq – el damýynyń kepili

Álemde aýma­ly-tók­peli ahýal qalyp­tasyp otyrǵanyna alańdaýshylyq tanytqan Elbasy Nursultan Nazarbaev «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde munyń birneshe sebebi baryna toqtaldy. Birinshiden, eń basty sebep retinde Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyrǵanyna nazar aýdartty. Bul rette Nursultan Ábishuly álem elderinde ıadrolyq qarýdy da­my­­týǵa umtylys baıqalatynyn astar­­lap jetkizdi. Sondaı-aq, Qazaqstan Prezıdenti álemdegi halyqtyń qolynda 1 mıllıardtan astam atys qarýy baryn eske sala otyryp, sol qarýdyń shúrippesi kún sa­ıyn basylyp, álemde myńdaǵan adam­­nyń ajal qushýyna sebep bolyp jatqanyn tilge tıek etti. Osylarmen qatar, qazir áskerı qaýip te búkilálemdik qasiretke aı­na­­­latyndaı sıpatqa ıe ekenine kóńil bólgizdi. Halyqaralyq qatynasta janjal tu­ta­natyndaı bolsa, áskerı qaq­ty­ǵys­­tardyń geografııalyq aýqy­­my keńeıip, álem tarıhyndaǵy soǵys­tar Eýropanyń shyǵysyndaǵy, Af­rı­kanyń soltústigindegi, Taıaý Shy­ǵys­taǵy soǵystyń is-qımyl­dary­nyń ta­rı­hı sheginen asyp túsýi ǵajap emestigin eskergeni de Elbasynyń kóregendiginen deı alamyz. Elbasy adamzattyń beıbit ómiri­ne qaýip-qater tóndirip otyrǵan osyn­daı sebepterdi ashyp aıtyp, halyq­aralyq terrorızmniń qaharyna da toqtaldy. Nursultan Ábishuly bir bul emes, ylǵı da halyqaralyq basqosýlarda jahandyq jappaı qyryp-joıatyn soǵys qaýpin boldyrmaýǵa qarsy bastamalaryn ortaǵa salady.  Elbasy adamzatqa «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» keń aýqymdy baǵdarlamasyn jasaý kerektigin aıtyp, aldaǵy on jylda  barlyq kıkiljińder men soǵystardy toqtatý jalpyǵa ortaq mindet ekenin eskertti. Iá, Elbasymyz aıtqandaı, soǵys­syz álem adamzattyń barlyq salada damýynyń kepili ekeni shyndyq.  Al, beıbitshilikke, beıbit qatar ómir súrýge umtylý – qazaq halqynyń qanyna sińgen asyl qasıetteriniń biri ekeni tarıhtan belgili. «Syrt kóz – synshy» degen ǵoı, arǵy-bergi zamanda qazaq jerinde bolǵan saıahatshylar, ǵalymdar, elshiler qazaq ultynyń meımandos, sabyrly, momyn, eshkimge jamandyq, qaskóılik jasamaıtyn halyq ekenin, Qazaq eli ejelden beıbitshilik súıgish el, óz betinshe eshkimge urynbaǵan, soǵys ashpaǵan el ekenin súısine jazǵan. Táýelsizdikke qol jetken tusta da, Elbasymyzdyń jáne eldiń betke ustar azamattarynyń qajyrly, tabandy eńbeginiń arqasynda biz osy asyl qasıetimizdi taǵy da bir dáleldep, ony álemge pash ete bildik. Máselen, sonaý táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý elimizdiń ómirinde ǵana emes, álemdegi aıtýly oqıǵalardyń biri boldy. Iаdrolyq qarý paıda bolǵaly eshbir el ıadrolyq polıgondy óz erkimen jaýyp kórmegen bolatyn. Bizdiń elimizdiń dúnıejúzinde birinshi bolyp ıadrolyq polıgondy jabý jónindegi osy qadamyna BUU men dúnıejúzilik qoǵamdastyq úlken baǵa berdi. Dál sol tustan bastap álem Qazaqstannyń beıbitsúıgish el ekenin tanı bastady. Sol beıbitshilikke umtylǵan bolmysymyzben, tynyshtyqty súıgish qasıetimizben álemdi yntymaqty da tatý-tátti ómir súrýge shaqyrǵanymyz bizge, elin súıgen Elbasyna ábden laıyqty is, parasatty bastama ekeni sózsiz. Ǵanı SADYRBAEV, Jambyl oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń dırektory TARAZ

Qoldaýǵa laıyq sóz

...1952 jyly Orda aýdany taraǵanda aýdanda 61 myń halyq bolǵan, olardyń deni oblysymyzdyń Fýrmanov, Taıpaq, Chapaev aýdandaryna, Shymkent oblysyna kúshtep kóshi­rilgen. Ári aýdanymyzdyń 945 myń gektar jeri áskerı sy­naq polıgonyna berilgen. Baty­symyzda «Kapýstın Iаr», ońtús­tiginde «Azǵyr» polıgondary orna­lasqan. Elimiz boıynsha polıgonnan eń kóp zardap shekken biz­diń aýdanymyz ekeni de kópke málim. Qazir óńirimizde 16 jas­qa deıingi 67 týa bitken múgedek bala bar. Bul az qasiret emes... Sondaı-aq, «Jamantaý» dep atalatyn synaq polıgonynan 2 myń gektar jer qazirgi kúni bizderge qaıtary­lyp berilgeni úlken qýanyshty jaǵdaı. Sebebi, «Jamantaýdyń» qıyrshyq tastary Oral-Saıqyn tasjolyna tóselse, oblys ortalyǵyna qatynas birkelki jaqsara túsetini belgili. Bizdiń búgingi aıtpa­ǵymyz, barsha bókeıor­dalyqtar El­basy, «Nur Otan» partııasynyń Tór­aǵasy N.Á.Nazarbaev­tyń Vashıngtonda ıadrolyq qarý­dan álemniń ada bolýy jónindegi sóılegen sózin zor qýanyshpen «alaqaılap» qostaımyz. Kúlli álemniń beıbitshilikte ómir súrýine ne jetsin?! «Anasyn bala, balasyn ana joqtamasyn máńgilik» dep óleń shýmaqtaryn ómirlik jyrlap júrý eń úlken baqyt emes pe?! Polıgonnyń zardabyn bir kisideı sezingen bizdiń jerlesterimiz mundaı ıgi bastamany qaı kezde de alǵashqylar qatarynda qoldaıtyny da sondyqtan. Tilegen ARYSTANBEKOV, «Nur Otan» partııasy Bókeıordasy aýdandyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aýdandyq máslıhat depýtaty Batys Qazaqstan oblysy