«Ana úıindegi» aýyr muń

«Ana úıi» – sábıinen bas tartpaqshy bolyp júrgen jalǵyzilikti analarǵa arnap qurylǵan áleýmettik joba. Búginde Qazaqstannyń 17 qalasynda 26 «Ana úıi» jumys istep tur. Atalǵan jobany júzege asyrý barysynda 1200-den astam bala jetimdikten qutqarylǵan. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha nárestesinen bas tartý oqıǵalarynyń aldyn alý nátıjesinde sondaı jas analardyń jartysynan astamy nárestelerin qaıta baýyryna basýǵa qol jetkizdi. Bul degenińiz ómirdiń qıyndyǵyna dýshar bolǵan áıelderge psıhologııalyq jáne áleýmettik kómek berip, qoldaý kórsetetin birden-bir kúızelisten qutqarý, ıaǵnı daǵdarystan shyǵarý ortalyǵy bolyp sanalady. Bizdiń búgingi áńgimemizdiń aýany da sol úısiz-kúısiz qalǵan analar men jetim balalar sanyn qaıtsek azaıtamyz degen alańdaýshylyqqa negizdelip otyr. «Ana úıi» qoǵamdyq qorynyń quryltaıshysy Aıdyn Rahymbaev pen onyń zaıybynyń bastamasy boıynsha júktiliktiń sońǵy aılaryndaǵy jáne sábıli bol­ǵan áıelder úshin kúızelis orta­lyqtary jelisi qurylǵan bolatyn. О́ziniń ómirindegi eń ma­ńyz­dy is – qaıyrymdylyq dep sanaıtyn atpal azamat 2004 jyly «BI Group» holdıngi janynan «Qamqor» korporatıvtik qoryn qurady. Onyń túpki maqsaty – múmkindigi shekteýli, jetim bala­larǵa materıaldyq jáne ózge de kómek kórsetý. Keıinnen, 2013 jyly «Ana úıi» jobasy iske asty. Qanatqaqty joba Astana qalasynda bastaý aldy. Birinshi daǵdarys ortalyǵy mamyr aıynda boı kóterip, sodan keıin Aqtóbe, Qostanaı, Atyraý, Almaty, Kók­shetaý, Oral, Qaraǵandy jáne basqa da qalalarda birtindep ashyla bas­tady. Búginde Astanadaǵy eki qabatty qos ǵımaratta «Ana úıi» daǵdarys ortalyǵy jumys isteýde. Onda nárestelerimen qosa, 30-dan astam jalǵyzbasty jas analar turyp jatyr. Olardyń qataryn, ásirese, kámeletke tolmaǵan qyzdardyń tolyqtyryp otyrǵany janǵa batady. Atalǵan ortalyq týraly búge-shigesine deıin baıandaǵan «Ana úıiniń» úılestirýshisi Gúlnar Shakı­rovanyń (sýrette) aıtýynsha, bastapqyda 18-34 jas ara­lyǵyndaǵy jalǵyzbasty analarǵa kómek kórsetý josparlanǵan eken. Biraq taýqymet tartyp, taǵdyr teperishin kórgen, ne bolmasa, jastyqtyń jalynyna kúıip, abaısyzda ot basqan qyzdar sany kúrt kóbeıgen syńaıly. Júkti bolyp qalǵanyn ózderi de balalyqpen ańǵarmaı qalǵan keıbir qyzdarǵa baladan ákesiniń bas tartýy, oǵan qosa týystarynyń teris qaraýy, t.s.s. túrli jaǵdaılar aýyr tıetinin aı­tady. Osydan baryp olar aýyl­dan jyraqqa ketýge, basqa qala­larǵa baryp jumys isteýge, janashyr ápke-apalarynyń úıinde boı tasalap, ne bolmasa, páter jaldap turýǵa májbúr bolady. Áıtpese, dál osyndaı «Analar úıi» ár oblysta oryn tepken. Bi­raq árkimniń ósegine aınalyp, kózge kúıik bolmaıyn degen oımen aýyldan bezip, túrli qadamdarǵa ba­ryp jatady. Onyń ishinde kezinde albyrttyqpen jasaǵan qateliginen sabaq alyp, durys joldy tańdaıtyndary da, odan ári keri ketip, san soǵyp qalatyndary da jeterlik. Sondyqtan, bul daǵdarys ortalyǵynda arnaıy psıholog mamandar jumys isteıdi. Keńes beredi. Máselen, túrli jaǵdaıda so­ǵy­latyn qońyraýlar tikeleı basshylyqqa: sábıinen bas tart­paqshy bolyp jatqan analardyń ózderinen, aıaǵy aýyrlaǵan qyz-kelinshekter kelip túsken medısına ortalyqtarynyń qyz­metkerlerinen, olardyń dostarynan, tanystarynan jáne týys­tarynan, t.s.s. jerlerden kelip túsetin kórinedi. Mundaı jaǵdaıda qıyndyqqa dýshar bolǵan jas áıelge turǵylyqty óńirdegi «Ana úıiniń» qyzmetkeri kómekke keledi jáne jas anany asyǵys sheshim qabyldamaýǵa, kerisinshe, ýaqytsha bolsa da kúızelis ortalyǵynda tura turýǵa, balasynan ajyrap qalmaı, birge bolýǵa keńes beredi. «Ana úıi» jobasy analarǵa óz sábılerin ózderi ósirip, asyraýǵa múmkindik týǵyzady ári olarǵa qoldan kelgen kómekti kórsetýden aıanyp qalmaıdy. Úılestirýshi mamannyń aıtýynsha, «Ana úıinde» júktilik merzimi 6 aıǵa tolǵan, 14-30 jas aralyǵyndaǵy qyz-kelinshekter bosanyp, balasy bir jarym jas­qa tolǵanǵa deıin tura ala­dy. О́kinishtisi sol, munda kele­tin beı­baqtardyń 90 paıyzyn qazaq­tyń qyz-kelinshekteri quraıdy eken. – Olar bir-birimen óte tatý tura­dy. Ishterinde kez kelgen ju­mysqa ıkemdi (as pisirý, kıim tigip, toqyma toqý, t.b.), óner­li qyz­dar da bar. Taǵy bir baı­qaǵanym, olar bir-birine óte baýyrmal. Mysaly, bireýiniń omyraýynan sút shyqpaı qalsa, basqalary esh jatyrqamastan, emize beredi. Bireýi jumysqa ketse, ekinshisi onyń balasyna qaraılaı turady. Qysqasy, sanasý degen atymen joq. Bári bir shańyraqta bolǵan soń bir otbasynyń qyzdaryndaı tatý turady. Tipti, mundaǵy mer­zimderi bitken soń da olar jubyn jazbastan birigip páter jaldaýǵa kóshedi, – deıdi Gúlnar aǵynan jarylyp. «Analar úıine», ásirese, kem­pir-shaldar jıi habarlasyp, qyz-kelinshekterge «quda túsip» te ja­tady eken. Osyndaı kelisimdi jol­men eki qyz uzatylyp, óz baqyttaryn taýypty. Arasynda jasy úlken aǵalaryna, áıel zatyna qarap sóıleı almaıtyn ynjyqtaý, uıań minezdi týys ne baýyrlaryna aıttyryp jatatyndar kóp desedi. О́ıtkeni, mundaǵylardyń deni jas­tar. Alaıda, bul jerde eshkimge zorlyq joq. Tańdaý ózderinen. Kóp jaǵdaıda tastandy balalardyń ákelerinen góri ózge jigittermen dám-tuzy jarasyp ketetin juptar basym deıdi, sondaǵy mamandar. Kýá bolǵanymyzdaı, kúızelis ortalyǵynda ana men balanyń ómir súrýine qolaıly barlyq jaǵdaı ja­salynǵan. Jatyn bó­lmeler, ba­la­lardyń oıyn bólmeleri, ashana, qonaq bólme, úlken aýla da bar. Aınala muntazdaı taza. Qa­byr­ǵaǵa kúndelikti ne isteı­tinderi jóninde arnaıy keste ilin­gen. Temirdeı tár­tiptiń nyshany bolar, Gúlnar apaıymyz beınekamera arqyly kimniń qaı ýaqytta shyǵyp-kelgeniniń bárin ji­ti qadaǵalap otyrady. Eger tár­tip buzǵandar bolsa, birden shyǵarylady eken. Keshki 9-dan keıin esikter tars jabylatynyn mundaǵylar jaqsy biledi jáne sol júıege baǵynýlaryna týra keledi. Bul baspanada eshkimdi zorlap ustamaıdy. «Ana úıinde» bir jarym jylǵa deıin olardy baspana, tamaq, kıim-keshek jáne medısınalyq qyzmetti qosa alǵanda, barlyq qajetti nársemen qamtamasyz etedi. Oǵan moraldyq jáne materıaldyq qoldaýdy qo­syńyz. Sondaı-aq, joba aıasynda kúızelis ortalyqtarynda tu­ratyn analardy kásibı beıimdeý baǵdarlamasy jumys isteıdi. On­da tiginshi, aspazdyq syndy ma­mandyqtarǵa baýlıdy. Ap­ta­syna bir márte zań salasynyń arnaıy qyzmetkerleri kelip, olardy óz quqyqtaryn bilýge úıretedi. Sóıtip, bas-aıaǵy bir ja­rym jyldyń ishinde áıelder áleýmettendirilgen, kásibı maman bolyp shyǵady, sondaı-aq osy merzimde óziniń jáne balasynyń bolashaǵyn qamtamasyz etý úshin azdy-kópti qor jınaqtap alýlaryna da múmkindik týady. «Ana úıinde» jylǵa jýyq ba­lasymen birge turyp jatqan Tur­synaı Ámirseıitova taıaýda uly Nursultannyń bir jasqa tolatynyn aıta kelip: – Zańdy nekemen turmysqa shyqtym. Ata-enem bar, zeınetker kisiler. Joldasym Beksultan ekeýmizdiń dám-tuzymyz jaras­paǵan soń, ishimdegi eki aılyq balamen úıden ketip qaldym. Ol jóninde tek joldasym ǵana biletin. Ol meni bir ret te izdegen joq, oǵan bala kerek emes te shyǵar endigi, – deıdi muńaıyp. Taǵy bir qynjylarlyq jaǵdaı – boıynda naǵyz qazaq arýyna tán sulýlyǵy bar, qolań shashty Aıjan (aty-jóni ótinishi boıynsha ózgertildi – red.) esimdi qyzdyń aıanyshty taǵdyry. Júktiliktiń segizinshi aıyna qadam basqan bul qyzdyń atalmysh ortalyqtyń tabaldyryǵyn attaǵanyna eki-aq apta bolypty. Áli jıyrmaǵa da tolmaǵan ol óziniń Qaraǵandy oblysynyń týmasy ekendigin, kish­kentaı kezinde áke-sheshesi ajyrasyp, ekeýiniń eki jaqqa bó­linip ketkenin aıtty. Odan aqy­­ly oqýǵa túsip, sońynda qa­rajattan qysylyp ári qaraı oqýyn jalǵastyra almaı, dalada qalǵan kúnderi dál búgingideı kóz aldynda. Astanaǵa jumys izdep kelgen Aıjan osynda bir jigitpen sóz baılasyp, ekeýi (azamattyq nekede) birge tura bastaıdy. Arada ýaqyt óte júkti ekendigin qýana jetkizgen Aıjanǵa álgi jigittiń: «Men jaspyn, qazir úılenbeımin. Maǵan bala kerek emes», – dep jalt burylǵanyn, ony jaldamaly páterde jalǵyz tastap kete barǵan kúnderine kúıinedi. Aıta berseń, mundaı ot basqan nalaly taǵdyr ıeleri óte kóp. Onysyn Jaratýshynyń jazmyshyna telip, «Peshenege jazǵany sol bolar», – dep te qoıatyndary, qatelikti ózinen taýyp, keıde taǵ­dyrlas bolǵan adamyna qara­typ aıtatyndary da jeterlik. Ár­kimniń túsinik-paıymy ártúrli ǵoı. Olaı aıtýlary zańdy da! Osyndaıda Móńke bı babamyzdyń: – Oraı salyp bastaryn, Jalpyldatyp shashtaryn, Taqymdary jaltyldap, Emshekteri salpyldap, Uıat jaǵy kem bolar, Sóıtken zaman kez bolar, – degen óleńi eriksiz eske oralady. Biz bul jerde kópke topyraq shashqaly otyrǵanymyz joq. Qa­rasań kóńiliń toıatyn ıbaly, bııazy, tárbıeli, tekti qyzdarymyz, bir eldiń izetti kelini, ata-ene­sin, qudaı qosqan jarynyń altyn basyn qadirlegen ápke-apa­la­rymyz, boıynan Domalaq ana­nyń áýlıeligi, Aıǵanymnyń ke­meńgerligi, Zereniń parasaty, Bo­paıdyń batyrlyǵy, Aı­sha Bı­biniń adaldyǵy, attary alty alash­qa tanymal qazaqtyń arýla­ry­nyń asyl qasıetteri molynan taby­latyn súıikti jar, aıaýly ana, ardaqty áje-apalarymyz jeterlik. Áıtse de, álde de bolsa árbir ata-ana qyz tárbıeleı otyryp, qoǵamdy, ultty tárbıelep otyr­ǵanyn umytpasa eken. Tastandy, jetim, balalar úıleriniń sany azaıyp, mundaı súreńsiz kóri­nisterdi bolashaq urpaq kór­mese degen armanymyz bar. Bul – bizdiń qazaq qyzy degen atymyzǵa syn. Endeshe, arymyzdy qorlatpaı, abyroıymyzdy asqaq, bedelimizdi bıik, qazaqy saltty berik usta­naıyq, zamandas!.. Raýshan TÁÝIRHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»