Álgambra

Ataqty Ál­gam­bra (keıde Álamra dep te aıtylady) jaı­ynda áńgime qoz­ǵaǵanda ádette ol jó­ninde múlde esti­megenderdiń ózine bul sóz jaqsy tanys degen uǵym qalyptasqan. О́ıtkeni orystyń uly aqyny Aleksandr Pýshkın óziniń «Al­tyn átesh týraly ertegisin» Álgambraǵa baı­lanysty alǵan áserleri boıynsha jazǵan kórinedi. Erteginiń alǵashqy nusqalarynda ol tipti HIH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen, kezinde osy saraıdyń bir bólmesinde ózi birneshe aı turǵan, belgili amerıkalyq ja­zý­shy Vashıngton Irvıngtiń «Arab juldyz­shysy týraly ańyzyndaǵy» «Patsha óziniń aldyna turǵan shahmat taqtasy bar ústeldi kórdi...» degen joldardy da sózbe-sóz qaıtalaǵan eken. Ispanııanyń naq ortasynda, ro­man­tıkalyq Granadada osynaý «Ál­gambra» nemese «kasr ál-hamra» degen arab sózi qaıdan paıda bolǵan? Shy­ǵys­tyń, sonyń ishinde ıslam áleminiń kórkem muralarynyń eń úzdik degen týyndylarynyń biri – sulýlyǵy ja­ǵynan basqa eshbir jerde qaı­talanbaıtyn baqtary bar saraıdyń osy elde ornalasýynyń syry nede? Ispanııa tarıhynyń kúrdeli ári qarama-qaıshylyqtarǵa toly bol­ǵa­ny belgili. Eýropanyń shetkeı ba­tysynda ornalasqan elge Shyǵys pen Batys mádenıetteriniń  ózara toǵysyp, bite qaınasqan jerine aınalý taǵdyry buıyrǵan.  Bul  jerde  «batys»  jáne «shyǵys» degen sóz­der­diń shartty túrde ǵana qolda­ny­latynyn da aıta ketken jón. Shyn­dyǵyna kelgende, ortaǵasyrlyq hrıs­tıandyq Eýropa men Soltústik Afrıkadaǵy arab musylmandary ále­mi mádenıetteriniń qosyndysy týraly aıtqan áldeqaıda oryndyraq. О́z tarıhynyń eleń-alańynda-aq Ispanııa karfagenderdiń, rımdik­terdiń, vestgottardyń qol astynda bolyp úlgiredi. Birinen soń biri kelgen basqynshylar  ózderiniń dás­túr­leriniń, belgili bir qurylystarynyń da izderin qaldyryp otyrǵan. Solardyń ishindegi osy elde eń uzaǵyraq turaqtaǵany  Ispanııada mavrlar degen ataýdy ıelengen berber-arabtar boldy. 718 jylǵa taman olar óz­derimen birge salt-dástúrlerin, arhıtek­tý­rasyn, kórkem mádenıetin ákele otyryp, eldiń búkil derlik aýmaǵyn jaýlap alady. Ispanııa tarıhyndaǵy «mavrıtandyq» ke­zeń 700 jyldaı ýaqytqa sozylyp, osy jyl­dar boıyna «rekonkısta»,  ıaǵnı arabtardy qýý jolyndaǵy soǵystar da júrip jatty. Osy oraıda bir aıta keterlik jáıt, ıspan jerin jaýlap alǵan musylman-arabtar basqynshy retinde jergilikti turǵyndarǵa kúsh kórsetpegeni óz aldyna, tipti eldegi ózge dinderge de eshqandaı qysym jasa­ma­ǵan. Kerisinshe, dinder arasyndaǵy tózim­di­lik­tiń, qazirgi tilmen aıtqanda, tolerant­ty­lyqtyń  eń joǵary úlgisin kórsetip otyr­ǵan. Bul jerde,  eger tarıhı derekterge jú­gi­ner bolsaq,  «jaýlap alý» degen sózdiń ózi de onsha kelińkiremeıtin sııaqty. Birinshiden, arabtar kelgen kezde vestgottar munda oıran salyp,  jergilikti halyqty tonap, qý­ǵyn­ǵa ushyratyp  jatqan  bolatyn.  Vest­got­tardyń sany 6 mıllıonǵa jetken, latyn tilinde  sóıleıtin ıspandyqtarmen tili ja­ǵy­nan da, mádenıeti jaǵynan da esh or­taq­tyǵy bolmaǵan, onyń ústine ózara qyr­qy­sýmen kún keshken basqynshylar tek qana qaraqshylyq maqsat ustanǵan. Osyndaı sát­te kelgen musylman-arabtar 80 myń adamnan turatyn vestgottar áskerin op-ońaı tas-talqan etedi. Ekinshiden, arabtardyń «jaýlap alýlary» meılinshe beıbit túrde ótken. Olar óz maqsattaryna  jekelegen  oblystar  men  qalalardyń  bıleýshilerimen  kelisimge  kele otyryp qol jetkizgen. Mine, dál osy kelisimde arabtar halıftiń qol astyna  ótkenderdiń  dúnıe-múlikterin  saqtap qana qoımaı, sonymen qatar olardyń buryn­ǵy­syn­sha hrıstıan dinderin ýaǵyzdaı berýlerine de tolyq ruqsat bergen. Musyl­man­dardyń dinge degen osyndaı tózimdi kóz­qarastary jergilikti halyqtyń  basym  bóligi tara­pynan  qoldaý taýyp, olardyń arabtar ja­ǵyna shyǵýyna da túrtki bolǵan. Musylman-arabtardyń  uzaǵyraq  turaq­taǵan orny Andalýzııa men onyń astanasy Granada boldy.  Sonyń  arqasynda  mavrı­tandyq  arhıtektýra men ónerdiń kóptegen eskertkishteri Ispanııanyń kórkemdik mura­larynyń klassıkalyq jıyntyǵyna berik endi. Osylaısha Kordovada, Toledoda, Sevılıada jáne basqa da kóptegen qalalarda qaıtalanbas ansamblder  paıda boldy.  Osy­lardyń arasynda Granada men onyń qýat­ty bekinisi – Álgambranyń alar orny aıryqsha bólek. Zavı ben Zırı ámir HI ǵasyrda táýelsiz Granada  memleketiniń negizin qalaıdy. О́zi ómir súrgen 500 jyldaı ýaqyt ishinde onda­ǵy mádenıet pen óner óte zor jetistikterge jetken. Granada 1236 jyly hrıstıandar Kor­dova qalasyn jaýlap alǵannan keıin ózi­niń órkendeý dáýirin bastan keshken kóri­nedi. О́ıtkeni osy kezden bastap ol ıslam­dyq Ispanııanyń astanasy atanyp,  onyń  bıleýshileri buryn-sońdy Eýropada bolyp kórmegen Álgambra atty saraılar ansamblin dúnıege ákelgen. Sóıtip osynaý ǵa­jaıyp ǵımarat álemdegi eń sulý qurylys degen ataqqa ıe bolady. Ejelgi Granada Serra-Nevada taýynyń eńisinde ornalasqan. «Álgambra»  atalatyn  bekinis  oryn tepken uzynsha kelgen qyrat osy taýdyń eń úlken bóligin alyp jatyr. «Álgambra» sóziniń maǵynasy qyzyl degendi  bildiredi.  Bekinistiń qabyrǵalary men mu­naralary turǵyzylǵan tas kesekter shy­nymen  de  alqyzyl  reńk beredi. Sonymen birge ózge de ańyz bar. Ol boıynsha qury­lysshylar túngilik alaýlar jaǵyp qoıyp jumys istegen, al olardyń qyzarǵan ush­qy­ny qabyrǵalarǵa túsip turǵan kórinedi. Álgambranyń ózi Álkazaba (bekinis), Álkazar (saraı) jáne Medıne (qala) atty úsh bólikten turady.  Birinshi kezekte  IH ǵasyrda, bálkim odan da erterek shyǵar, bekinis paıda bolǵan. Onyń de la Vela atty eń basty kúzet munarasy qyrattyń ushar  ba­syn­da ornalasyp, Álgambranyń jáne bú­kil eski Granadanyń ústinen asqaqtaı qarap turǵan. Keıin kele bekinistiń eteginde tur­ǵyn kvartaldar paıda bola bastaıdy. Al 1238 jyly mavrıtandyq Nasrıdter áýle­ti­niń ámirleri bekinistiń janynan saraı sala­dy. Degenmen, saraıdyń Granada men búkil Ispanııanyń dańqyn asyrǵan eń úzdik qu­rylystaryn HIV ǵasyrda Júsip I jáne Mu­hammed V-inshi ámirler salǵyzǵan kórinedi. Búginde qy­rattyń ushar basyn qorshap turǵan qabyr­ǵalardy turǵyzýdy da osy kisiler  aıaqtap shyqqan. Mavrıtandyq mádenıettiń ókilderi kún shýaqty Granada jerinde jumaqtyń kishkenteı ǵana bir bóligin ornatýdy maqsat etken syńaıly. Osylaısha kóleńkeli baý-baqtyń ortasynda ákimshilik ortalyǵy jáne ámir­ler rezıdensııasy – Álgambra saraıy paıda bolǵan. Saraıdyń ishi bir-birimen ja­ra­symdy úılesim tapqan kishigirim aýlalarǵa, sýburqaqtarǵa,  sýy móldiregen toǵandarǵa toly. Saraı ishin salqyndatyp turý úshin ádeıi oılastyrylǵan aǵyn sýlar áý basta biz kórip júrgen sýburqaqtardaı adam­dar­dyń kıimderin sýlap aspanǵa atqylamaı, edendegi jylǵa boıymen syldyrap qana aǵyp jatatyn bolypty. Keramıkadan ja­sal­ǵan, tasqa, aǵashqa qashap salynǵan san-alýan sýret-keskinder,  ósimdikterdiń tań­ǵa­jaı­yp beıneleri, arab órnekteri – osy­lar­dyń bári saraı ishin sánge bólep qana qoı­maı,  ertegi áleminde ǵana kezdesetindeı erek­she sıpat ta berip turǵan. Mundaǵy stalaktıtterdi eske túsiretin (joǵarydan tó­men qaraı salbyrap turǵandaı áser etetin) arkalar, baǵandar, oıý-órnektermen áspet­telgen áınekter Álgambradan ózge álemniń eshbir jerinde kezdespeıdi degen de sóz  bar. Granadany aralaýshylar úshin ázirlengen jolkórset­kishterdiń birinde «osyndaǵy keıbir asqaq óner týyndylaryn qaıtadan jasap shyǵý múmkin emes» degen de jazý bar eken.  Ási­re­se jaryq pen sý ortaq kompozısııada mańyz­dy ról atqarady. Baq ishindegi qulamadan tómen quldılaǵan sýlar kópir­shik­tenip, jyl­ǵalar boıymen aǵa jónel­gende kúnmen shaǵylysyp jarq-jurq etedi. Osylardyń  bári kıparısti  alleıalarmen, apelsın  aǵash­tary­men, san túrli túske bó­lengen ásem gúldermen kómkerilgen. Shy­ny­men de jer ústindegi jumaqqa uqsaıtyn osynaý keremet kórinis máńgi qar basqan shyńdarmen jáne ashyq-kók tústi aspanmen astasyp, kórgen adam­nyń kóz jaýyn alady.  Ǵı­ma­rattyń kúmbeziniń ózi alys bıikte jymyń qaǵyp turatyn juldyzdy órnektermen bezendirilgen. Son­dyqtan kóptegen ónertaný­shylar  Álgambrany mavrıtandyq ónerdiń Batys Eýropadaǵy eń bıik jetistigi dep baǵalaǵan eken. Kireberistegi eń kishi oryn­jaı­lar toby «Altyn zaldar» dep ata­lady. Olar sot ákimshiligine jáne adamdardy qabyldaýǵa arnalǵan. Bıleýshiniń dáýleti men qýatyn beıneleıtin Altyn zaldardyń qabyr­ǵa­laryndaǵy oıý-órnekter  kelýshilerdi árkezde de tańdandyryp, tań-tamasha kúıge bólep otyrǵan.  Al endi odan ári jalǵasatyn  Elshiler za­lynyń kelbeti qyzyqqumar qaýym­dy  buǵan deıingi kórgenderimiz  qa­rapaıym  ǵana dúnıeler eken ǵoı deıtindeı áserde qaldyratyn bol­ǵan. Qaýyz boıyn jaǵalata ósirilip, búıirindegi sýburqaqtardan nár alyp turǵan qos-qatar mırta aǵash­taryna baılanysty Mırta zaly dep atalatyn orynjaıdyń ereksheligi óz aldyna bólek bir áńgimege arqaý bolǵandaı. Saraıdyń Granada ámirleriniń jeke bas ómirlerine arnalǵan úshinshi bóligin Álgambranyń naǵyz injý-marjany dep ataýǵa bolady. Munda garem men ámirdiń demalatyn bólme­si ornalasqan. Saraıdyń bul bóligi Arystandy aýla atyna sáı­kesten­dirilip Arystandy demalys orny dep atalady. «Arystandy aýla» ataýy sýburqaq atqylap turǵan ydystyń 12 arystan músininiń ús­tine ornatylýyna baılanysty paıda bolǵanǵa uqsaıdy. Is júzinde ta­ma­shany kózben kórý úshin Granadaǵa kelýshiler de «álemniń segizinshi ǵaja­by» atanǵan dál osy Arystandy aýla­ny kórgenshe asyǵady eken. Álgambranyń keremetin dene mú­sheńniń barlyq jaqtarymen, ıaǵnı  kórý arqyly da, ıisi arqyly da, estý arqyly da, sezim arqyly da, tipti dámi arqyly da qabyldaýǵa bolady deıdi munda kelýshiler. Granadanyń sońǵy bıleýshisi Boabdıl (Muhammed HI) qalany Ferdınand korol men onyń áıeli Izabellaǵa tapsyryp, ózi týǵan-týystarymen taýǵa qashyp shyǵady.  Ańyz boıynsha ol búginde El-Sýspıro-del-Moro dep alatyn jerge aıaldap, artta qalyp bara jatqan Álgambraǵa kóz salyp turǵan kezde oǵan qasynda turǵan anasy «Erkek sııaqty qorǵaı almaǵanyńdy endi áıelge uqsap joqta!» degen eken deıdi. Jańadan kelgen qojaıyndar, ıaǵnı katolıktik bıleýshiler de óz kezeginde shirkeýi, kazarmasy, saraılary bar fransıskandyq monastyr turǵyzady. Solardyń ishindegi eń úlkeni dóńgelektenip kelgen renessans úlgisindegi aýlasy bar monýmentti ǵımarat – Karl V-tiń saraıy bolyp tabylady. 200 jyldan astam ýaqyt boıyna salynǵan saraı Álgambra qyratyndaǵy eń iri qury­lys­tardyń biri bolyp shyǵady. Biraq kórkemdik sapasy  jaǵynan  ol mavrıtandyq  qury­lystardan  áldeqaıda tómen deńgeıde  edi.  Ál-Andalýs atalǵan eldiń  Hrıstofor  Kolýmbtyń Amerıkany ashqan kezeńimen bir mezgilde  joıylyp ketkenine  qaramastan, ol halyq zerdesinde myqtap saqtalyp qalǵan. Andalýsııa ataýyn búginde Ispanııa men Portýgalııanyń tarıhı oblystary ıelenip otyr. Sol sııaqty ıspan tilinde 4 myńnan astam, al portýgal tilinde 1 myńnan astam arab sózderi bar kórinedi. HÚIII-HIH ǵasyrlarda osyndaı ǵalamat bekinis óziniń quldyraý kezeńin bastan keshedi. Bir kezderi kóz jaýyn alatyn ásem ǵı­marattyń bólmelerinde arzanqol dám­ha­na­lar  ornalasyp,  ishi ury-qarylar men qaıyr­shylardyń mekenine aınalady. 1808-1012 jyldary Granadada turǵan Napoleon áskeriniń jaýyngerleri de Álgambraǵa orasan zor nuqsan keltiredi. Olar saraıdyń bólmelerin  atqoralar  men  kazarmaǵa  aı­nal­dyryp,  keterinde munaranyń bir bóli­gin atqylap, búldirip ketedi. Tek 1870 jyly ǵana Álgambra ulttyq eskertkish márte­besi­ne ıe bolyp, osy ýaqyttardan onyń qaıta órleý dáýiri bastalady. Búginde Eýropanyń eń tamasha oryn­darynyń biri, týrıster úshin bir kórý naǵyz arman bolyp sanalatyn Álgambra ıslam arhıtektýrasynyń mýzeıi bolyp tabylady. Islam mádenıeti áleminde dańqy jer júzine taraǵan eskertkish jalǵyz bul emes. Oǵan mysal retinde Úndistannyń  Agra qalasyndaǵy Táj-Mahal kesenesin keltirsek te jetip jatyr. Seıfolla ShAIYNǴAZY.