AZIADA ATRIBÝTTARY
Osy kúnderi Azıada alaýy elimizdegi saıahatyn jasaýda. 11 qańtar kúni tutanyp, Ál-Kýveıt qalasynan Almatyǵa jetkizilgen alaý Taraz, Shymkent, Qyzylorda, Aqtaý, Atyraý, Oral qalalaryna baryp, búgin Aqtóbe, al erteń Qostanaı qalasynda saparyn jalǵastyrady. Jýyrda biz Qysqy Azııa oıyndarynyń Alaý estafetasynyń dıreksııasy basshysynyń orynbasary Sársen QURANBEKTEN osy saltanatty sharanyń basty atrıbýty sanalatyn alaý qutysy, tasymaldanbaly ottyǵy men jyljymaly qazandyǵy jaıynda málimet berýin ótingen edik. Sony nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz. Alaý estafetasy atrıbýtıkasynyń negizgi órnekteri, dızaınerlik sheshimderiniń bári qazaqstandyq óner ókilderiniń týyndysy. Osynyń ishinde bıylǵy Azıada alaý estafetasynyń eń basty atrıbýty – alaý qutysy. Jalpy, ot qazaqtar úshin baǵzydan beri tazarý men túleýdiń, jańarý men jasarýdyń rámizi bolyp sanalady. Osyǵan baılanysty rásimder men yrymdar kúndelikti turmys-tirshiliktiń ajyramas atrıbýtyna aınalǵan. Mysaly, jańa týǵan náresteni besikke bólemes buryn ony otpen alastaǵan. «Úı», «shańyraq» uǵymdarymen sabaqtas «ot basy», «oshaq qasy», «otaý», «otaǵasy» degen sózder ózgeshe qadir-qurmetke ıe. Qyz uzatyp, kúıeý keltirgende, «Ot Ana, Umaı Ana, jarylqa» dep janyp turǵan otqa maı quıǵan. Uly dalanyń turǵyndary saparǵa shyqqan kóshti, sondaı-aq ant bergen kisini eki ottyń ortasynan ótkizgen. Otqa qatysty tyıymdar da óz aldyna: otqa túsirmeıdi, ottan attamaıdy, otqa sý quıyp óshirmeıdi, ottyń shoǵyn baspaıdy, kúlin shashpaıdy sııaqty yrymdardy aıtýǵa bolady. Iаǵnı, otty óshirmeý shyraqty sóndirmeý – qazaqtardyń mıftik-túsinigi boıynsha onyń kıeli kúsh, qasıetti qubylys ekendigin meńzeıdi. Sondyqtan belgilengen baǵdarǵa sáıkes Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap shyǵatyn Azıada alaýy tazarý, túleý, jańarý, jasarý sekildi sımvoldyq mán-mazmundy halyqtyń sanasynda qaıta bir jańǵyrtty. Alaý qutynyń bitim-bolmysy da baıyrǵy ulttyń nyshandarymen úndestirilip, qos qymbat metall altyn men kúmistiń úılesiminen jasalǵan. Onyń tula boıy kúmispen kúptelgen. Qazaq zergerleri kúmisti aıryqsha áspettep, ol adamdy til-kózden saqtaıdy jáne tazartady dep sengen. Astrologııalyq tanym boıynsha kúmis aıdyń nuryna teńestirilip, oǵan magııalyq sıpat telingen. Mysaly, shildehana kezinde sábıdi kúmis teńge salynǵan ydysqa shomyldyryp, «Balanyń kúshi kúmisteı jaryq bolsyn!» dep tilek aıtqan. Alaý qutysynyń aýzyndaǵy jasandy jalyny men alaýdy ustap júrýshiler ustaıtyn saby altynmen aptalǵan. «Altyn» sóziniń «alaý» sózimen túbirles ekendigi jáne ot pen kúndi ısharalaıtyny belgili. Esik qorǵanynan tabylǵan «Altyn Adamnyń» osy metaldan toqylǵan kıimi ejelgi dástúrden habardar etedi. Sóıtip, alaý qutydan Jer – Aı – Kún jarasymynyń, ıaǵnı ǵalamdyq kelisiminiń tuspaly tanylady. Alaý qutyǵa, elimizdiń memlekettik Týy men Eltańbasyndaǵy sekildi qazaqtyń oıý óneriniń aıtylý aıshyǵy – «Qoshqar múıiz» stılindegi órnek salynǵan. «Qoshqar múıiz» – bılik pen berekeniń, irilik pen izgiliktiń kórkem beınesi. Sondaı-aq máńgiliktiń metaforasy. Onyń semantıkasynan «Citius, Altius, Fortius» – «Jyldamyraq! Bıigirek! Kúshtirek!» degen olımpııalyq urandy aıtýǵa bolady. Jalpy aıtqanda, ózi de múıiz pishindes alaý qutydaǵy «qoshqar múıiz» órnegi arqyly Azıadany qabyldap otyrǵan eldiń dúnıetanymdyq ereksheligi kórinis tabady. Azıadanyń alaý qutysyn olımpııalyq oıyndardyń atrıbýttarymen aınalysatyn qytaılyq kompanııa ázirledi. Qazirgi tańda mundaı atrıbýttardy jasaıtyn tórt kompanııa bar. Olardyń ekeýi Italııa men AQSh-ta bolsa, taǵy ekeýi Qytaıda. Endi alaý qutysynyń pishinine kelsek, onyń uzyndyǵy 65-66 sm. Alaý qutysynyń syrtqy kelbeti kóneliktiń rýhyn kórsetse, ishi zamanaýı tehnologııalyq qurylymdardan turady. Alaýdy qaq ortasynan burap ashýǵa da bolady, onyń joǵarǵy jaǵynan shaǵyn, janý uzaqtyǵy 1 saǵatqa deıin jetetin gaz ballony bekitilgen. Bul alǵashqy Azıada alaýy bolǵandyqtan, onyń Beıjiń Olımpıadasy alaýyna uqsas jerleri kóp boldy. Onyń ústine alaýdy qytaılyq kompanııa ózderine uqsatyp jasaǵany da kózge birden urady. Biraq, qytaılyq alaýdyń Azıada alaýynan bir ereksheligi, onyń salmaǵy 985 gramm boldy. Al Azıada alaýynyń salmaǵy alǵashqyda 2 kg.-nan asyp ketken edi. Ol keıin 1,850 gramǵa túsirildi. Odan keıin alaýdyń salmaǵyn barynsha azaıtý kerek bolǵan soń, gaz ballonynyń uzyndyǵy da qysqartyldy. Sóıtip, alaý qutysynyń salmaǵy 1, 700 gramm boldy. Qazaq alaýy salmaǵy jaǵynan utpasa da, tabıǵattyń túrli tosyn minezine tótep berý jaǵynan eshkimge des bermeıdi. О́ıtkeni, onyń úzdiksiz janýyna 40 gradýstyq aıazdar, nóserli jańbyrlar men kúshti jelder de kedergi keltire almaıdy. Qoryta aıtqanda, bıylǵy Azıada úshin barlyǵy 100 alaý ázirlendi. Onyń árqaısysynyń baǵasy 1000 AQSh dollarǵa jýyq. Árbir alaýger bir-bir alaýdy ózine estelikke qaldyra almaıdy. Tek estafeta ótetin ár óńirde onyń bir danasy qaldyrylady. Qalǵandary Azııa olımpııalyq keńesiniń músheleri men basqa da qurmetti qonaqtarǵa syıǵa tartylady. Tasymaldanbaly ottyq – alaý estafetasy bastalar aldynda tutatý úshin, bir gaz ballonynyń janý ýaqyty bitip, ony basqasyna aýystyryp, qaıta tutatý úshin qajet bolǵan jaǵdaıda jáne jaman aıtpaı jaqsy joq, alaýymyz túrli sebeptermen óship qalǵan jaǵdaıda ony dereý qaıta tutatý úshin jasalynǵan ottyq. Onyń tutqasyn eseptemegende, uzyndyǵy – 33-35 sm. Alaý ottyqtyń tómengi jaǵyna janý kúshi 5 saǵatqa deıin jetetin spırt quıylady da, ol pilte arqyly jaǵylady. Sóıtip, ol estafeta aıaqtalǵanǵa deıin janyp turady. Jyljymaly qazandyq týraly aıtatyn bolsaq, jalpy qazaq halqynyń dástúrli dinı-mıfologııalyq jáne ǵuryptyq tanym-túsiniginde qazannyń alatyn orny erekshe. Qazan – otqa tabynýdyń bólinbes bólshegi, halyqtyń baılyǵy men birliginiń, qýaty men qajyrynyń ólshemi. Ol eldiń mezgildik jańarýy men jasarýynyń belgisi ekendigin «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» deıtin máteli rastaıdy. Tarıhtyń atasy Gerodottyń jazýynsha, saq patshasy Arrıant jaýyngerleriniń búkil jebesin bir jerge jınap balqytqyzyp, úlken qazan quıdyrǵan da, ony elden erek qyzmetkeriniń quzyryna qaratqan. Qazaqtar óz oshaǵynyń qazanyn kóshken jurtqa qaldyrmaǵan, basqa bireýge tartý etpegen, óıtkeni bulaı jasasa – baq pen bereke birge ketip qalady dep eseptegen. Tóńkerilgen qazan – jamanshylyqtyń, joqshylyqtyń nyshany sanalǵan. Aýyl arasynan shyqqan tentekti «qazanbuzar» dep ataǵan, onysy «elbuzar» degenge parapar. Qasıetti ǵıbadat orny – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń tórinde taızqazannyń turýy teginnen-tegin emes. Osy jerde Azıadanyń jyljymaly kishi qazandyǵyna bizdiń birligimizdiń, tutastyǵymyzdyń sımvoly bolǵan taıqazannyń beınesi alynǵanyn aıtýymyz kerek. Jalpy, ejelgi jartas sýretterinde (petroglıfterde) qazannyń beınesi jıi kezdesedi. Arheologııalyq qazbalardan tabylǵan úsh aıaqty qazandar, baıyrǵy kóshpelilerdiń uǵymyna sáıkes, ǵalamnyń úsh qabatyn – ústińgi, ortańǵy jáne astyńǵy dúnıelerdi, sondaı-aq úsh áleýmettik jikten – sarbazdardan, baqtashylardan jáne abyzdardan turatyn qoǵamdy bildirgen. Olaı bolsa, Azıada qazandyǵy – sport arqyly jarasym tapqan túrli halyqtar arasyndaǵy yrys pen yntymaqtastyqtyń rámizi bolyp tabylady. Bıylǵy Azıadada ár estafetanyń sońynda kishi qazandyqtar jaǵylyp otyrady. Qazandyqtyń salmaǵy shamamen 60-65 kg. bolsa, bıiktigi 60 sm., joǵarǵy jaǵynyń dıametri (aýzy) 90 sm. * * *ShAŃǴY JOLY – JEŃIS JOLY
Bul kúnderi shańǵydan erler jáne áıelder quramasy Qysqy Azııa oıyndaryna daıyndyq retinde Eýropa elderinde ótip jatqan jarystarǵa qatysýda. Odan keıin shańǵyshy qyz-jigitterimizdiń Qazaqstan kýbogy jolyndaǵy syndarǵa qatysýy josparlanýda. Osy jarystardan keıin shańǵydan ulttyq quramanyń tolyq quramy jasaqtalady. Jaqynda bizge Astanada sportshylardyń oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizý úshin Eýropa elderine barar aldynda Shańǵy federasııasynyń prezıdenti О́mirzaq Shókeevpen ótken kezdesýinde ulttyq quramanyń bas bapkeri Vladımır Fılımonovpen áńgimelesýdiń sáti túsken edi. Osy jerde otandyq sporttyń kózkórgen mamany komandanyń Azıadaǵa daıyndyǵy jóninde aıtyp berýdi jón kórdi. – Azııa oıyndary jaqyndap keledi. Bizdiń shańǵyshylardyń aldyna qandaı mindet qoıylyp otyr? – Azıada baǵdarlamasyna shańǵy jarysynyń 12-i túri kirip otyr. Sonyń kem degende 10 túrinen biz jeńiske jetýimiz kerek. Muny men sizderdiń áriptesterińizge de, bárine de aıtyp júrmin. – Sóıtip, Azıadada birinshi oryn bizdiki bolýy kerek deısiz ǵoı. Biraq, qytaı, japon shańǵyshylary bar emes pe. Olardy qaıda qoıamyz? – Bas júldeni jeńip alý – bizdiń mindet. Iá, Azıadada bizden basqa myqty quramalar da bolady. Olardy da umytpaǵan jón. Vankýverde ótken Olımpıadada japondar sprınterlik jarysta eshkimge des bermeıtinin kórsetti. Madoka Natsýmıdi aıtamyn. Al klassıkalyq jarysta olarda Masako Ishıda bar. Sondyqtan bizge psıhologııalyq jaǵynan syr bermeı, olarmen ıyq teńestirip, básekelese alatynymyzdy kórsetýimiz kerek. – Komandanyń qazirgi daıyndyǵy qalaı? – Azıadaǵa daıyndyq aldyn-ala jasalǵan kestege sáıkes júrip jatyr. Medısına jáne ońaltý ortalyǵynda tereńdetilgen tekseris pen Sporttyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda testileýden óttik. Shańǵyshylardyń densaýlyǵy jaqsy. Endi alda birneshe halyqaralyq jarystarǵa, odan keıin Qazaqstan kýbogyna qatysyp, kúshimizdi taǵy synap kóremiz. – Azıadaǵa neshe adam daıyndalyp jatyr? – Segiz adamdy daıyndap jatyrmyz. Olardyń arasynda Svetlana Malahova, Oksana Iаskaıa, Elena Kolomına, Tatıana Roshına, Elena Sahnova, Marına Matrosova, Anastasııa Slonova men Ekaterına Semenovyh bar. Alǵashqy úsheýi eresekter arasyndaǵy jarystarǵa qatysyp júr. Al Matrosova men Roshınany olardyń izbasary deýge bolady. Olar Vankýver Olımpıadasyna qatysyp, biraz tájirıbe jınap keldi. – Siz áıelder quramasymen jumys isteısiz ǵoı. Aıtyńyzshy, názik jandylarmen jumys isteý qıyn emes pe? – Qınalatyndaı eshteńe kórip júrgen joqpyn. Áıelderge kóbirek kóńil bólý kerek. Eger bireýine kóńil bólseń, ekinshisi renjip qalatyn sııaqty. Biraq, qyzdaryma tapsyrma berseń, bárin der kezinde oryndaıdy. Erler jaǵy olaı emes. Bul bizge kerek pe, kerek emes pe dep oılanyp júredi. – Azıada oıyndarynda áıelder quramasy qandaı dıssıplınada óner kórsetedi? – 1,4 km. sprıntte, ıaǵnı klassıkalyq júrýde, 1,4 km. erkin júrýde, ony komandalyq sprınt deıdi. Taǵy 5 shaqyrymǵa klassıkalyq júrý, 10 shaqyrymǵa erkin júrý, 15 shaqyrymǵa klassıkalyq júrý men 4h5 km. estafeta jarysyna qatysady. Ár dıssıplına boıynsha ár komandadan eki sportshynyń qatysýyna ruqsat beriledi. – Nege eki sportshy? Buryn shańǵy jarystaryna tórt sportshy qatysa alatyn edi ǵoı. – Qazir eki sportshyǵa kemitip tastady. Eki sportshy bolsa da bizge jaqsy. Bizde úsh jaqsy shańǵyshymyz bar. Olar – Malahova, Iаskaıa men Kolomına. Jarysqa ekeýi shyqsa, bireýi jáne bir jas sportshy rezervte bolady. Tórt sportshydan eki sportshyǵa kemitý básekelestikti arttyrý úshin jasalǵan. 2007 jyly Chanchýnde ózińiz kórdińiz ǵoı, júldeli oryndardyń bárin bizdiń qyzdar jeńip aldy. Sondyqtan AOK bir eldiń ókilderine júldelerdiń bárin taratpaı, basqa elderdiń de kóńilderine qarap osyndaı sheshimge kelgen sııaqty. Malahova, Iаskaıa, Kolomına úsheýi de otandyq sportqa kóp eńbek sińirdi. Svetlana men Oksananyń balalary bar. Olar da jaralaryn emdep, balalaryna qaraǵysy keledi. Sondyqtan jarysqa eki sportshynyń qatysýy bir jaǵynan olarǵa da jaqsy boldy. Ýaqyttary kóbirek bolady. Al Elenaǵa kelsem, ol Sochı Olımpıadasyna da qatysýy múmkin. – Azıadada olar qandaı jarys túrine qatysady? – Klassıkalyq stıldegi qashyqtyqqa júgirýge Iаskaıa, Malahova, Kolomına qatysady. Jekeleı sprıntte Iаskaıa men Kolomına, 15 shaqyrymǵa júgirýde Malahova kúsh synasady. Komandalyq sprıntte osy úsheýiniń ekeýi jaryssa, estafetada olarǵa Matrosova men Roshına bolady. Biz osy ekeýin rezerv retinde ustap otyrmyz. – Elimizde shańǵy sportyn damytýda jasalyp jatqan jumystarǵa kóńilińiz tola ma? – Qazir federasııaǵa jańa basshy keldi. Birinshi vıse-premer О́mirzaq Shókeev. Endi jaǵdaıymyz túzeledi dep oılaımyn. О́mirzaq Estaıulynyń kelýimen demeýshiler tabylyp, shańǵy sportyna kóp kóńil bóline bastady. Osy jerde men bas demeýshimiz «Qazagrofınans» AQ, demeýshilerimiz – «Ivolga holdıng», «Qazaqstannyń Astyq odaǵy» men «Bi Group» JShS-na alǵysymdy bildirgim keledi. – Jarys ótetin jerlermen tanystyńyz ba? Qalaı eken? – Jaqsy, maǵan unady. Azıadada basqa komandalar qalada turyp, jarys jolyna deıin ózderi jetetin bolsa, bizdiń qurama Soldat shatqalynda ornalasady. Jarys teńiz deńgeıinen 1 500 metr bıiktikte ótkiziledi. Sondyqtan ol bizdiń sportshylardyń beıimdelýine septigin tıgizedi dep oılaımyn. Áńgimelesken Dastan KENJALIN. _______________________________ ARMYSYŃ, AZIADA! Tórlet, bıik Azıada, armysyń, Saryarqa men Alataýym, qarly shyń! Qoldan bermes Qazaqstan jastary, El qorǵaǵan babalardyń namysyn! Juldyz bop jan, naızaǵaıdaı jarqylda, Qurysh bilek órenderim, nar tulǵa. Jelbiresin qazaǵymnyń kóginde, Kók baıraǵym baqyt syılap halqyma, halqyma! Astana men Almatyǵa jol salǵan, Azıada – jańa tarıh, jańa arman. Týystyq pen tatýlyqtyń ordasy – Qazaq elin kórgen jandar tań qalǵan! Búkil álem kózin salyp alystan, San júırikter baǵyn synap jarysqan. Sport – dostyq , densaýlyq pen izgilik, Jarys kóshin alǵa basta, Qazaqstan! Baıan JANBIROVA, ustaz. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdany. * * *Azıada aıshyqtary
Almatyda qala ákimi Ahmetjan Esimovtiń qatysýymen qalany energııamen jabdyqtaý máselesine arnalǵan jıyn ótti. Qalany jaryqpen jáne jylýmen qamtamasyz etetin «Alataý Jaryq kompanııasy», «Al ES» AQ, «KazTransGaz – Almaty» AQ, «Almaty Jylý» MKK, «Almaty Energosbyt» JShS syndy kompanııa basshylary qatysqan jıynda qala halqy men sport keshenderin, qonaq úılerdi jáne Azıada aıasynda mádenı sharalar ótetin nysandardy gaz, elektr qýatymen jylytýdy úzdiksiz qamtamasyz etý máselesi qaraldy. Jıynda Azıadany laıyqty ótkizý úshin barlyq jumystar júrgizilgeni 2015 jylǵa deıingi Almatynyń energetıkalyq nysandaryn qaıta jabdyqtaý men damytý baǵdarlamasy aıasynda «Alataý Jaryq kompanııasy» AQ «QazUÝ», «Medeý», «Shymbulaq» jáne «Ermensaı» syndy jańa jabdyqtalǵan stansalardy paıdalanýǵa bergendigi belgili boldy. Bul stansalar qala ákiminiń aıtýynsha, Azıada nysandaryn qýat kózimen turaqty qamtamasyz etip qoımaı, qalanyń ońtústigindegi tutynýshylardy sapaly energııamen de jabdyqtaıtyn bolady. * * * Jýyrda Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginde ótken alqa májilisinde Azıadaǵa avtojoldardy daıyndaý jumystary júrgizilip jatqany habarlandy. «Qazaqavtojol» RMK bas dırektory Mereke Pishembaevtyń aıtýynsha, osy másele boıynsha kásiporynnyń buıryǵymen arnaıy is-sharalar jospary bekitildi. Soǵan sáıkes, Almaty oblysynda Azıada jarystary ótetin jerler arnaıy kólikpen qamtamasyz etiledi. Olardyń kúshimen joldardyń sapasy baqylanady. Qazir «Astana – Almaty» jáne «Astana qalasy aınalma joly» avtojoldary baqylaýǵa alyndy. Sonymen birge, Azıada kezinde Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Qaraǵandy oblystaryndaǵy fılıaldardan qosymsha tehnıka tartý josparlanýda. Olar kóbine joldaǵy kóktaıǵaqty boldyrmaýǵa arnalyp otyr. * * * Osy kúnderi Almatyda VII Qysqy Azııa oıyndary alaýynyń basty quty-qumyrasy «Qazaqstan Halyq Banki» AQ Bas keńsesinde saqtaýly. Azıada alaýyn saqtaýshy atanýǵa úmitkerler arasynan neǵurlym senimdi bank retinde Halyq bankiniń tańdalýy kezdeısoq emes: halyqtyń da, memlekettik mekemeler men iskerler tobynyń da bankke degen senimdiligi joǵary, elimiz boıynsha onyń fılıaldar jelisi barynsha keń taralǵan. Kútpegen jerden tosyn jaǵdaılar oryn alýy múmkin bolsa, uıymdastyrýshylar dál osy quty-qumyrany paıdalaný arqyly Azıada alaýynyń otyn qaıta tutata alady. Ony kúzetý Halyq bankiniń jáne Alaý estafetasy dıreksııasynyń qaýipsizdik qyzmetiniń kúshimen jáne tehnıkalyq quraldarymen iske asyrylýda. Alaý oty ornatylǵan quty-qumyrany jurtshylyq Azıada kezinde kún saıyn saǵat 9-dan 20-ǵa deıin tamashalaı alady. Tilek bildirýshilerdiń alaýdyń janynda sýretke túsý múmkindigi de bolady. Internet jelisin paıdalanýshylar alaýdyń qutysyn Halyq bankiniń korporatıvtik saıtyndaǵy arnaýly bólimnen kóre alady: www.halykbank.kz. Alaýdyń taǵy bir negizgi qutysy charterlik reıspen Qazaqstannyń oblys ortalyqtary boıynsha tasymaldanyp júredi. Al alaýdyń estafetalyq baǵdary júrip ótetin qalalarda negizgi quty-qumyra banktiń oblystyq jáne óńirlik fılıaldarynda saqtalatyn bolady jáne alaýdy ustap júrýshilerdiń qolyna berilip otyrady.