Aqtoǵaı – Alash arystarynyń atamekeni

*Álıhan Bókeıhan – 150 Alash qaıratkeri, Alashorda ulttyq-terrıtorııalyq avtonomııasynyń tóraǵasy, ult-azattyq kúresiniń saıası uıymdastyrýshy-jetekshisi Álıhan Nurmuhamedulynyń arǵy atasy Bókeıhandy 14 jasynda Abylaıdyń aqylshysy, dalanyń danagóı abyzy Qazybek bı men shekshek Nuraly bı 1748 jyly Samarqannyń bıleýshisi Kókjal Baraqtan bolashaqta Orta júzge han saılaý úshin qarakesek eline alyp kelgen. Osylaısha qazaq jeriniń jazıraly óńiri Qarqaralynyń quıqaly pushpaǵy tóre tuqymdarynyń qut-berekeli qony­sy bolǵan. Saryarqada ómir súrgen Bókeı­handy 1815 jyly Nura boıynda bıler­diń qol­daýymen han saılaıdy. Han Bókeıden órbig­en urpaqtary Táýke, Rústem, Ys­maıyl­han, Jamantaı bolys, al Qusbek aǵa sultan bolyp el bıle­gen. Táttimbettiń «Bes tóre» kúıi osy Táýkeniń bes balasyna arnalǵan. Bókeıhannyń 5 áıelinen toǵyz ul týǵan desedi. Sonyń biri – Sultanǵazy (shyn aty – Ǵazy). Sol dáýirde arǵynnyń árbir tabynyń ózderine tán tóreleri bolǵan eken. «Tóresi bar eldiń tóbesi bar» degen sóz sodan qalsa kerek. Álteke – Sarymnyń tóresi atanǵan Sultanǵazy oqyǵan, bedeldi, patsha armııasynyń polkovnıgi shenin alyp, áskerı tulǵaǵa aınalǵan, Qarqaraly óńirine yqpaldy adam bolypty. Sultanǵazy Toqyraýyn boıyndaǵy bas Saryterekti jáne búgingi Aqtoǵaı aýyly ornalasqan Shatyrsha men Josaly ańǵaryn, osy jer­lerge Saryterektegi kúmis terekter men Aqtoǵaı­daǵy aq qaıyńdardy tuqymynan qol­dan otyrǵyzdyryp, óziniń úlken balasy Daıyr tórege enshige bergen degen ańyzǵa aınalǵan aqpar da saqtalǵan el aýzyn­da. Osy óńir baılarynyń biri bolǵan sol Daıyr tóreniń zıraty Toqyraýyn ózeniniń Jaıdaq atalatyn tusynda turǵandyǵy da kónekóz qarttardan sabaq­talyp jetken derek. Aýdan ortalyǵyndaǵy ishki ister bóliminiń burynǵy keńsesi Daıyr­dyń balalary Muhametqalı men Keıkiniń jáne nemereleri Sadyq pen Qaıdar­dyń zıraty bolǵan. 1930 jyly aýdan ortalyǵy Dýanshıden Qaramoıynǵa aýysyp, sol jerdegi Aqataı men Qusaıyn tórelerdiń úılerin «Qyzyl úı» dep atap, aýdan basshylyǵynyń ortalyq keńsesi retinde paıdalanǵandyǵy, al «Basshy» dep atalǵan Shatyrsha baýraıyndaǵy búgingi mekenge kóshirilgende tóre urpaq­tary­nyń beıiti NKVD-nyń keńsesine aınalǵandyǵy tarıhtyń qasiretti tań­basy bolyp saqtalǵan. Qazir ol jerde qýǵyn-súrgin qurbandary bolyp jazyq­syz jazalanǵan aqtoǵaılyq 231 adam­nyń rýhyna arnalǵan azaly eskertkish taq­ta ornatylǵan. Sol taqtadaǵy qara tas­qa Álekeńniń esimi de qashalyp ja­zyl­­ǵan. Bókeıhannyń toǵyz ulynyń biri Batyr­dyń úlken balasy Rústem Qarqaraly okrýgindegi Jalyqpas degen elge bolys bolǵan. Alaıda 1830 jyldary orysqa qaramaımyn dep bolystyǵyn tastap, Alataý jaqqa qonys aýdarǵan. 1838 jyly Merke men Shýdyń arasyndaǵy Qoskól degen jer­de Alash ardaqtysy Álıhannyń ákesi Nurmuhamed týǵan. Qorǵashtynyń Qoskóli dep atalatyn bul jer Kereı men Jánibektiń alǵash Qazaq handyǵyn quryp tarıh tańbasyna aınaldyrǵan áıgili Qozybasymen jap­sa­rlas ornalasqan. Sóıtip, handar áýletiniń taǵy bir urpa­ǵy­nyń kindik qany qazaq handyǵynyń týyn tik­ken kıeli topyraqqa tamǵan deýge negiz bar. Bókeıhan urpaqtarynyń Qarqara­lydan Toqyraýynǵa kelýiniń de ózindik sebepteri bar. Sarym eliniń bedeldi, ádil, dýaly bıi Shońbaı Balapanuly Toqyraýyn bolystyǵynyń saılaýynda jeńiske jetý úshin tóre tuqymdarynyń ústemdikterine júgingen. Iаǵnı, bolys saılaýynda tóreniń jańa týǵan balasyna deıin tas salatyn mártebesin paıdalanyp, Toqyraýyn bolysynyń jetinshi aýy­lyna qaraıtyn Jeltaý, Jińishke, Aq­tumsyq pen Toqyraýyn ózeniniń tómengi ar­na­syn, Qyzylaraıdyń ońtústik bet­keıiniń shuraıly jerlerin tórelerdiń urpaq­taryna muralyqqa tartý etip, syılaǵan. Osylaısha Toqyraýyn boıyna Rústem men Myrzataı 1858 jyly kóship kelip qonystanǵan. «Toqyraýynnyń shyǵys jaǵyndaǵy alqaptaǵy tabıǵattyń ózi túgin tartsa maıy shyǵady degendeı shóbi shúıgin, ańǵarlary toly bulaq, jazyǵy túgili taýynyń ózi jaıylym, eteginde Jińishke ózeni aqqan bıiktigi 1169 myń metr Jeltaýdyń batys betindegi Qaraúńgirge Batyr balasy Rústem tóre, teris­ke­ıin­degi Qarajalǵa inisi Myrzataı tóre, osy ekeýiniń orta tusyndaǵy Beǵazyǵa qaraǵan Jekejalǵa keıindeý Myrzataı balasy Nurmuhamed qystaý salyp qonystanǵan. Bul jer bertinge deıin Muqan Nurmuhamed qorasy dep atalyp kelgen» dep jazǵan Qasymhan Qalenov aqsaqal. Osy Jekejaldaǵy Muqan qystaýynda 1866 jy­ly Alash qozǵalysynyń qaıratkeri, táýelsizdik kúreskeri, darııa bilimdi ǵula­ma ǵalym Álıhan dúnıe esigin ashqan. Álekeńniń anasy Bekjan (Begim) –  tobyqty Mamaı batyrdyń inisi Dýlattyń qyzy. Álekeńniń týǵan jyly 1870 dep aı­ty­­lyp kelgen jańsaq derekti óz qoly­men Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde otyrǵanda tol­tyr­­ǵan anketasyndaǵy «1866 jyly 5  mart­­ta týǵan­myn» degen jazýy aqıqatqa aınaldyrdy. Rústem men Muqan Jeltaýdyń Aqtum­syqqa qaraǵan jazyǵynyń Toqy­raýyn­men shektesetin jaǵalaýyna ózennen sý shyǵaryp egin salǵan. Bul jerlerdegi qolmen qazylǵan aryqtar kúni búginge deıin «Rústemniń kári toǵany» nemese «Tóre toǵany» dep atalyp, saqtalyp qalǵan. Osy Aqtumsyqtyń tómengi jaǵyn­daǵy aıaq Saryterekke Muqan tóre ákesi­niń aǵasy Rústemge úı salyp beredi. Rústem 84 jasynda qaıtys bolyp, osy aıaq Sary­terekke jerlengen dep Smaqan tóre derek qaldyrǵan. Álekeń jas kezinde osy Rústem tóreniń tárbıesinde bolǵanǵa uqsaıdy. Álıhandy ákesi Nurmuhamed bolashaǵynan zor úmit kútip, 7 ja­synda Qarqaralydaǵy noǵaı Zarıf moldaǵa musylmansha oqýǵa bergen. Alaıda Álekeń dinı oqýǵa qulyqsyz bolyp, óz betimen sondaǵy úsh satyly qazaq-orys ınternatyna aýysyp alady. Sonda oqyp júrgende Qarqaralyǵa kelip ınternatqa bas suqqan general-gýbernator G.A.Kolpakovskıı: «Omby­men Qarqaraly arasy 760 shaqy­rym, osy eki arany júrip ótkenshe men mingen arbanyń dóńgelegi qansha ret aınalady?», – dep oqýshylarǵa suraq qoıady. Kóp oılanbastan zerek Álekeń bárinen buryn durys jaýabyn berip, general-gýbernatordyń nazary­na ilinedi. Sonyń nátıjesinde 1886 jyly 20-ǵa tolǵan Álekeń Ombynyń tehnıka­lyq ýchılıshesine qabyldanyp, bilimin jalǵastyrǵan. Álekeń Qarqaralyda 7 jyldaı oqy­ǵan deıdi. Eger ol shyndyqqa janassa, keıipkerimiz Qarqaralyǵa 7 jasynda emes sál eseıip barǵan bolýy múmkin. R.Karenov te Qar­qaralydaǵy úsh satyly mektepke 1879 jyly barǵan dep jazǵan. Al О́.Sultanov Álekeń Qarqaralyda úsh klastyq mektep pen qalalyq úsh jyldyq ýchılıshede 1879 jyl­dyń 16 qyrkúıeginen 1886 jyldyń 16 maý­symyna deıin oqyǵan dep kórsetken. Álekeń jazǵy demalystarynda aýylǵa kelgende tórt túliktiń tólderin baǵýǵa aıryqsha yqylas tanytady eken. Toqyraýynda qozy baǵyp júrip Álekeńniń Janbaı  balýannyń beıitin, basyna qoıǵan jeti qarys saptaıaǵyn kórgendigin Smekeń eske salǵan. Janbaı balýannyń zıraty Toqyraýynnyń qazirgi Sáýle aýylynyń joǵarǵy tusynda. Olaı bolsa Muqan tóreniń jazǵy jaılaýy atalas týysy Daıyr tóreniń qonysyna deıin sozylyp, onymen japsarlas bolǵanǵa uqsaıdy. Álekeń balalyq shaǵynyń ózinde týǵan jeriniń tarıhy men tabıǵatyn bilýge aıryqsha qushtarlyq tanytqan. 1848 jyly Arqadaǵy Qoıandy jármeńkesi ashylǵannan keıin Tashkentten shyqqan saýdagerlerdiń kerýen joly Balqash kólinen asyp, Álıhan týǵan Jeltaýdy basyp ótip, Qarqaralyny qaq jaryp Qoıandyǵa jetip, Ombyǵa baryp toqtaǵan. Sol kezdegi adamdardyń qajetine aıryq­sha qyzmet jasaǵan bul kerýen jolynda Álıhan Nurmuhammeduly  da talaı at qulaǵyn qaıshylatqan. 1894 jyldan bastap Batys Sibir ólke­siniń ortalyǵy Ombyda pedagogtyq, sheneýniktik jáne jýrnalıstik qyzmet­ter atqara júrip, Álekeń ǵyly­mı zert­teýlermen shuǵyldanady. Áleýmettik baǵyttaǵy «Stepnoı kraı» degen gazette maqalalary jaryq kóredi. Qyran qus qansha bıikke kóterilse de, kóleńkesi jerge túsedi degendeı, Álekeń shalǵaıda júrse de, atamekenin eshqashan esinen shyǵarmaǵan, onyń aıǵaǵy Álekeńniń alǵashqy maqalasy Ombyda oqyp júr­gen 1889 jyly Qarqaraly ýeziniń ózi týǵan Toqyraýyn, Qotan-Bulaq jáne Batys Balqash bolystaryndaǵy jer sharýashylyǵy týraly jazylǵandyǵy. 1900 jyly Máskeý Imperatorlyq aýyl sharýashylyǵy qoǵamynyń Ombyda ashylǵan bólimshesine múshe bolyp, onyń jumysyna belsene aralasady. Osy bólimsheniń 1903 jyly ótken kezek­ti májilisinde Qarqaraly ýezindegi Toqy­raýyn ózeniniń saǵasyndaǵy eginshi­lik­pen aınalysatyn qazaqtardy jońyshqa tu­qym­darymen tegin qamtamasyz etýdi sura­ǵan. Taǵy da týǵan eliniń taǵ­­­dy­ryna ara túsken. 1901 jyldyń 1 sá­ýi­rinde Álekeńniń ákesi Nurmuhamed 62 jasynda qaıtys bolady. Bul kezde Ombyda qyzmette júrgen Álıhan jaz aıynda kelip, Jińishke ózeniniń jaǵasynan ákesiniń mazaryn turǵyzdyrtady. Ony sol óńirdegi tarıhı eskertkishterdiń qataryna engizilgen 40-tan astam kúmbezdi zırattardyń birde-bireýine uqsattyrmaı, alty qyrly etip soqtyrǵan. Osy Ombyda Sibirge qonys aýdarǵandardyń urpaǵy, jýrnalıst Iаkov Sevostıanovpen tanysyp, onyń qyzy Elenamen shańyraq qurǵysy keletindigin anasy Begim hanymǵa aıtady. Anasy: «Qaraǵym, moınynda kresi bar kelinimniń mańdaıynan qalaı súıemin, maǵan kórsetpeshi», dep jaýap bergenine qaraǵanda anasymen aradaǵy bul áńgime ákesi dúnıe salǵannan keıin bolǵanǵa uqsaıdy. Sol 1901 jyly olar úılenedi. 1903 jy­ly jas otaýda tuńǵyshtary Elızaveta (Zeınep) dúnıege keledi. 1903 jyly Álekeń Sibir temirjoly boıyndaǵy Chelıabi men Tom qalalary aralyǵyndaǵy S.P.Shvesov jetekshilik jasaǵan ekonomıkalyq ekspe­dısııaǵa da ekonomıst-statıst retinde qatysady. Bul ekspedısııanyń maqsaty osy óńirlerdi mekendegen qazaqtardyń mal sharýashylyǵyn ekono­mıkalyq turǵyda zertteý bolǵandyǵy belgili. Sátimen aıaqtalǵan saıahat Álekeń­niń ekonomıkalyq kózqarasyn qalyptastyryp, «Dalalyq aımaqtaǵy qoı sharýashylyǵy atty» áıgili mono­grafııasyn jazýǵa jol ashady. Osy eki ekspedısııada da ol asa bilimdi sarapshy retinde tanylyp, Qazaq dalasynda ekonomıka ǵylymynyń qalyptasýyna negiz salyp, búgingi kúnniń basty baǵdaryna aınalyp otyrǵan aýyl kooperasııasyn qurýdy «Stepnoı poselok­tar» (agrarlyq qalashyqtar) ashýdy sol ke­zeń­niń ózinde basty problema retinde kór­­setip bergen. Qazaq dalasynan maı óndi­re­tin artelder ashý týraly usynystar jasaǵan. 1905 jyly úlken úmit artqan oryssha oqyǵan inisi Tátihan 25 jasynda qaıtys bolady. Sol jyly Álekeń ákesi jerlengen  Muqannyń zıraty atan­ǵan mazarǵa Brazılııada ósetin sámbi degen qaraǵashtyń 2 tuqymyn ákelip otyrǵyzady. Bireýin ákesine, ekinshisin baýyry Tátihanǵa arnasa kerek. Bul tóre­ler qorymy keıinnen el aýzynda «Taldy beıit» degen ataýǵa ıe bolady. Álekeńniń ózi men kenje inisi Bazylhannan basqa ata-analary men baýyrlary osynda jerlengen. Bul qorym jergilikti deń­geıdegi tarıhı eskertkishterdiń tizimine engizilip, qorǵaýǵa alynǵan. Arqa óńirinde el bıligine aralasyp, bedelimen tuǵyrly tulǵalarǵa aınalǵan 3 adam, Bekpenbettiń Ahmetjany, Talpaqtyń Ahmetjany, Sarmantaı­dyń Ahmetjany degen azamattar ómir súrgen. Talpaqtyń Ahmetjany Alash qozǵalysyna qatysqan. Sarmantaıdyń Ahmetjany halyq jaýy bolyp jaza­lanǵan. Bekpenbettiń Ahmetjany 1905 jyly Álekeńe kúmis­telgen ertoqym­dy ábzelderimen syıǵa tartqan. Bul ertoqymdy Álekeń keıinnen Ermıtajǵa tapsyrǵan degen derek el aýzynda saqtalǵan. Uly Abaıdyń ómirbaıanyn, aqyndy­ǵyn jazǵan da, Abaı óleńderin jınaqtap baspadan shyǵarttyrǵan da, Abaı ómirden ótkende «Semıpalatınskıı lıstok» gaze­tinde qazanama jarııalaǵan da Álekeń bolǵan. 1906 jyly Pavlodar túrmesine jabylǵanda Álekeńdi tintip tárki­legen jandarmdardyń qolyn­daǵy portfelinde qalǵan Abaı óleń­deriniń qoljazbasyn túrme ákimshiligi bes myń rýblge baǵalaǵandyǵy, ony Álıhan­nyń ótinish jazyp suratyp alǵan­dyǵy, abaq­tyda otyryp baspaǵa ázir­legendigi málim. 1909 jyly Sankt-Peter­býrgtegi Ilıa Boroganskııdiń bas­pasynan shyǵartýǵa jetek­shilik jasaǵan. Álekeń Samarada júrip qazaqtyń azattyq kúreskeri Kenesarynyń serigi hám batyr qolbasshylarynyń biri bol­ǵan óziniń jerlesi Aǵybaı Qońyrbaıuly týraly «Qyzyl qaırat tek turmas» degen kitapty 1914 jyly Qazaq bas­pasynan shyǵarttyrǵan degen derek te bar. 1917 jyldyń 6-13 jeltoqsanynda Orynbor qalasynda ótken II jalpy qazaq sezinde Alashorda ulttyq-terrı­to­rııalyq avtonomııasy quryldy. Ult­tyq avtonomııa úkimetiniń tóraǵa­syn saılaýdy Álekeń balama kandı­datýra­lar arqyly ótkizýdi jaqtaǵan. Sóı­tip, usynylǵan úsh adamnyń ishinen eń jo­ǵarǵy qoldaýǵa ıe bolyp, úkimet tóraǵa­lyǵyna saılanǵan. Bir ǵajaby 15 adamnan turatyn Alash­orda úki­metiniń úsh birdeı múshesi (Á.Bókeı­han, Á.Ermekov, J.Aqbaev) osy bizdiń Aq­t­oǵaıdyń tól perzentteri bolýy Arqa eliniń tektiligi men topyraǵynyń qasıet tunǵan kıeliliginiń aıǵaǵy shy­ǵar. 1917 jyldyń aqpanynan keıingi Qazan revolıýsııasy jańadan qurylǵan avto­­no­mııalyq Alashorda úkimetine Keńes óki­metin tolyq moıyndaýdy usyn­dy. Alaı­da alashtyqtar ulttyq demokra­­tııa­lyq egemendik úshin kúrese berý jolyn tańdaıdy. Bul azattyq kúresi 1920 jyl­­­dyn 5 naýryzynda Kırrevkomnyń qaý­lysymen Alashordanyń birjolata taratylýymen tyndy. 1918 jyldyń 27 qyrkúıeginde Álekeńniń anasy Begim hanym qaıtys boldy. Álekeń anasyn jerleýge qatysa almady. 1917-1920 jyldary Álekeń Semeıde bolǵanda Toqyraýyn bolysynyń týmalary Bajaı men Ramazan Álekeńniń atqosshysy bolǵan. 1921 jy­ly jan jary Elena Semeıde qaza bolǵannan keıin Álekeń týǵan jeri Jel­taýǵa kelip, 1922 jyldyń kúzine deıin sonda bolǵan. Álekeńdi Semeıden qos at jekken kúımeli arbamen Bajaı Jaqypov alyp kelgende, Jińishke ózeniniń jaǵasyndaǵy kógalǵa shymqaı aq jeti kıiz úı tigilipti. Ortadaǵy alty qanat aq úı Álekeńniń jan-jaqtan sálem­desýge kelgen el aǵalaryn, rý aq­saqaldaryn qabyldaıtyn tórelik orny bolǵan. Qazaqtyń qanatty sózderindegi: «Tórde turǵan besikke, tóre de basyn ıedi», degendeı, Álekeń kezdesýlerden qoly bosaǵan ýaqyttarynda aýyl balalaryn kúrestirip, asyq atqyzyp, tipti qalanyń gorodkı degen oıynyn úıretedi eken. Jekejal qystaǵynyń Jeltaýǵa jal­ǵasqan ańǵaryndaǵy muzjarǵysh alyp kemeniń tumsyǵyna uqsaǵan quz-jaqpar «qaraýyl qaratastyń» tóbesine shyǵyp, keń jazıraly alqap­qa, alystan munartqan Aqsorań men Begazyǵa kóz salyp, tereń oıǵa shomyp jalǵyz otyratyn sátteri kóp bolǵan. 1922 jyl­dyń kúzinde (qazan aıy bolýy kerek) Qarqaraly ýeziniń NKVD bastyǵy Tákish Bekbasov janyndaǵy úsh mılısııa­sy­men Jeltaýǵa kelip, Álekeńe ókimettiń shaqy­ryp jatqanyn habarlaǵan. Jaǵ­daıdyń kúrdelengendigin áriden sezgen ­Álekeń eldiń ıgi jaqsylaryn, aýyl aqsaqaldaryn jáne óz týǵandaryn jınat­tyryp, tónip kele jatqan qaýip-qaterden, aýmaly-tókpeli kezeń­derden saqtanýdyń amal­daryn aıtyp, bolashaqta ne isteý kerek­tigin dúıim jurttyń nazaryna salady.Álekeńniń aqyl-keńesterin birden qabyl al­ǵan baýyrlary Toqyraýyn ózeni­niń boıyna egin egip, ózen arnasyna sý dıirmen ornatýdy, Jekejaldaǵy Ázihannyń 2 bólmeli úıinen mektep ashý­­dy, tipti Qarqaralydan taýar ákelip saý­da-sattyqpen, ustalyqpen jáne kásipkerlikpen shuǵyldanýdy qolǵa ala bastaǵan. Ázihan ashqan ol mektepte al­ǵashqyda Orta Azııa memlekettik ýnı­versıtetinde oqıtyn stýdent Raıymjan sabaq bergen. Bul mektep keıin­nen asty taqtaılanǵan Qasymnyń úıine kóshirilip, «Qasym mektebi» bolyp atalǵan. Jańadan ashylǵan bul oqý ornyna Qarqaraly ýezine qarasty Qotan-Bulaq bolysynyń bilimdar azamaty Bıjannyń Haseni óziniń burynnan ashylǵan mektebinen oqý qural­dary men oqýlyqtar bergizgen. Bul mektep 1939 jylǵa deıin bala oqytqan.Ony bitirgen Músilim Qulymjanov men Qabykeı Baımaǵanbetov keıinnen muǵalim bolyp, sabaq bergen. Smaqan tóre Toqyraýyn jaǵasynan maı zaýytyn ashqan, ol 1925-1930 jyldar aralyǵynda jumys istep turǵan. Al Bazylhan teri óńdeý sehyn iske qosyp, oǵan paıdalaný úshin Begazy taýynyń eteginen (Monsha degen jerdegi) ýtas (ızvest) óndiretin tas pesh salǵan. Qasymhan aǵashtan esik, tereze jasaıtyn shaǵyn sheberhana ashyp, kooperatıv qurǵan. Álıhan óziniń týǵan jerine eń sońǵy ret 1925 jyly kelgende sol óńirde agrarlyq keshenderdiń jumys isteı bastaǵandyǵyn óz kózimen kórip, jerlesterine taǵy da baǵyt-baǵdar berip ketken. Álekeńniń kóregendigi arqasynda naryqtyq qatynastarǵa beıimdelgen bul shuǵyl betburystar 1928 jylǵy keńestik tárkileýge deıin jalǵasty. Odan keıingi alasapyran, almaǵaıyp zaman Álekeńniń baýyrlaryn da qýǵyn-súrgindi zobalańdarǵa ushyratqan. Kooperatıv ashqan nemere inisi Qasymhan Almaty mańynda qaı­tys bolǵan. Kásipkerlikpen shuǵyl­danǵan eń kenje inisi Bazylhan Novokýzneskige jer aýdarylyp, sol jaqta opat bolǵan. Ortanshy inisi Smaqan 1933-1953 jyl­ǵa deıin Almaty jaqta boı tasa­la­ǵan. 1967 jyly 86 ja­synda qaıtys bolǵan. Al Álekeńniń ózine tete inisi Ázihandy qyzyldar bıligi túńlik ıesi­siń dep eshqaı­da jibermeı ustaǵan. Ol 1932 jyly óziniń qystaýy Jekejalda dúnıeden ozǵan. Álıhan Nurmuhammedulynyń tý­ǵan jerine jasaǵan aıryqsha bir eń­begi – 1928 jyly Peterbýrgte júrgeninde bola­shaq ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulandy óz tárbıesine alǵandyǵy. Álekeńniń qystaýy Jekejaldan qozykósh jerde áıgili qola dáýiriniń Begazy qorymy jatyr. О́zi týyp-ósken Jińishke ózeniniń sol jaǵalaýynan bastalyp, Qarqaralynyń Appaz tóre mekenine deıin sozylyp jatqan 40-tan astam túrki dáýiriniń músin tastary bar. Álekeńniń bulardy bilmeýi múmkin emes. Tipti, Álekeńniń atamekeni bolǵan Jeltaýdyń ón boıyndaǵy 500-den astam qola dáýiriniń tańbaly tastaryn da Álekeń­niń kórip, zerdesinde saqtaǵany anyq. Endeshe, balalyq shaǵynan bastap-aq tarıhı eskertkishterge zeıini aýǵan zerdesi tereń Álekeń ózi týǵan ólkeniń arheologııalyq eskertkishterin zertteý týraly óziniń shákirti Álkeı Marǵulanǵa jan-jaqty maǵulmattar berýi ǵajap emes. Sonyń nátıjesinde Álkeıdiń jetekshiligimen 1947 jyldary OQAE-nyń eń alǵashqy zertteýlerin Jeltaýmen japsarlas Begazydan bastaýyna Álıhannyń da baǵyt-baǵdar berip aqyl-keńes aıtqandyǵy kóńilge senim uıalatady. О́ki­nishtisi sol, Á.Marǵulan Álıhan aqtal­ǵanǵa jetpeı, jaq ashpastan ómirden ótip ketti. Taǵy bir derek, Álkeı Marǵulan Arqa­daǵy Begazyny zerttep júrgen 1953-1967 jyl­dary Balqash qalasynda turǵan Álıhan­nyń týǵan inisi Smaqan tóremen óte tyǵyz baılanysta bolǵan. Smaqan tóre dúnıeden ozǵanda jerleýine 2000 som qarjylaı kómek jibergendigin qart zeı­net­ker Qaıyrbek Baıserkın aı­ǵaq­­taıdy. Aqtoǵaılyqtar Alashtyń birtýar tulǵalary Álıhannyń, Jaqyp pen Álimhan­nyń uly rýhtaryn qurmettep 1992 jy­ly res­pýb­lıka boıynsha eń alǵash bolyp áıgili ǵalym­dar Keńes Nurpeıisovtiń, Tursynbek Kákishevtiń, Muhtar Qul-Muhammedtiń, jazýshy Jaıyq Bekturovtyń qatysýymen ǵylymı-tanymdyq konferensııa ótkizip, ólgende shyǵarylmaǵan janaza namazynyń saýaby úshin Álekeńniń rýhyna baǵyshtap quran oqytyp, as berdi. Osy tarıhı sharanyń ústinde aýdan ortalyǵyndaǵy Maksım Gorkıı atyn­daǵy orta mektepke Álıhan Bókeıhan esimi berilip, Aqtoǵaı aýylyndaǵy Lenın dańǵyly Álıhan Bókeıhan dań­ǵyly bolyp ózgertildi. Bul ıgi sharaǵa arnaıy Máskeýden shaqyrylǵan Álekeń­niń nemeresi Evgenııge aqtoǵaılyq jer­lesteri aqboz at mingizdi. 1998 jyly proletarıat kósemi V.I.Lenın eskertkishiniń ornyna Alashtyń úsh arysy Álıhan, Jaqyp, Álimhanǵa aýdan ákimi Tóleýjan Ahmetbekovtiń basta­ma­symen záýlim eskertkish orna­tyldy. 2013 jyly aýdan ákimi Saltanat Ábeýovanyń usynysymen, arheolog ǵalym Arman Beısenovtiń qatysýymen Álekeń­niń Jekejaldaǵy qystaýynyń orny topyraqtan arshylyp, irgetasy retke keltirildi. Endigi maqsat Álekeń­niń qys­taýyn­daǵy úıin, ózi ashqyz­ǵan mektepti aýdan jastarynyń basta­masymen qal­­pyna keltirý bolyp otyr. Bizdiń Aqtoǵaı – osyn­­daı dúnıejúzin táýelsizdik úshin kúresýdiń soǵyssyz saıası joldarymen moıyndatqan ǵasyr qazaǵynyń týǵan jeri, atamekeni. Álem­de Álıhan Nurmuhamedulynyń saıası kúres­kerligin, darııa bilimdi ǵalymdyǵyn moıyndaǵan, baǵalaǵan saıası qozǵalystar da, qoǵamdyq uıymdar da óte kóp. Álekeńniń esimi beriletin ǵımarattar men meken­jaı­lar da mol bolary anyq. Alaıda, qazaq­tyń Álıhanynyń týǵan jeri bireý-aq, ol – Arqadaǵy Aqtoǵaı. Tuńǵyshbaı MUQAN, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Aqtoǵaı aýdandyq bólimshesiniń tóraǵasy, ólketanýshy  Qaraǵandy oblysy