Matematıka maıtalmany

Ashyǵyn aıtaıyq, talantty ǵalym, tamasha uıymdastyrýshy dep aıtýǵa turarlyq bir jan bolsa, ol osy bizdiń ustazymyz Tynysbek Qalmenov. Bul kisi qazaq matematıkasynyń búgingi tańdaǵy mańdaıǵa basar maqtanyshy, kórnekti ǵalym, ult ǵylymynyń shyn janashyry. Onyń ómir jolyna qarap, tek qana aldyńǵy qatardan kóringen jan ekenin ańǵaramyz. Tynysbek Sháripuly 1946 jyly sáýir aıynda Ońtústik Qazaqstan oblysy, qazirgi Tóle bı aýdany, Kóksáıek aýy­lynda dúnıege kelgen. 1953 jyly ózi qatarly balalarmen birge aýylyndaǵy bilim uıa­synyń tabaldyryǵyn attap, keıin Shymkent qalasyndaǵy Sosıalıstik Eńbek Eri Marjan Tasova atyndaǵy №12 ınter­natqa aýysyp, mektepti altyn me­dalmen aıaqtaıdy. Oqýshy kezin­de kórkemónerpazdar úıir­mesine qaty­syp oblystyq, res­pýblıkalyq baıqaý­lardyń laýreaty atanady. Qazaqtyń ulttyq dombyra, asataıaq, sybyzǵy sııaq­ty aspaptaryn, sonymen qatar, baıan men gıtarany da erkin meń­geredi. Keremet ánshilik qabiletin de aıta ketken jón. 1964 jyly Novosibir memle­kettik ýnıversıtetiniń mehanıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsip, Lenındik stıpendııa­men oqyp, qyzyl dıplommen úzdik bitiredi. 1969-1972 jyl­dar aralyǵynda KSRO ǴA Sibir bólim­shesiniń Matematıka ıns­tıtýtynyń aspıranty atanyp, kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Elimizge tanymal ǵalym Muq­tarbaı О́telbaev 1972 jyly QazKSR Ǵylym akademııasynyń jas ǵylymı qyzmetkeri retinde bir teoremany dáleldep jat­qanda, zalda otyrǵan baıyrǵy ǵalymdar bul durys emes dep qarsy shyǵady. Sonda Muqań aralaryńyzda myna teoremany túsinetinderińiz bar ma dep suraǵanda, ortada otyrǵan Tynysbek sýyrylyp shyǵyp, birge dáleldesip qarsylastarynan basym túskendikterin aıtady. Sóıtip, ekeýiniń ǵylymdaǵy jáne ómirdegi dostyqtary osylaısha bastalady. Úlken júrekti azamat aka­demık Muqtarbaı О́telbaevpen birlesip jas ǵalymdarǵa semınarlar uıymdastyryp, irgeli iske bilek sybana kirisip kete­di. Osy kezderde Muqań «Dıffe­rensııaldy operatorlar» teorııasyn Tynysbek zamandasynan úırenip, «Dıfferensııaldy operatorlardyń tartylýy jáne keńeıýi» teorııasyn sheship, kóp­tegen ǵylymı maqalalardy birge jarııalaǵanyn eske alady. Bul eńbekterdi qazir álem ǵalymdary paıdalanady. Keıipkerimiz 1978 jyly KSRO-da jastarǵa beri­letin eń jo­ǵarǵy marapat – ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Búkilodaqtyq Lenın komsomo­ly syılyǵynyń laýreaty ataǵyn alady. Al 1972-1985 jyldar araly­ǵynda QazKSR ǴA quramyndaǵy Mate­matıka jáne mehanıka ıns­­tıtýtynda kishi, aǵa, bas ǵy­­ly­mı qyzmetker, laborato­rııa meń­gerýshisi bolyp kásibı bas­­pal­daqtar boıynsha joǵary qaraı órleı beredi. Sol jyldary onyń kóptegen maqa­lalary Máskeýde shyǵatyn bedeldi ǵyly­mı basylymdarda jarııalanady. Onyń ustazdary KSRO ǴA kor­respondent-múshesi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Andreı Va­sılevıch Bısadze men fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Adam Maremovıch Nahýshevtiń jetekshiligimen tyń izdenisterge den qoıyp, fızıka-matematıka ǵylymy boıyn­sha doktorlyq dıssertasııasyn jazyp, ony 1983 jyly M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi ǵylymı ke­ńeste sát­ti qorǵap shyǵady. Muny úl­ken jetistik retinde baǵalaýǵa bolady. О́ıtkeni, aldyńǵy býyn­nyń aıtýly ókilderi Asan Taı­manov, Orynbek Jáýtikov, О́mirzaq Sultanǵazın, Muq­tarbaı О́telbaevtardan keıin Máskeýdi moıyndatqan osy Tynysbek Qalmenov boldy. QR UǴA akademıgi, bıologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor R.Ber­simbaıdyń áńgimesine qulaq túrip kórelik. «Tynysbek Qalmenovpen meniń tanysqanyma elý jyldan astam ýaqyt ótipti. 1964 jyly biz Novosibir mem­le­kettik ýnıversıtetine oqý­ǵa túsken edik – deıdi ol kisi.  Tynysbektiń matematıka salasynda úlken ǵalym bolyp qa­lyptasýyna esimderi dúnıe júzine belgili ǵalymdar ustazdyq etetin atalmysh oqý ordasy qomaqty úles qosty. Sabaqtan bos ýa­qytynyń bárin ol ýnıversıtet ki­taphanasynyń oqý zalynda ót­ki­zetin. Fakýltette jáne Mate­matıka ınstıtýtyndaǵy  semı­­narlarǵa qatysyp, baıandama jasap, bilimpazdyǵymen ma­mandardyń kózine birden tústi. Aspırant kezinde Novosibir ýnı­ver­sıtetiniń mehanıka-ma­te­ma­tıka fakýltetiniń stýdent­terine semınarlyq sabaq­tar júrgizip, dáris berdi. Mate­ma­tıkterge jaq­sy tany­mal professor A.Na­hýshevtiń jetekshiligimen kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵap, sol kezdiń ózinde-aq keleshekte ǵylymda úlken tabystarǵa jetetin qabiletin baıqatty. Kezdesip qalyp áńgimelesken sátterde ol KSRO ǴA korrespondent-mú­shesi A.Bısadze men professor A.Nahýshevtiń esimderin ár­daıym iltıpatpen atap, sol mar­ǵas­qalardyń ózine kórsetken áriptestik kómekterin aıtatyn. 1985-1991 jyldar aralyǵynda qazirgi ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da dıfferensııaldy teń­­­­deýler kafedrasynyń meń­gerý­shisi, mehanıka-matematıka fakýltetiniń dekany boldy. Ol kisi kafedrany, fakýltetti basqar­ǵan tusta ýnıversıtettiń qoǵam­dyq, ǵylymı isterine bel­sendi aralasyp únemi aldyńǵy oryndarda júrdi. Tehnıka ǵylymdarynyń dok­­tory, professor Memle­ket­­tik syılyqtyń laýreaty Al­tynbek Sháripbaı aǵamyz birde Tynysbek Qalmenov týraly aǵynan jarylyp turyp my­nany aıt­ty. «1985 jyly Ty­nysbek Shá­ripuly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnı­versıteti mehanıka-ma­tema­tıka fakýltetiniń dekany edi. Sol jyly «Informatıka» je­ke pán retinde joǵary bilim berýdiń barlyq mamandyqtaryna engizilsin degen Úkimet qaýlysy shyqty. Osy pán boıynsha oqý úde­risin qamtamasyz etý úshin meni mehanıka-matematı­ka fa­kýltetinde ashylǵan ın­­­formatıka kafedrasynyń meń­gerýshisi qyzmetine shaqyrdy. Men oǵan kelisim berip, jańa jumysqa kiristim. Al 1986 jyl­dyń 16 jel­toqsanynda Al­matyda jastar kó­terilisi boldy. Dál sol kúni saǵat 11.30-da men mehanıka-matematıka fakýlteti ǵı­maratynyń 316-aýdıtorııasynda leksııa oqýym kerek bolatyn. Kelsem stý­­dentterdiń sany az, sabaqqa kelmegenderdi belgilep, jýrnalǵa qol qoıdym da dáristi bastap kettim. Biraq, biraz ýaqyttan keıin korıdordan «alańǵa júrińder» degen daýystar estildi. Aldymdaǵy stýdentter «aǵaı bizdi de alańǵa jiberińizshi» dep suraı bergen soń, sol jaqta bir mereke bastalǵan shyǵar dep oılap, jibere saldym. Kesh­ke alańda kóterilis bolǵanyn teledıdardan bildim. Osy oqıǵadan bizdiń S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti kóp japa shekti. Biraz adamdar partııadan, jumystan, stýdentter oqýdan shyǵarylyp, sottalyp ketti. 1987 jyldyń naýryz aıynda meni KGB adamdary «Qazaqstan» qonaq úıiniń 8-qabatyndaǵy bir bólmege shaqyryp, birneshe saǵat boıy tanys adamdardyń atyn ataý úshin kóptegen sýretterdi kór­setip, ultshyldyq týraly túr­li suraqtar qoıyp, sonyń ishinde 1983 jyly stýdentterdiń dıplomdyq jumystardy qorǵaý boıynsha memlekettik komıssııa aldynda nege qazaq tili qam­qorlyqsyz qalǵan til dep aıttyń degen qıturqy sózder aıtyp mazamdy aldy. Sol jyldyń mamyr aıy­nyń aıaǵynda taǵy da KGB meni shaqyryp: «1986 jyldyń 16 jel­toqsanynda sen nege stý­dentterdi sabaqtan bosatyp jiber­diń?» degen suraqpen qorqytyp, ábden ábigerimdi shyǵardy. Men sol kúni óz sabaǵymdy ýaqytynda ótkizdim, oǵan dálelim bar dep turyp aldym. Sodan tergeýden shyǵa salyp, artyma qa­ra­maı júgirgen boıda Tynysbek Sháripulynyń kabınetine entige kirip keldim. Syrtqa shyǵýǵa ym­dap edim, ol kisi túsindi de, ǵımarattyń artyndaǵy esikpen dalaǵa shyqtyq. KGB adamdary eshkimge aıtpa dese de, bolǵan jaǵdaıdy tolyq baıan­dadym. Ol kisi biraz oılanyp turdy da stýdentterdi túgendegen jýr­nalyńdy meniń seıfime sal, ony menen basqa eshkim kóre almaıdy. Al ózińdi doktorantýraǵa jibereıin. Jaqynda rektor jınalysta doktorantýraǵa bir oryn bar degen, sony saǵan bereıin. Sen máskeýliktermen jumys jasap júrsiń ǵoı. Solardan ózińdi qabyldaımyz degen kelisim hat alyp kel dedi. Sol kúni keshke Máskeýge ushyp kettim de, úsh jerden tıisti qujattardy ákeldim. Ishinen M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń kelisimin durys kórip meni doktorantýraǵa ji­ber­di. Buıryqty Máskeý ýnı­versıtetine shyǵartyp, Zele­nogradqa ketip qaldym da, sol jerdegi Ǵylymı óndiristik or­talyqta jabyq taqyryp boıynsha ǵylymı zertteýlermen aınalystym. Sol ketkennen Keńes Odaǵy tarqaǵannan keıin ǵana elge oraldym». Aǵamyz mine osylaısha qýǵyn-súrginnen aman alyp qalǵan Tynysbek Sháripulyna alǵysyn bildiredi. Tynysbek Qalmenov eldiń ekono­mıkalyq, áleýmettik jaǵ­daıy qıyn shaqta rektorlyq qyzmetke taǵaıyn­dalǵan. Ol qa­zirgi M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ materıaldyq-tehnıkalyq baza­synyń nyǵaıýyna kóp eńbek sińir­di. Bul kisiniń tusynda ja­ńadan mamandyqtar ashylyp, kóptegen kafedralar uıym­dastyryldy. Matematıka fa­kýl­teti quryldy. Laborato­rııalyq qural-jabdyqtar alynyp, jastardyń tereń bilim alýyna jan-jaqty jaǵ­daı jasaldy. Stýdentter men aspı­ranttardyń sany eki eselendi. Jańa oqý ǵımarattary salynyp, eskileri kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Bul kisi basqarǵan tusta M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-dyń elý jyl­dyq mereıtoıy halyqaralyq deńgeıde keńinen atalyp ótildi. Muǵalimderdiń jalaqysyn sol 90-jyldardaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan kóterip, syrttan professor-oqytýshylar quramyn shaqyryp, úlken ǵylymı baza qalyptastyrdy. Búginde shetelderde, Qazaqstannyń túp­kir-túpkirinde, ártúrli deń­geı­degi ákimshilikter men mınıs­trlikterde Tynysbek aǵamyzdyń tárbıelegen shákirt­teri jaýapty qyzmetter atqa­rýda. Aldyńǵy qatarly shákirtteri ob­lystardyń, qalalardyń ákimi, mı­nıstrliktiń tizginin de ustap úlgerdi. 1996 jyly Tynysbek Shárip­ulynyń tikeleı uıymdas­ty­rýymen Shymkent qalasynda Qazaqstan matematıkteriniń I sezi ótkizildi. Oǵan alys-jaqyn shet­elderden kóptegen kórnekti ǵalymdar qatysty. Sezde olar matematıka ǵy­lymynyń máıekti máseleleri boıynsha pikir almas­ty. Matematıkanyń túrli salalary boıynsha talqylaýlar bolyp, aldaǵy damý baǵyttary aıqyndaldy. Bul búgingi kúnge deıin úlken mánge ıe alqaly jıyn bolyp tarıhqa endi. Qandaı bolmasyn basshy ǵa­lym­dardyń keńsesine kirseń úlken ústel, qymbat sýret, baǵaly mebel kóresiń. Al Tynysbek Sháripulynyń kabınetine bar­sań ǵylymı jýrnaldar, álem ádebıetiniń klassıkalyq týyndylary, shákirtteriniń ǵylymı eńbekteri, eni eki, uzyndyǵy tórt metr taqta turady. Bul onyń ǵylymǵa shyn berilgendiginiń belgisi. Kóp ǵalymdar Tynysbek Shárip­ulynyń aldynda baıandama jasaýdan jasqanyp, esep shyǵaryp, teorema dáleldeýden qaımyǵyp turady. О́ıtkeni, mate­matık ǵalymnyń tereń ensı­klopedııalyq bilim ıesi ekendigin olardyń bári biledi. 2013 jyly «Dıfferensııal­dyq teńdeýlerdiń bas­tapqy-shekaralyq esepter teorııa­sy» atty jumystar top­tamasy úshin Qazaqstan Respýb­lıkasy Bilim jáne ǵylym mınıs­trliginiń Ǵy­lym komıteti Matematıka já­ne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń bas dırek­tory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýb­lıkasy Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgi Tynys­bek Qalmenov Mem­lekettik syı­lyqtyń laýreaty atandy. Tynysbek Sháripuly elý jyl­ǵa jýyq ýaqyttan beri mate­ma­tıka ǵyly­mynyń ishinde vol­terlik emes trıkomı opera­to­rynyń problemalaryn sheshýmen, gıperbolalyq, ellıpstik jáne aralas tıptegi teńdeýler úshin lokaldi emes shekaralyq esepterdiń spektrlik teorııasyn qurýmen aınalysyp keledi. So­nymen qatar, elimizdegi aralas tıptegi teńdeýler júıesi mek­tebiniń negizin qalaǵan ǵalym. Bú­gingi kúnge deıin Tomsan Reı­ters bazasynyń ımpakt faktor basylymdarynda jarııalanǵan 200-den astam ǵylymı maqalalardyń avtory. Basqa da eleýli eńbekteri barshylyq. Tynysbek Sháripulynyń Qazaq rýhanııaty men mádenıetine, jańa dáýirdegi Qazaqstan ǵylymyna qosqan eńbegi mol. 1993 jyly Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev pen О́zbekstan Pre­zıdenti I.Kárimov Tóle bı ba­bamyzdyń (halyq arasynda «Qarlyǵash bı», «Qarlyǵash áýlıe» degen atpen de tanymal bolǵan) mazaryna kelip, zııarat jasaıdy. Tozyǵy jetken keseneni kórip kóńilsiz qaıtqan bir top el aǵalary aqyldasa kele qaıta jóndeý júrgizý qajet dep taýyp Tóle bı qoryn quryp, jańǵyrtý jumystaryn bastap ketedi. Qor­dyń basshysy Tynysbek Qal­menov qarjy kózin taýyp, sáýlet óneriniń nebir maıtalmandaryn iske tartyp, eki jylǵa jýyq ýa­qyt ter tógip kóp isti tyndyrady. Qazaqstan Respýblıkasy El­tań­­basynyń avtory Jandarbek Máli­bekov te bala-shaǵasyn Qazaqstanǵa kóshirip jiberip, ózi Tóle bı babamyzdyń basyn­da kúni-túni damyl tappaı, qona jatyp qaıta qalpyna kel­tirý jumystaryn jasaı­dy. Qul­pytasty daıyndaýǵa tamasha sáýletshilerdi aralas­tyryp, óz isiniń sheberlerine ásem­detip Quran­nan alynǵan qa­sıetti sózderdi qashap jazdyrady. Al aldyńǵy bet jaǵyna – Tóle bıdiń týǵan jáne ómirden ótken jyldary kórsetiledi. Qaptalyna Elba­symyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Táńirim qazaqqa eldikti de, er­likti de, danalyqty da bergen» degen qanatty sózin oıyp jazdyrtady. Buǵan deıin kesene resmı túrde «Qarlyǵash bı kesenesi» dep atalyp kelgeni málim. Bul kisiniń eńbeginiń arqasynda naq osy joly ǵana «Tóle bı kesenesi» degen shynaıy atyn qaıtara aldyq. Isi qazaqqa aty máshhúr bolǵan Tóle babanyń súıegi Tashkent shahary­nyń qaq ortasynda, Muham­med Paıǵam­barymyzdyń (s.a.ý.) urpaǵy – Sheıh Havand Tahýrmen qatar jatqany belgili. Zamanynda «aqyldyń aldas­pany», «kemeńgerdiń kemeli», «bi­limdiniń bilgiri» atanǵan Sheıh Havand Tahýrdyń XVI ǵa­syr­da salyn­ǵan kesenesin Tash­kenttegi asa kórnekti sáýlet es­kertkishteriniń bire­geıi dese bolady. Tynysbek aǵamyz qosymsha qarjy shyǵaryp osy Sheıh Havand Tahýrdyń kesenesine, Tóle bı babamyzdyń kesenesimen birdeı qaıta jańǵyrtý jumystaryn jasaıdy. Kesene janynan bar jaǵdaıy ja­salǵan zııarathana saldyrady. Jaqyn jyldary taǵy da qosymsha jań­ǵyrtý jumystaryn jasap berdi. Tynysbek Sháripuly bolashaq urpaqtar aldynda óziniń zor mindetin osylaısha abyroımen atqardy. Barlyq alǵa qoıǵan mindetter oryndalyp, jumys aıaqtalǵasyn el janashyrlary, atsa­lysqan azamattar birigip ımam­ǵa quran oqytty. Sol kúnnen bas­tap 26 mamyr Tóle bıdi eske alý kúnine aınaldy. Jyl saıyn osy kúni baba basyna baryp Qu­ran oqy­typ, as berý dástúrge aınalǵan. Tynysbek Sháripulynyń osyn­­daı bıik-bıik belesterdi ba­ǵyndyrýyna ol kisiniń úıin­degi aıaýly apamyz Janar Tur­dalyqyzynyń qosqan úlesi zor. Olar on balany ómirge ákelip, qutty ornyna qondyryp, úbirli-shúbirli urpaq ósirgen, mereıli otbasyn ustap otyr. Eger bireýler sen ǵylymda kimniń balasysyń, ustazyń kim dep suraı qalsa, men akademık Tynysbek Qalmenovtiń on birinshi balasymyn jáne tól shákirtimin dep jaý­ap beremin. Súndet KÁRIMOV, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty ASTANA