Maqash Baıǵalıuly TÁTIMOV

Ústimizdegi jyldyń 16 sáýirinde uzaqqa so­zylǵan naýqastan keıin 76 jasqa qaraǵan shaǵynda ǵalym, etnograf, elimizdiń tuńǵysh demografy, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Maqash Baıǵalıuly Tátimov qaıtys boldy. M.Tátimov 1940 jyly 30 sáýirde Almaty ob­lysynyń Talǵar qalasynda týǵan. Orta mektepti bitirgennen keıin 1958-1959 jyldary Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk qalasynda metal­lýrg mamandyǵy boıynsha oqy­dy. Osydan keıin ol 1966 jyly V.I.Lenın atyndaǵy Máskeý pedagogıkalyq ýnıversıtetin, 1969 jyly Máskeý ekonomıkalyq statıstıka ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirdi. 1970-1993 jyldary respýblıka Ǵylym akademııasyndaǵy Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń ultaralyq qatynastardy zertteý ortalyǵynda kishi, aǵa jáne jetekshi ǵylymı qyzmetker bolyp istedi. Osy ýaqyt aralyǵynda ǵalym 1931-1933 jyldardaǵy «goloshekındik genosıdtiń», 1937-1938 jyldardaǵy stalındik qýǵyn-súrginniń, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan qazaqtar shyǵynyn, totalıtarızm úshin «senimsiz» halyqtardyń Qazaqstanǵa qonys aýdarylýynyń saıası sebepterin ashyp kórsetý jónindegi túrli komıssııalardyń jumysyna, sondaı-aq 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasyna qatysqan jastardy saıası-quqyqtyq aqtaý úderisine qatysty. Halyqaralyq statıstıka derekterine súıene otyryp, alǵash ret dúnıe­júzindegi túrkitildes halyqtardyń jalpy sanyn jarııalady. Sóıtip, demografııa salasyndaǵy kóptegen qundy ǵylymı eńbekterdiń avtory atandy. M.Tátimov 1990 jyly «Azat» azamattyq qozǵa­lysyn qurýǵa qatysyp, onyń teń tóraǵasynyń biri bolyp saılandy. 1993-1996 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń apparatynda Aqparat jáne taldaý bóliminiń aǵa sarapshysy qyzmetin atqardy. Ol eldegi kóshi-qon saıasatyn taldap jasaýshylardyń, shetelderdegi qazaqtardyń elge oralýyn alǵash uıymdastyrýshylardyń biri boldy. Sóıtip, 1992-1997 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Otbasy, áıelder jáne demo­grafııalyq saıasat jónindegi genderlik keńestiń, 1992 jyldan Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń múshesi qyzmetterin at­qardy. 1997 jyldan bastap Ortalyq Azııa ýnıver­sıtetiniń rektory boldy. «Qurmet» ordenimen, kóptegen medaldarmen marapattaldy. Maqash Baıǵalıuly Tátimovtiń qazaqtyń tuńǵysh demograf-ǵalymy retindegi táýelsiz elimizge sińirgen eńbegi umytylmaıdy. Azamattyń jarqyn beınesi, meıirban júregi ony biletinderdiń esinde árdaıym saqtalady. Bir top joldastary men áriptesteri

Sabaqtastyq uǵymynyń týyn kóterýshi edi

Maqash Tátimov – qazaq ǵy­ly­mynda esimi úlken árip­ter­men jazylǵan, qoǵamda oıyp turyp alǵan óz orny bar iri tulǵa edi... Oıly azamat 60-shy jyl­dar­­daǵy ıntellektýaldy qozǵa­lystyń kósh basynda júrgen býynnyń ókili retinde Máskeýde tý tikken «Jas tulpar» uıy­mynyń belsendisi boldy. Biz sol kezeńdegi Murat Áýezov, Bo­­lat­han Taıjan, Sovetqazy Aqa­­taev, Jámıla Namazbaeva se­kildi tegeýrindi býynnyń batyl da baıypty qadamdaryn qalaı umytamyz?! Tarıhta sabaqtastyq degen uǵym bar. Qazaq qoǵamynyń basynda sol sabaqtastyq degen uǵymnyń úzilip qalý qaýpi turdy. Olar sol sabaqtastyqty tý etken, zııaly túrde jalǵastyrǵan ulaǵatty urpaq ókilderi edi. Munyń syrtynda Maqash Tátimov qazaqtyń demografııalyq qoǵamynda erekshe tanymal ǵalym sanalady. Sol 80-90-shy jyldary Qazaqstanda Maqashtyń eńbegin bilmeıtin saýatty azamattar bolmaǵan shyǵar dep oılaımyn. Ǵalym tirnektep jıǵan demografııalyq zor eńbegi arqyly halqymyzdyń búginine jáne bolashaǵyna ǵajaıyp boljam jasady. О́tken jyldardaǵy oryn alǵan demografııalyq qoz­ǵalystardy saraptap, tııanaqty taldaý júrgizdi. Ǵalymnyń bul eńbegin ǵylymdaǵy aǵartýshylyq sıpattaǵy atqarǵan abyroıly isi dep baǵalaýǵa tıistimiz. Sol arqyly Maqash qazaqtarǵa ha­lyqtyq-demografııalyq tarıhyn tanyta bildi. Demografııalyq daǵ­darystan qalaı shyǵýdyń joldaryn kórsetip berdi. Qadap aıtatyn bir jaıt – úlken ǵalym Maqash Tátimov óziniń demografııalyq taldaýlary arqyly qazaq halqyna senim berdi. Halyqtyń jasampaz bolashaǵy bar ekenin atap kórsetti. Keńestik quldyraý keze­ńiniń aqyrǵy sátinde basynan úlken rýhanı daǵdarysty keshirip jatqan halyqqa dem bergeni, aıtqan jubatýy, jazyp bergen senimi eshýaqytta umytylmaıdy dep oılaımyn. Jatqan jerińiz jaryq, topy­raǵyńyz torqa bolsyn, Maqa! Mámbet QOIGELDI, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor ALMATY

Aıaýly aǵa, aqylgóı ustazdan aıyryldyq

Aıaýly aǵa, aqylgóı ustazdan aıyrylý qıyn eken... Sýyq habardy estip, osydan úsh-tórt kún buryn ýnıversıtettiń atynan kóńil suraı barǵanymyz, Maqash aǵamen eń sońǵy kezdesýimiz ókinishpen eske tústi. Maqash Baıǵalıuly – bizdiń Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń 1997 jyldan birinshi rektory qyz­metin atqaryp keldi. Sońǵy úsh jylda «Qurmetti rektory­myz» sa­naldy. Demografııa ǵyly­mynyń asqan bilgiri – akademık, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Maqash Baıǵalıuly Tátimov bizdiń oqý ornynyń maqtanyshy, shákirtterge tálimdi dáris oqyǵan qur­metti pro­fessorymyz dep bilemiz. Ol – táý­elsizdik jyldary dú­nıege kel­gen oqý ornynyń – bizdiń ýnı­ver­sı­tettiń aıaǵynan tik turyp, óris alýyna, qanatyn jaıýy­na kóp úles qosqan abyroıly azamat. Men áriptes retinde Maqash Baıǵalıulynyń barshamyzǵa úlgi bolar  ustazdyq qasıeti týraly árkezde de erekshe tebirenispen eske alar edim. Onyń ǵylymdaǵy demografııalyq ilimi bir tóbe, eli­mizdiń ǵylymyna osy sala boıynsha alǵash túren salǵan tuńǵysh ǵalym sanalýy da tekten-tek emes dep oılaımyn. Sońǵy on jyl ishinde Maqash Baıǵalıulymen oqý ornynda birlese, juptasa qyzmet atqardyq. Ol kisiniń halyq sanaǵyna, ult sanynyń kóbeıýine kelgende aldyna jan salmaıtyn ǵylymı eńbekqorlyq qasıetin qalaı umytarmyz?! Ma­qash aǵanyń áriptesteri, qazaq­tyń kórnekti ǵa­lymdary ýnı­versıtettiń jıi qonaǵy bolatyny da kóz aldymyzda. Aǵamyz oqýshy-pro­fessorlar quramymen tez til ta­bysa biletin, azamattyq minezi erekshe jaratylǵan keńpeıil jan bolatyn. Jastyq shaǵynda júrek qa­la­ýymen alysqa attanyp, Dne­­prodzer­jınsk (Ýkraına) qala­syn­­da Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevpen birge oqyǵany da biz úshin zor maqtanysh sanalar edi. Abyroıly aǵamyzdyń qazaq ǵylymyna qosqan ushan-teńiz eńbegi eleýsiz qalmaıtynyna se­nemin. Ja­nyńyz jánnatta bolyp, nu­ryńyz peıishte shalqysyn, Maqash aǵa!  Nazymgúl JANǴARAShEVA,  Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń oqý isi jónindegi prorektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor ALMATY