«Ár kelgen saıyn Nursultan Nazarbaevtyń san qyrly syndarly saıasatyna tánti bolamyn», – deıdi máskeýlik sarapshy A.SPISYN
Reseı Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik qyzmet jáne Reseı halyq sharýashylyǵy akademııasynyń professory, ataqty ekonomıst-ǵalym Anatolıı SPISYN kóp jyldar boıy Qazaqstanda qyzmet atqarsa, sanaly ǵumyrynyń bir bóligin Qyzyljar óńirinde ótkizgen. 2015 jylǵy prezıdenttik saılaý kezinde esimi shetelge de jaqsy tanymal tulǵamen áńgimelesýdiń sáti túsken. Onyń aldyndaǵy saparlar barysynda da suhbattasýdyń oraıy kelgen.
Jýyrdaǵy tildesýden alǵan áserlerimiz ben burynyraq qoıyn dápterge túsken oı-tolǵamdardy jınaqtap, oqyrmandar nazaryna usynǵandy jón kórdik.
– Anatolıı Tıhonovıch, Qazaqstanǵa, onyń ishinde, Qyzyljar óńirine jıi kelýińizge qaraǵanda, týǵan ólkeńizge degen yntyq kóńilińizdi, saǵynysh sezimińizdi basa almaı júrgen sııaqtysyz.
– Joq, meniń týyp-ósken jerim – Reseı.
– Soltústikqazaqstandyqtar sizdi osy óńirdiń baıyrǵy turǵyny retinde qabyldap, qurmet tutady. Mundaı baılamǵa, sirá, «Dostyq» ordenin keýdege jarqyrata taqqanyńyz, Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty atanǵanyńyz, saıası máni zor saılaýlarǵa baıqaýshy retinde shyn yqylas-peıilmen qatysatynyńyz sebep bolǵan tárizdi. Qalaı desek te, ortada tamyry áriden bastalatyn bir baılanys jatqan sekildi.
– Jerlesterim oblys ekonomıkasynyń damýyna qosqan azdy-kópti eńbegimdi baǵalap jatsa, oǵan qýanbasam renjimeımin. «Jerlesterim» degen sózge erekshe ekpin túsirip otyrǵanym, 1962 jyly Odessa teńiz floty ınjenerleri ınstıtýtyn bitirgennen keıin eńbek jolymdy Petropavl qalasynda bastadym. Bilim salasynda, keıinirek qalalyq, oblystyq komsomol komıtetterinde qyzmet atqardym. KOKP OK janyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń aspırantýrasyn támamdaǵan soń, oblystyq partııa komıtetiniń qurylys bólimi meńgerýshiliginiń tizginin ustadym. 4 jyldaı oblatkom tóraǵasynyń birinshi orynbasary boldym. 20 jylymdy osy óńirdiń órkendeýine arnappyn. 6 jylǵa jýyq Torǵaı oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy qyzmetin atqaryp, qalǵan ǵumyrym Reseıde ótip keledi. Kindik qanym tamǵan jerim Krasnodar ólkesi bolǵanymen, Qazaqstan – men úshin erekshe ystyq meken. Árkez jylylyqpen eske alamyn.
– Talaı ýaqyt aýqymdy ekonomıkalyq qurylymdarǵa jetekshilik ettińiz. Búgingi kúni Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń ıntegrasııalyq problemalar jónindegi strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektorysyz. 170-ke jýyq ǵylymı maqalalardyń, 12 jeke, 14 ujymdyq monografııalardyń avtorysyz. Osynaý qomaqty eńbekterińizdiń bir shoǵyry Qazaqstannyń ekonomıkasyn, Elbasymyzdyń jan-jaqty tarazylanǵan saıası ustanymdary men kózqarastaryn saralaýǵa arnalǵan. Osynyń syryn túsindire ketseńiz.
– Áńgimeni jýyrda muhıttyń arǵy jaǵynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtten bastaıyn. Osymen tórtinshi ret uıymdastyrylǵan alqaly basqosýdyń kún tártibine barsha adamzatty qatty mazasyzdandyryp otyrǵan soǵys taqyrybynyń shyǵarylýy jahandaný dáýirindegi bitispes talas-tartystar men daý-janjaldardyń barǵan saıyn zoraıyp, sheshimin tappaǵan jaǵdaıda orny tolmas sumdyq zardaptarǵa uryndyratynyn ańǵartady. Bul – bir.
Ekinshiden, jappaı qyryp-joıatyn joıqyn qarýlar arsenalyn azaıtý jónindegi kelissózderdiń tabyssyz aıaqtalýy, ony aıtamyz-aý, osydan 20 jyl buryn BUU sheńberinde Iаdrolyq synaqtarǵa birjola tyıym salý týraly sharttyń áli kúnge deıin kúshine enbeı kele jatqany nelikten degen saýal tóńireginde oılansaq, aldymen Nursultan Ábishulynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesine júgingen abzal. Onda jetekshi memleket lıderlerimen qosa, búkil álem úkimetterin, saıasatkerlerin, ǵalymdaryn, bıznesmenderin, óner qaıratkerlerin jáne mıllıondaǵan adamdardyń kúsh-jigerin ótken ǵasyrlardyń qatelikterin qaıtalaýǵa jol bermeı, kúsh biriktirýge úndeýi, is-áreketsiz otyrý nemese bitimgershilik qyzmetpen aınalysqansý álemdik apatpen para-par ekendigin uǵyndyrýy shetin máseleni dóp basatyn jáne der kezinde aıta biletin suńǵyla saıasatkerdiń ǵana qolynan kelse kerek. Osy joly da bilikti strateg, bilimdi ekonomıst retinde tanyla bildi.
N.Nazarbaev 1994 jyly M.Lomonosov atyndaǵy ýnıversıtet qabyrǵasynda eýrazııashyldyq týraly oı-tolǵamdaryn ortaǵa salǵanda, tyńdaý baqytyna ıe bolǵandardyń birimin. Sodan beri onyń saıasattaǵy, ekonomıkadaǵy qadamdaryn qalt jibergen emespin. Alysty boljaı biletin kóregendigine 1990-jyldardyń qıyn kezeńinde 6 jyl keńesshi bolǵanda kózim anyq jetken. Soǵan oraı, kóptegen maqalalar sıklyn, dárister men baıandamalar arnadym. Olardyń bir parasy «Qazirgi ekonomıkanyń jahandaný máseleleri jáne olardy sheshýdegi Qazaqstannyń róli», «N.Nazarbaevtyń álemdik ekonomıkanyń jańa úlgisin qalyptastyrýdaǵy jáne qoǵamdy áleýmettik jańǵyrtýdaǵy strategııalyq bastamalary» dep atalady.
Ol kúrdeli kezeńniń utymdy sheshimderin únemi álem nazaryna usynyp otyrady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine kandıdattyń byltyrǵy saılaýaldy baǵdarlamasynda dáýirdiń syn-qaterleriniń alǵa tartylýy kezdeısoq emes. Shynynda da, álemdik naryqtarda energııa kózderi men metall baǵalarynyń kúrt quldyraýy jahandyq jáne óńirlik táýekelderdi kúsheıte túskeni ras. Áskerı-saıası ahýaldyń, halyqaralyq terrorızm, konfessııaaralyq baılanystardyń shıryqqany jasyryn emes. Jańa soǵys oshaqtarynyń paıda bolyp, derjavalar arasynda bir-birine degen senimsizdik ornyqty. Osyndaı qaýipterdiń yqtımaldylyǵyn aldyn ala boljaı bilgen suńǵyla saıasatker «Qazaqstan-2050» Strategııasynda da adamzat bolyp eńserýge týra keletin syn-qaterlerdi sanamalap kórsetken bolatyn. Osy bir sabaqtastyq manıfeste jalǵasyp, alda erekshe jáne tereń ózgerister kútip turǵany qadap aıtyldy. Qazaqstan álemdik jáne óńirlik saıasattyń belsendi qatysýshysy retinde zor bedelge ıe ekenin taǵy bir áıgiledi.
Sóz arasynda Astana ekonomıkalyq forýmynda da baıandama jasaıtynymdy, N.Nazarbaevtyń tańdamaly týyndylary men Qazaqstan Prezıdentiniń «HHI ǵasyrda turaqty damýdyń jahandyq energoekologııalyq strategııasy» kitabynyń orys jáne aǵylshyn tilderinde shyǵýyna muryndyq bolǵanymdy aıta keteıin.
– HHI ǵasyrda adamzatqa ózin ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna batyl betburys jasamasa, ıaǵnı odan basqa balama múmkindik joq ekenin kóre, bile tura qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler kez kelgen sátte tutanýǵa daıar yqtımal qaýip-qaterlerdi eńserýge kelgende nege birige bermeıdi?
– Onyń túp-tamyryn baıaǵydan jalǵasyp kele jatqan «qyrǵı-qabaq soǵystyń» saldarynan izdegen jón. Bir-birine kúsh, doq kórsetý, saıası mámilelerge, beıbit kelisimderge kele almaý, ózara senim qaǵıdattaryn joǵaltyp alý, jappaı qarýlanýdy esepsiz baıý kózine aınaldyrý sebepti halyqaralyq jaǵdaı ýshyǵa túspese, báseńder túri baıqalmaıdy. Jurtshylyqqa jahandaný úrdisteri, ıntegrasııalyq qarym-qatynastar kóbine teris jaǵynan túsindiriledi.
Árıne, jahandanýdan eshkim de tys qala almasy anyq. Biraq saıasatkerler men ǵalymdar kóbine osy úrdistiń ekspansııalyq tolqyndaryn áńgimeleýmen shektelip júr. Jahandaný qubylystaryn Nursultan Ábishuly sekildi búgingi kúnniń geosaıası jaǵdaıyn jan-jaqty súzgiden ótkize otyryp, óz zańdylyqtary men erekshelikteri, paıdasy men zııandy jaqtary bar tutas júıe retinde qarastyrǵan abzal bolar edi.
Álemdik deńgeıde bılik júrgizip otyrǵandar ekonomıkasy myqty elder ekeni beseneden belgili. Máselen, AQSh-tyń ishki jalpy ónimi 15 trıllıon dollarǵa jýyq. Búkil Eýropa jınalsa, 11 trıllıon dollardy áreń quraıdy. Bul kórsetkish jóninen ony Qytaı ókshelep keledi. Úndistan da qalysar emes. TMD aıasynda sóz qozǵaıtyn bolsaq, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý qarqyny jaǵynan tıimdi ekonomıkalyq-áleýmettik úlgi qalyptastyrǵan Qazaqstandy ataýǵa bolady. Ekonomıkalyq sanksııalarǵa qaramastan, Reseı, Belarýs qarqyn ala túsken.
Desek te, ekonomıkada róli orasan AQSh-tyń damýshy elderge degen saıası óktemdigi aıtarlyqtaı. «Kredıt Sýıs» zertteýler ınstıtýtynyń derekteri boıynsha, álem turǵyndarynyń 1 paıyzy baılyqtyń 40 paıyzyn ıelense, kerisinshe, turǵyndardyń 70 paıyzyna nebári 3-aq paıyz úles tıedi. Sol sebepti, jýyq arada aýqymdy qarjylyq jaǵdaı tepe-teńdigi ornaı qalady dep úmittený – bos qııal. Osy oraıda, N.Nazarbaevtyń BUU janynan tıimdi emıssııalyq ortalyq qurý, oǵan Qaýipsizdik Keńesin tartý jóninde burynyraq aıtqan usynysy oıǵa oralady.
Ekinshiden, transulttyq kapıtaldyń esepsiz shoǵyrlanýy saldarynan ekonomıkalyq belsendi elder yqpalyn odan ári kúsheıte túskenin ańǵaramyz. Álemde 500 iri kompanııa osy sanatqa jatady. Olar ónerkásip naryǵynyń – 60, astyqtyń – 70, tústi metall men altynnyń – 80, jańa tehnologııalardyń 85 paıyzyn ýystarynda ustap otyr. Budan bólek, memleketter «qazynasyna» kirmeıtin qısapsyz qarajat tasqynyn ıelenedi. Onyń mólsheri 10 trıllıon dollarǵa jeteǵabyl.
Úshinshiden, áleýmettik damýdyń árqılylyǵynda. 2014 jyly ótken VII Astana ekonomıkalyq forýmynda Nursultan Ábishuly bul máselege arnaıy toqtalyp, naqty mysaldar keltirgen bolatyn. Forým aıasynda uıymdastyrylǵan «Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi bolashaq turaqty energetıkasy strategııasy» paneldi sessııasynda baıandama jasap, zamanaýı energııa kózderine jappaı qol jetkizý, qaıta jańǵyrtylǵan energııa tıimdilikti eki eseleý máselelerin sóz etken bolatynmyn.
Prezıdentterińizdiń «aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» degen ustanymynan osyndaı tujyrym jasaýǵa bolady.
– Sózimizdiń sońynda Qazaqstannyń qazirgi damý barysyn qalaı baǵalaıtynyńyzdy bilsek.
– Qazaqstan Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap óziniń damý jolymen ilgeri basyp keledi. Búgingi tańda postkeńestik elder arasynda, qaı jaǵynan bolsyn, kósh ilgeri ketken. 1990-jyldarmen salystyrǵanda ishki jalpy ónim – 12, qazaqstandyqtardyń tabysy 16 ese ósip, jumyssyzdyq deńgeıi 2 ese tómendegen.
Qazirgideı myń qubylǵan almaǵaıyp zamanda júzdegen etnos pen 20-ǵa jýyq konfessııany ymyraǵa keltirip, bir shańyraq astyna jumyldyra bilgen el kemde-kem. Jańa, tyń serpilisterdi kórgen saıyn qýanamyn. Júzderińiz jarqyn, erteńge senimdisizder. Balalaryńyzdyń, nemerelerińizdiń taǵdyryna alańdamaısyzdar. Kez kelgen adamnyń saıası ahýaly turaqty, qýatty, janǵa jaıly jerde ómir súrgendi, turmysynyń baqýatty bolǵanyn qalaýy – zańdylyq. «Qazaqstan-2050» Strategııasyn, «Nurly Jol» baǵdarlamasyn, Bes halyqtyq reformany iske qostyńyzdar. Qazaqstan halqy Assambleıasy ómirsheńdigin tanytty. EAEO aıasynda naryq kókjıegi keńeıdi. Túpki maqsat – ozyq 30 eldiń qataryna qosylý, Máńgilik El ıdeıasyn ornyqtyrý. Bosqyndardyń tolassyz legin, mıgrasııa tasqynyn kóre otyryp, qazaqstandyqtardyń maqsatkerligine, eńbeksúıgishtigine, dostyqty, birlikti qadirleı biletinine súısinesiń, qyzyǵasyń.
«Kemedeginiń jany bir» dep tekke aıtylmaǵan. Manıfest jahandyq básekelestik jáne halyqaralyq turaqsyzdyq ǵasyrynda ózara túsinistiktiń aýadaı qajettigin alǵa tartty. Ondaǵy mańyzdy erejelerdiń biri retinde BUU aıasynda beıbitshilik pen turaqtylyq jáne qaýipsizdik boıynsha qýatty koalısııa qurý qajettiligin bóle-jara aıtqym keledi. Barsha memleketter kúsh biriktirgende ǵana bólshektenýge jol berilmeıdi, ıadrolyq qarýlar taratylmaıdy.
– Júrekjardy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy