Adamzat erteńine alańdaý – búgingi álemdegi eń úlken jaýapkershilik

«ÁLEM. HHI ǴASYR» MANIFESI

Qazir adamzat balasy tek óziniń ǵana emes, sonymen qatar kúlli planetanyń kele­shek­tegi tolaıym taǵdyryn sheshetin úl­ken tańdaýdyń aldynda tur. Ol mazmuny ja­ǵynan aǵylshynnyń uly dramatýrgi Ýılıam Shekspırdiń 1600 jyly jazylǵan «Gamlet» pesasynda bas keıipkerdiń aýzymen aıtylatyn áıgili: «To be, or not to be», ıaǵnı «Bola ma, nemese bordaı toza ma?» degen máńgilik saýalyna saryndas ke­le­di. Biraq atalmysh tragedııanyń basty máselesi bolyp tabylatyn bul saýal orta ǵa­syrlardaǵy dat koroldiginiń taǵdyry men namysyn qorǵaý týrasynda ǵana aıtyl­sa, endigi qabyrǵadan qoıylyp otyrǵan sura­pyl suraqtyń jalpaq jahandy kúnbe-kún tónip kele jatqan ǵalamat apattan aman saqtap qalý syńaıyndaǵy salmaǵy bar. Bul turǵydan kelgende, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń bıylǵy jyldyń naýryz aıynyń sońynda Vashıngtonda ótip jatqan ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt aıasynda jarııa etilgen «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfesi beıbit ómirdi kókseıtinderdiń, erteńgi kúnge adamzattyń erteńgi taǵdyryna alań­daý­shylyq bildiretinderdiń kókeıinen shyqqan naǵyz qundy qujat boldy. Der kezinde kóterilip, jarııalanǵan málimdemege ile-shala BUU-nyń resmı qujaty mártebesi berilýi onyń máni men mańyzyn aıshyq­taı tústi. Osynyń ózi Elbasy álem nazaryn aýda­ryp otyrǵan máseleniń qansha­lyqty ma­ńyz­dy, qanshalyqty jaýapty, qan­sha­lyq­­ty shetin ekenin anyq aıqyn­dap berdi. Shynynda da barynsha kemeline kelip, órkenıettiń meılinshe ór­kendegen kezinde kezekti júz­jyl­dyqqa qadam basqan Jer-Ana tur­ǵyndary osynyń bárin bir-aq sát­te kúlge aınaldyryp, joq etip jiberetin qaýip-qaterdiń de alýan túrine qosa kezikti. Muny Prezıdent óziniń manıfesinde: «Barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq ynty­maqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Biraq búginde bul elesti saǵymǵa aınalýy yqtımal. Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys!», – dep naqty da týra atap kórsetti. Sózdiń ádildiginiń ózi de osy! Bul – endi kesheýildete berý keıin orny tolmas ókinishke alyp barýy yqtımal óte bir ózekti másele. Tórtinshi ónerkásip tóńkerisiniń tabaldyryǵynda turǵan álemde endigi jerde eshbir usaq-túıek másele bolmaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaev Jer shary jurtshylyǵyn soǵys vırýsyn taratyp alýdan saqtandyryp otyrǵan atalmysh málimdemesine «manıfest» degen anyqtama beripti. Negizi, «qujat, akt, deklarasııa» mándes manıfest uǵymy belgili bir memleket basshysynyń nemese memlekettik bıliktiń joǵary organynyń halyqqa, turǵyndarǵa arnaǵan erekshe aktisin bildiredi. Máseleniń óte ótkirligi turǵysynan qaraǵanda, bizdińshe, Prezıdenttiń mundaı aýqymda qujat qabyldaýynyń ózi tekten-tek bolyp otyrǵan joq. Adamzat tarıhy budan eki jarym myń jyl buryn dáýren keshken «patshalardyń patshasy», parsynyń Ahemen áýletiniń urpaǵy Uly Kırdiń qolbasshy retindegi jeke óziniń, sondaı-aq, ata-babalarynyń iri jeńisteri men qaıyrymdylyq isteri tizimin sazdy sılındrdiń be­tine syna jazýmen oıyp qaldyrýǵa pármen bergen kezinen bastaý alatyn manıfestiń san alýan túrimen tanysyp kórdi. 1879 jyly Vavılon jerinde júrgizilgen qazba jumystary kezinde tabylǵan osynaý artefaktten keıin de osy tektes qanshama qujattar ómirge keldi. Olardyń arasynda shotlandtyń presvıterıan dinin qorǵaý men Reseıdegi dvorıandardyń erkindigin saqtap qalýǵa arnalǵan manıfesterden bastap, álemniń ártúrli elderindegi anneksııa men krepostnoılyq quqyqty joıýǵa deıingi taqyryptardy qamtıtyn áldeneshe ondaǵan qujattar boldy. Osy saptan biz keıinirek kúl­li álemniń saıası qurylymyn óz­gertýge birden-bir sebep bolǵan K.Marks pen F.Engelstiń birlesken eńbekteriniń jemisi – 1848 jyly jaryqqa shyqqan «Kommýnıstik partııanyń manıfesin» de kórer edik. Bulardan basqa, belgili jazý­shylardyń, ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleriniń qol qoıýlarymen áskerı qyzmetke mindettep tartýǵa qarsylyq retindegi qarsylyq manıfesi de, ıtalıan fashızminiń áreketine baǵa berý túrindegi ma­nıfesi de kezdesti. Biraq búkil ǵalam jurtyn tutanyp ketkeli turǵan soǵys órtinen saqtandyrǵan, álemniń jetekshi elderin mılıtarızm ıdeıasynan bas tartýǵa shaqyrǵan tap mundaı manıfest buryn-sońdy kezikpegen. Ondaı qujatty ǵalamnyń san ǵasyrlyq shejiresinde birinshi bolyp ıadrolyq jarylystar zardabyn tartqan Qazaqstan basshysy usynyp otyr. Den qoıyp oqyǵan árbir adam osy manıfesten ózderine kerekti kóptegen qundy derekter de taba alady. Ǵalymdardyń esebi boıynsha, álem órkenıetiniń osy kezge deıin 15 myńnan astam soǵysty bas­tan ótkergeni de shyndyq. Munyń ózi adam balasynyń ár jyl saıyn 3 soǵysqa kıligip turǵanyn kórsetedi. Tym arǵy ejelgi dáýirlerge endep barmaı-aq óz zamanymyzdy mysalǵa alatyn bolsaq, 66-70 jyldarda qylyshynan qan tamyzǵan ataqty Iýdeı soǵystarynan bastap, 2003 jylǵy Parsy shyǵanaǵyndaǵy ekinshi soǵysqa deıingi aralyqta adamzat ókilderiniń beıbit kúnde kirpik aıqastyryp, tynysh uıyqtaǵan kezderi óte sırek. Osynyń bári kim-kimdi de oılandyratyn jaıt bolýy tıis. Osyǵan oraı aıtylatyn taǵy bir derek, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń qazirgi tańdaǵy málimeti boıynsha, jyl saıyn 59 mıllıonǵa jýyq adam ómirden ótedi. Demek, orta eseppen sekýnd saıyn 12 adam baqılyqqa attanady. Al árbir 102 sekýndta bir adam Jer betindegi urys qımyldarynyń barysynda oqqa ushyp, opat bolyp jatady. Munyń syrtynda halyqaralyq terrorızm dúrbeleńi jyl ozǵan saıyn qaharly sıpat alyp keledi. Bul qanquıly áreketter endi jekelegen elderdiń sheńberine uıa­laǵan urymtal jarylys bolýdan qalyp, tutas bir qurlyqtardy ýysynda dirildetip ustaıtyn atyshýly qandy oqıǵalarǵa aınaldy. Osynyń saldarynan buryn qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan mamyrajaı kúndi bastan keship, ýyzdaı uıyp otyrǵan kóptegen elderdiń turǵyndary aıaq astynan búlinshilikke ushyrap, torǵaıdaı tozǵan jurttyń basqa jaqqa qaraı jóńkile aǵylýy úırenshikti úrdiske ulasty. Elbasy atap kórsetkendeı, «mıllıondaǵan bosqyndar, qalalardyń qıraýy, qundy tarıhı eskertkishterdiń joıylýy ádettegi shyndyq» bolyp bara jatyr. Buǵan adamzat úshin qasiretti saldarlar ákeletini baıaǵydan aıan bolǵan «qyrǵı-qabaq soǵystyń» áseri de az emes. Onyń ótkir júzinde qylpyp turyp qalǵan dúnıe qazir yryqsyz yrǵatylyp, shamadan tys shaıqatyla tústi. Qazir jer betindegi tynyshtyq tek sońǵy jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde qalyptasqan tabandy saıası ustanymnyń arqasynda ǵana óziniń salmaqty sıpatyn saqtap tur. Biraq shólmektiń myń kúnde emes, bir-aq kúnde synatyny sııaqty, bul shydamnyń da shart synyp ketetin shegi bolsa kerek. Álbette, álemdegi beıbit ómirdi saqtap qalý, beıbit zaman tirshiligin qurý kerektigi jóninde oı kóterip, dabyl qaqqan tolymdy tarıhı tulǵalar buryn da bolǵan. Ár dáýirde ómir súrgen ondaı qaıratkerler Jerdiń betin soǵyssyz jáne janjalsyz tirliktiń uıasy etip jasaý týrasynda talaı márte másele kótergen. Máselen, fılosoftar men gýmanıster adamnyń adamǵa jasaıtyn zorlyq-zombylyǵy men óktemdiginiń eshbir maǵynasy joq ekendigi, sebebi, adamnyń janýardan artyqshylyǵy qaıyrymdylyq pen zulymdyqty bir-birinen ajyrata biletindiginde, sondyqtan, onyń óktemdikke óktemdikpen jaýap qaıtara alatyny týraly myńdaǵan kitap jazyp shyqqan eken. Alaıda, adamzattyń barynsha jetilgen búgingi zamanynyń ózinde álemdegi kóptegen memleketter úshin óz turǵyndaryna da, basqa memleketterge de qarsy zorlyq-zombylyq kórsetý onyń saıası áreketteriniń quramdas bir bóligi bolyp qalyp otyr. Adam balasyn jappaı qyryp-joıýǵa arnalǵan joıqyn qarý-jaraqtardy shyǵarý úshin bólinetin shyǵyndar men bıýdjet qarjylarynyń kólemi jyl sanap azaıý ornyna, kerisinshe eselep artyp barady. Kezinde osyndaı tendensııadan saqtanǵan J.J.Rýsso, I.Kant, Dj.Lokk, M.Gandı, L.Tolstoı, F.Dostoevskıı sekildi adamzattyń ozyq oıly ókilderi soǵysqa qarama-qarsy balama retinde zorlyqsyz ómir súrý tujyrymdamasyn usynyp edi. «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep», degen edi ǵoı uly Abaı. Álem saıasatyndaǵy zorlyq-zombylyqsyz tirshilik etý ıdeıasy, aınalyp kelgende, soǵys áreketteri eshkimge de tıimdilik ákelmeıtin halyqaralyq orta qalyptastyryp, onyń memleketter arasyndaǵy qarym-qaty­nas qoldanysynan ózinen ózi shyǵyp qalatyndaı bolýyna aparyp soqtyrýǵa tıis-tin. Al mundaı halyqaralyq orta ornatý úshin eń aldymen memleketter arasyndaǵy senim deńgeıiniń ólshemin júzege asyrý, bazalyq quqyqtyq jáne moraldyq-etıkalyq máseleler jónindegi kelisimdi qamtamasyz etip alý qajet. Sonymen qatar, adam balasynyń adamgershilik keskin-kelbeti men adamzattyń osy kezge deıin ómirdiń barlyq salalarynda qol jetkizgen beıbitshilikti damytý deńgeıi arasynda paıda bolǵan túpsiz qurdymdy joıý kerek. Zorlyq-zombylyqsyz tirshilik etý tujyrymdamasy oǵan qol jetkizý maqsaty men oǵan jumsalatyn qarjynyń bir-birimen úılesimdi bolýyn da talap etedi. Sondyqtan álem saıasatyndaǵy zorlyq-zombylyq jasamaý qaǵıdattary tek adam men onyń ómiri qundylyq bolyp eseptelip, adamnyń ar-namysy men jeke tulǵasy ekonomıkalyq múdde, qarý-jaraq jasaý básekesi sekildi búgingi ǵalamdyq deńgeıdegi mańyzdy máselelerden joǵary bolyp tanylǵan kezde ǵana júzege asatyny aqıqat. Al osy beıbitshilikti saqtap qalýdyń búgingi tańdaǵy basty sharttarynyń biri – Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi sharttyń óz dárejesinde oryndalmaı jatqan zamanynda zorlyq-zombylyqsyz álem ornatý jónindegi ıdeıanyń is júzine asýy múmkin emes jaıt. Qazaqstan Prezıdentiniń máseleni tap bulaı tótesinen qoıyp otyrǵany da sondyqtan. О́ziniń manıfesinde Nursultan Nazarbaev: «Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyr. Ajal sebetin qarý men ony daıyndaý tehnologııalary iri derjavalardyń qosarlanǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge taraýda. Olardyń terrorshylardyń qolyna túsýi – ýaqyt óte kele ábden bolýy múmkin nárse», – degendi de sol sebepti ashyp aıtty. Mine, qaýiptiń úlkeni de sonda, eger kúnderdiń kúninde jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarýlar lańkester tobyrlarynyń qoldaryna jazataıym túse qalsa, adamzat bala­synyń ishkeni – iriń, jegeni jelim bolatyn shaǵy sol kezde oryn alady. Al Nursultan Ábishulynyń budan týra 25 jyl buryn Semeı polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan Memleket basshysy retinde bul ózekti máseleni tap osylaı qabyrǵadan qoıyp, tótesinen tartýyna tolyq quqy bar. Sol sebepti de Qazaqstan Prezıdentiniń sammıtte aıtqan: «Jeri ıadrolyq qarý synaý úshin polıgon retinde paıdalanylǵan, 500 ıadrolyq synaqtyń nátıjesinde 1,5 mıllıonnan astam azamaty men aýqymdy terrıtorııasy radıasııa zardabyna ushyraǵan elimizdiń tarıhı tájirıbesi bizdi qaýipsizdiktiń sıpatyn basqasha túsinýge alyp keldi», – degen málimdemesi óz tyń­daýshylaryn kámil ılandyrdy. Osynda sóılegen sózinde Memleket basshysy Qazaqstan halqynyń qol­daýy arqasynda keńes zamanynan beri kele jatqan Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵanyn, sodan keıin elimiz óz aýmaǵyndaǵy barlyq ıadrolyq qarýdan bas tartqanyn tilge tıek etti. Nursultan Nazarbaevtyń sol kúnderi AQSh-tyń «The Hill» atty kúndelikti saıası gazetinde jarııa­lanǵan «Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt: ilgeri bastaǵan jol» dep atalatyn maqalasynda da álemdi ıadrolyq apattyń qyrǵy­nynan saqtap qalýdyń birsha­ma tyńǵylyqty tujyrymdary atap ótildi. Manıfestegi oılardy tarqatyp aıtýǵa arnalǵan bul maqalada: «Qarý jáne ıadrolyq materıaldar qoryn joıý óńirimizge qaýipsizdik pen turaqtylyq ákeldi. Alaıda, áldeqaıda berik qaýipsizdik barlyq taraptyń ózara qaýipsizdigine baǵyttalǵan qurylymdar arqyly ǵana qamtamasyz etilýi múmkin», – dep ashyp kórsetilgen. Memleket basshysy mundaı úderistiń Ortalyq Azııada senim sharalaryn júzege asyrýdan bastalǵanyna da nazar aýdardy. Bul yntymaqtastyq keıin Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan ada óńir retinde jarııalaýǵa yqpal etip, óńirdegi beıbit tirshiliktiń turaqtana bastaýyna sebepker bolǵan. Munyń bári, joǵaryda atap ótilgendeı, memleketter arasyndaǵy senim deńgeıiniń ólshemin júzege asyrý kerektigin aıǵaqtaı túsedi. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda bul maqsatta qolǵa alǵan qandaı da bir sharanyń bári zaıa ketedi. Qazaqstan Prezıdenti osy oraıda ýran baıytý isin jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaýǵa múmkindik beretin dárejege jetkizýge jol bermeý kerektigine toqtaldy.Sondyqtan da Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttik álemde alǵashqy ret Qazaqstanda Tómen baıytylǵan ýran bankin qurýǵa sheshim qabyldady. Bul bizdiń elimizge jáne onyń basshysynyń beıbitshilik súıgish syndarly saıasatyna berilgen úlken baǵa. Fransýzdyń klassık jazýshysy Antýan de Sent-Ekzıýperı budan 70 jylǵa jýyq ýaqyt buryn: «Adam bolý – óz jaýapkershiligin seziný degen sóz. Sebebi, seniń ózińe qatysty bolyp turmaǵan joqshylyqtyń aldynda uıalý. Joldastaryń qol jetkizgen árbir jeńis úshin maqtaný. Bir kirpishti ornyna qalap turyp, ózińniń beıbit ómir qurýǵa úles qosyp jatqanyńdy seziný», – dep jazǵan eken. Al Nursultan Nazarbaevtyń manıfesinde onyń kúlli adamzat aldynda turǵan álemdik aýqymdaǵy problemalar úshin ózin jaýapty sezinýshiligi anyq seziledi. Álemdik deńgeıdegi lıderdiń sol sebepti de adamzatqa «XXI ǵasyr: soǵyssyz álem» degen keń aýqymdy baǵdarlama qabyldaý jóninde usynys bildirýi ábden oryndy bolyp kórinedi. Erkin QYDYR, «Egemen Qazaqstan»