Til tutas bolsa, el tutas

О́tken 2010 jyldyń sońynda, anyqtap aıtsaq, Táýelsizdik kúni qarsańynda Astana qalasynyń bir top zııalylary «Tilderdi qol­da­ný men damytýdyń 2011-20 jyl­­­­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­la­masy» degen Úkimettik jo­­­baǵa qa­tysty, óz málimdemesin jasady desek, osy usynys-ún­deý­di barlyq gazetter ilip áke­te­tin­deı, artynsha barlyq basy­lym­dar «atoı» sala­tyn­daı kórin­gen. О́ıtkeni, qalyń buqaraǵa kerek­tiniń tamyryn tap basqan, áleý­mettiń biteý jarasyn ashýǵa paı­daly bastama osyndaı-aq bolar. Biraq... aınala jym-jyrt... Tó­men­degi maqalany osy para­doks­tiń syry men ta­bı­ǵatyna úńi­lýge de­gen shaǵyn tal­py­nys dep qa­byldaǵan jón. Áńgime qoǵamnyń minezine qa­tys­ty bolǵandyqtan, ony sana men tilge anyqtama berýden bas­taıyn. Adam janynyń sıpattary men qasıetteri jıyntyǵyn «sana» deımiz. Saıyp kelgende, jan tazasy men sana tazasy bir uǵym. Al tilge keler bolsaq, ol qa­ty­nastyń jáne kúlli mádenı-rýhanı damýdyń pármendi quraly. Gáp sonda, eki fenomen (til men sana) ózara áser etpeı qal­maı­dy, biri ekinshisiniń etegine ta­­bıǵı túrde jar­masyp júredi. Sondyqtan til to­qy­raǵan jerde, sananyń tolysýy ne­ǵaı­byl, bál­kı múmkin emes. Bul – bir. Kelesi aıtarym: adamzat tarı­hy bizge bir eldiń basqa jurttyń jer, sýyn jaýlap alýyn pash etedi. Muny otarlaý, ıa bolmasa bas­qynshylyq deıdi. Qarýmen otarlaý – jaǵalaýǵa urǵan soıqandy tol­qyn sııaqty, kúshi sarqylsa boldy, keri qaıtady. Al, bir til­diń ekinshi tildi jaýlap alý ereksheligi nede? Bul álem boıynsha tek ótken ǵasyrdyń sońynda ǵana qar­qyn alǵan, sondyqtan syry beı­málim qubylystyń biri. Bál­kim, bizdiń qoǵamda oryn alyp otyrǵan tilge, asa názik máselege degen janashyrlyq joqtyqtyń, beı­qamdyq pen qapersizdiktiń syr-sebebi osy arada bolar. Tildiń ári-sári shalajansar hal­de bolýy ultqa qater tóndi­re­tini kúmánsiz. Ony birinshi kezekte jańa aıtqandaı, sana saıaz­dy­ǵy­nan kóre alamyz. Dálelge kúndelikti ómirden birer mysaldardy keltire ketelik. Jurt aýzyna qaraǵan azamatta­ry­myz biriniń sózin biri totyqustaı qaıtalap júr. Máselen, keıbireýleri «О́zge elderden oıqastap oz­dyq» (buǵan ǵylymnan, rýhanı­lyq­tan, demografııadan dáleliń káne, jetilýdi toqtyqpen shatas­tyr­saq, qudaı urdy) dese, endi bireýler «20 jyl – qas qaǵym ǵana sát» dep qasqaıady. Shyndyǵynda bul bir tolqyn aýy­satyn ýaqyt qoı. Myna shapshań zamanda 20 jyl túgili, nebary 10 jyl ishinde urpaqtar sabaqtastyǵy úzilmek. Kóziń kúnde kóredi, áke men bala, ata men nemere arasyndaǵy tildik qatynas qıyndaǵandyǵyn, oǵan dá­­lel kerek emes. Mynaý da aıta-aıta jaýyr bol­ǵan mysal, memlekettik mekemelerde is-qaǵazdar aldymen orys tilinde daıarlanady, onan soń qazaqshaǵa esh sapasyz, shala-shar­­py aýdarylǵan bolady. Qor­lyq emeı ne?! Memlekettik tildiń ǵylymdaǵy jáne ultaralyq qa­ty­nastaǵy róline de qarnyń ashady. Estýimizshe, qazaq tiliniń ǵy­lym salasyndaǵy úlesi 10 paıyz­dan aspaıdy. Al onyń ultaralyq qatynas tili retindegi rólin sóz etýdiń ózi de uıat. Qazaq mek­tep­teriniń sany kóbeıýde desedi. Biraq bul jubanyshymyz kóshe­niń, ınternettiń, barsha aqparat tas­qynynyń astyna kómilip qaldy. Abaı zamanynda qazaqtyń tili, dili mármár tastaı tutas bolsa, dini de sondaı tutastuǵyn. Qazirgi alashubar tildik ahýal elimizde túrli dinderdiń qaýlap, onyń ishinde ıslam tarmaqtary kóbeıýine qunarly topyraq bolýda. Qaı qyrynan qarasaq ta, ana tilimizdiń sharasyzdyǵynyń kýá­simiz. Qazirgi ózge tildiń jyldan jylǵa údegen basqynshylyǵyna qa­rap otyryp, ana tilimizdiń ke­ńestik kezeńdegi jaǵdaıyna jy­lap kórisetin boldyq. Eń sora­qysy, jas býyn sanasynda qazaq tili kereksiz, paıdasyz degen teris pikir ornyǵýda. Tildi bilmeıdi emes, bile turyp sóılemeıtin top­tardy qaıtersiń. Qoryta aıtqanda, til men sanany birin birine kiriktirip, olar­dyń bólip-jarýǵa kelmeıtin tu­tas arhıtektýrasyn, úılesimin ta­býdyń ýaqyty jetti. Tildiń da­mýy men qoǵamnyń rýhanı kelbeti qalyptasýyn ortaq arnaǵa bu­ratyn biregeı baǵdarlama, jańa ıdeologııalyq ustanym kerek. Astanalyq bastamashyl top ún­deýlerin: «Ana tilin, Kons­tı­týsııa­da jazylǵan memlekettik tildi 33 jyl oqyǵan álemde eshbir ha­lyq, eshbir memleket joq» degen sóz­dermen aıaqtapty. Muny qur baıbalam dep kim aıtar. Aı­na­la­ıyn aǵaıyndar-aý, bul ahýal taǵy on jylǵa jalǵassa, onda ne boldyq?! Qysqasynan qaıyrǵanda, memlekettik tildi qajetsinbeıtin, kerek deseńiz, oǵan qarsy áreket­tegilerdiń qarasy jyldan jylǵa molaıyp, qalyń nópirge aınaldy qazir. Tili sorlaǵan eldiń salt-sanasy solǵyndap, rýhy azyp-tozyp, tó­menshikteıtinin kóre bilgen ult kó­semi Ahmet Baıtur­synov: «Tildiń ól­geni, halyqtyń ólgeni» dese, Ha­lyq qaharmany Baýyrjan Mo­mysh­uly: «Qazaq pen qazaqtyń qa­zaqsha sóıles­pe­geninen qorqa­myn» degen. Abaı, Muh­tardyń tilinen jerigen, eldiń muń-zaryna mıy­ǵynan kúletin to­ǵyshar toptardan ne qaıyr, ne úmit? Joǵaryda aıtylǵan oı-pi­kir­le­rim­di Abaıdyń: «Paıda oı­lama, ar oı­la» degen aqyl-keńe­simen bekiteıin. «Ar» uǵymynyń sózdik maǵy­na­sy ojdan, uıat dep bilemiz. Al, termındik maǵyna­syna kelsek, ol – ádil­dik, ádil bolý. Sol sebepti, «arly adam» men «ádil adam» jaqyn uǵym­dar. My­salǵa qarııalar bata bergeninde: Ar-ádilet azyq bolsyn, Júrgen jeriń jazyq bolsyn, – dep jatady. Abaıdyń 38­-­sózinde: «Bálkı ǵadalet barsha izgiliktiń ana­sy dúr. Nysap, uıat – bular ǵa­da­letten shyǵady» dep túıetini de sol. Iá, ádilet – kez kelgen qo­ǵam­nyń irgetasy. Ony jetilýdiń, be­reke-birliktiń eń zor zańy dese de bo­lady. Tildiń, rýhanııattyń da­mýy, árıne, osy qudaıylyq zań­nyń aıasynda ótedi hám onyń bir úlken tarmaǵyn quraıdy. Sondyqtan eldigimizdiń máni, tá­ýel­sizdigimizdiń muraty – memlekettik tildi tuǵyryna qon­dyrýǵa asy­ǵaıyq, aǵaıyn! Ǵa­syr­lar asý­yn­­­da sa­namyz tentirep, qap dep san soǵyp, qa­py qalmaý úshin, eń bas­tysy, álem­dik tarıhta qazaq bolyp qal­ǵy­myz kelse, as­ta­nalyqtardyń «Tildi úı­renýge 3 jyl» degen ura­nyn bir ki­sideı qoldap, iske asyr­ǵan abzal. Bul ar-ádilettiń ta­laby ári keleshek ur­paq aldyndaǵy paryzymyz ekeni haq. Asan OMAROV.