Onda túrki ǵulamalarynyń mol murasy saqtalǵan
Keńestik jyldary Máskeýde ótken halyqaralyq konferensııalardyń birinde musylman elderi men Eýropa jurty ǵalymdary arasynda órkenıet, mádenıetke baılanysty pikirtalas boldy. Eýropa oqymystylary: «Islam arab órkenıeti degen bar, biraq túrki órkenıeti, mádenıeti degen joq» dep boı bermedi. Al biz: «Sol ıslam órkenıetine túrki halqynyń da mol úles qosqanyn nege umytasyzdar? Ásirese, maýarannahrlyq – Ortaazııalyq ǵalymdardyń róli erekshe emes pe edi? Álem maqtanyshtary, túrki tekti, Shyǵys Arıstoteli atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı, Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Ábý Álı Ibn Sına, ál-Buharı, Nızamı Gánjaýı, Fýzýlı, Maqtumquly, Mahmýd Qashǵarı, Júsip Balasaǵunı, Álisher Naýaı, Muhammed Haıdar Dýlatı, Ulyqbek, sondaı-aq ózi hám urpaqtary Úndistandy 300 jyl bılep, artyna mol rýhanı mura qaldyrǵan Muhammed Zahır ad-dın Babyr she? Olar ıslam álemi ǵana emes, búkil adamzat maqtanyshy emes pe?!» deımiz.
Ál-Farabı degennen shyǵady, 60-jyldardyń sońynda Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýty janynan ál-Farabı murasyn zertteıtin ortalyq ashylsa, 1973 jyly Azııa jáne Afrıka elderi jazýshylarynyń halyqaralyq V konferensııasy, 1975 jyly Almatyda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1100 jyldyǵy atalyp ótti. 1983 jyly ataqty Muhammed Zahır ad-dın Babyr (1483-1530 j.j.) babamyzdyń týǵanyna 500 jyl tolǵanda, «Pravda» gazeti arnaıy maqala basty. Osyndaı oıshyl, danalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan doktorlyq, kandıdattyq dıssertasııalar qorǵalyp jatty.
Osy kúnderi solardyń bári 60-jyldardaǵy jylymyq áseriniń yqpaly eken-aý dep oılaımyn.
Qazaq jeriniń rýhanı ortalyqtary Otyrar men Isfıdjab-Saıram, Túrkistan men Saýran, Syǵanaq pen Jent, Taraz ben Balasaǵunnan shyqqan ǵulamalardy zertteýge degen yqylas, qazaq dalasy juldyzdarynyń rýhanı jazba murasyn zerdeleýge degen ińkárlik meni sol 70-jyldary Soltústik Afrıkanyń batysyndaǵy Marokko, sońyra 1985 jyly Týnıske jeteledi. Odan oralǵan soń ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-den arab bólimin, keıinirek, sonyń negizinde 1989 jyly shyǵystaný fakýltetin ashtym.
Áıtse de, arab, parsy jurtynan tabylǵan tek on san ál-Farabı men Syǵanaqqa, Túrkistanı men Tarazılerdiń ǵylymı murasy ǵana emes, olardan da basqa oıshyldarymyzdyń da muralaryn zertteýge degen yntyzarlyq meni Úndistan men Pákistanǵa da alyp bardy. Ol jerlerdiń rýhanı ordalarynan tek Qazaq eli ǵana emes, sondaı-aq Orta Azııa, ıaǵnı Maýarannahr danalaryn izdedim. Aqyrynda olardyń qoljazba qorlarynan «shań basyp» jatqan dúnıelerin taptym.
Jazba jádigerlikter (qoljazbalar, manýskrıpter) ádette mazmunyna qaraı dinı, fılosofııalyq, ǵylymı-jaratylystaný, tarıhı, ádebı jáne t.b. bolyp bólinedi. Álemniń túrli kitaphanalary men qoljazba qorlarynan olardy tabý, kóz maıyn taýysyp zerdeleý, bastyrý, olarmen jurtty tanystyrý ınemen qudyq qazǵandaı asa qıyn da aýyr is ekendigi málim. Belgisiz qoljazbalar men manýskrıpterdi ajyratyp oqý, traktattardy ashý-anyqtaý, jarııalaýǵa daıyndaý, oqýshylarǵa tanystyrý ótkendi qalpyna keltirip qana qoımaı, óz halqyńnyń jáne ózge de jurttyń tarıhı-mádenı murasyn zertteýdiń jańa betterin ashady. Bul, árıne, ıgi is. Sol sebepti de, Kashmırdiń kitaphanasy men muraǵaty, rýhanı murasyndaǵy jazba dúnıelerdi qarap shyqqan soń, osy maqalany jazýǵa bel baıladym.
Biz jalpy maýarannahrlyq qana emes, sondaı-aq, ortaazııalyq danalardyń bárin de ıgiligimiz dep sanaımyz.
Iá, sonymen ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń sońy men jańa ǵasyr basynda qazaq dalasynan shyqqan ǵulamalar men oıshyldardyń jazba muralaryn túrli elderdiń kitaphanalary men qoljazba qorlarynan kóp izdedim. Tek arab, parsy jurty ǵana emes, sondaı-aq birneshe ret Úndistanda, ásirese, onyń Gımalaı taýlarynyń arasyndaǵy Kashmır ólkesine de bardym. Saparym sátti boldy. Ol jerden túrki halqy hám Qazaq eliniń de birtýar azamaty, maqtanyshy, tuńǵysh tarıhshymyz Muhammed Haıdar Dýlatıdiń (1499-1551 j.j.) zıratyn taptym. 1999 jyly IýNESKO-nyń aıtýly merzimder is-sharasyna onyń 500 jyldyq mereıtoıy kirgizilip, Úndistanda ǵana emes, ózge de birqatar jurttar ony halyqaralyq ǵylymı konferensııalarmen atap ótti.
Úndistan men Qazaq eliniń tarıhy, mádenı, ádebı, ǵylymı, rýhanı baılanysy tereńde. Igi baılanys úrdisi bul elmen eshýaqytta toqtaǵan emes. Orta Azııanyń kózi ashyq, kókiregi oıaý talaı azamattary erteden-aq osy elge baryp tursa, ol jurttyń da uldary bizdiń otanymyzǵa atbasyn burǵan. Ásirese, Jibek jolymen ári-beri kerýender almasý turaqty boldy. Ol kúni keshege deıin jalǵasty, Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń da túrli sala boıynsha barys-kelis óristeı túsýde.
Osy rette eki jaqty ǵylymı, mádenı, rýhanı baılanystyń jóni bólek. Kashmırge barǵan saıyn osy ýalaıattyń kindik qalasy Srınagardaǵy ýnıversıtet kitaphanasynda bolmaı ketken emespin. Meni qyzyqtyratyny orta ǵasyrlarda ómir súrgen Orta Azııa – maýarannahrlyq babalardyń da osy elde bolýy múmkin jazba muralary.
Ortalyq Azııa aımaǵyn zertteý úshin Kashmır ýnıversıteti janynan 1978 jyly Ortalyq Azııany zertteý ortalyǵy qurylǵan. Aımaqqa, árıne, Qazaqstan da kiredi. Ortalyq Úndistan men Ortalyq Azııanyń mádenı, ǵylymı, tarıhı baılanysyn jeke jáne birigip te zertteýdi maqsat etken. О́ıtkeni, Úndistan úkimeti Kashmırdi Ortalyq Azııa men Úndistandy baılanystyryp turǵan kópir sanaıdy.
Qazaqstan táýelsizdik alyp Úndistanmen dıplomatııalyq qatynas ornatqan soń, eki eldiń dostyǵynyń belgisi retinde Nıý-Delı kósheleriniń birine Abaıdyń, Almaty kósheleriniń birine Gandıdiń aty berildi. R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty Úndistanmen birlesip Delıde jáne Almatyda birneshe halyqaralyq is-sharalar ótkizdi. Kashmır ǵalymdary, qoǵam qaıratkerlerimen túrli konferensııalarda ushyrasyp, suhbattasý barysynda olar: «Kashmır halqynyń musylman bolýyna Orta Azııadan kelgen sizderdiń 600-700-deı babalaryńyzdyń eńbegi zor» degendi jıi aıtady.
TARIH. Mundaı shyǵarmalar ishinen, árıne, Muhammed Haıdar Dýlatıdyń (1499-1551 j.j.) «Tarıh-ı Rashıdıiniń» qoljazbasy kóńil aýdarady. Onyń Srınagar ýnıversıteti kitaphanasyndaǵy kóshirmesin Kashmır ǵalymdary HVI ǵasyr sońyna jatqyzady. Myrza Haıdardyń atalmysh eńbegi jalpy Tájikstan, Iran, Úndistan, Pákistan jáne ózge de birqatar Eýropa elderinde bar. Sonyń ishinde, Kashmır nusqasyn Myrza Haıdar ómir súrgen kezeńge eń jaqynyraǵy deýge bolady.
Myrza Haıdar Kashmırde 1532-1533 jáne 1540-1551 jyldary eki ret boldy. Eki merzimniń áýelgisinde ol bul elde birneshe ǵana aı bolsa, al ekinshisinde 11 jyl bılik qurdy.
«Tarıh-ı Rashıdıdi» Myrza Haıdar 1542-1546 jyldary dál osy Kashmırde jazǵan. Ol «eki dápterden», ıaǵnı eki úlken bólimnen turady. Birinshisinde Maýarannahrdaǵy Shaǵataı áýleti qurǵan memlekettiń HIV ǵasyr ortasyna taman birjola ydyrap, ekige bólinýi, Moǵolstan degen atpen belgili bolǵan shyǵys bóligine bedeldi de belgili taıpa – dýlattardyń kúshimen derbes memlekettiń negizi qalanǵany jaıly baıandalady. Al «ekinshi dápterdiń» tarıhı-memýarlyq sıpaty basym. Munda ol óz ómirbaıanyn tilge tıek etken ári ony «birinshi dápterden» buryn týyndatqan.
Ol Kashmırdi «Tarıh-ı Rashıdıdiń» birneshe taraýlarynda sıpattaǵan.
Myrza Haıdardyń «Tarıh-ı Rashıdıi» uzaq jyldar qoljazba kúıinde qalyp kelgendigine qaramaı tarıhı derekteriniń naqtylyǵy, dáıektiligi, aıqyndylyǵy men shynaıylyǵyna oraı Úndistan, Pákistan, Aýǵanstan, Iran hám Orta Azııanyń ǵana emes, sondaı-aq Eýropa elderi ǵalymdarynyń da nazaryn aýdarýmen keledi.
Srınagar ýnıversıtetiniń qoljazba qorynda «Tarıh-ı Rashıdıdiń» eki kóshirmesi bar. Áýelgisi Myrza Haıdar qaza tapqan kezge jaqynyraq bolsa, ekinshisi, keıinirek kóshirilgen sekildi. Sondaı-aq, Haıdarabad (Úndistan) Ortalyq kitaphanasynda «Tarıh-ı Rashıdıdiń» 1590-1591 jyl degen merzim kórsetilgen de kóshirmesi bar.
Kashmırdegi ortaǵasyrlyq tarıhı eńbekter ishindegi taǵy bir asa qundy týyndy Sharaf ad-dın Álı Iazdıdyń (?-1454) ataqty «Zafar namesi» («Jeńis namesi»). Irannyń Iazd shaharynyń týmasy Sharaf ad-dın Ámir Temirdiń (1336-1404 j.j.) jylnamashysy edi. Ol qaharly ámirshiniń joryqtary, jaýlap alǵan elderi, bolǵan jerleri jaıly parsysha jazǵan. Ony ol Ámir Temir 1404 jyly dúnıeden ótken soń, 1425 jyly aıaqtap, Ámir Temirdiń tórtinshi balasy Shahrýhqa (1402-1447 j.j.) syı etken. Onyń atalmysh týyndysynyń qoljazbasy da «Tarıh-ı Rashıdı» sekildi álemniń birqatar jurttarynyń qoljazba qorlarynda kezdesedi. Sonyń ishinde biz ushyratqan kóshirmesi, joǵaryda aıtylǵandaı Kashmırde de tur. «Zafar name» sońǵy jyldary orys tilinde de jarııalandy. Bul dúnıeniń qundylyǵy – onda Orta Azııa jurty arasynda Qazaq eli týraly da málimetterdiń barlyǵynda.
Myrza Haıdar «Tarıh-ı Rashıdıdi» jazǵanda osy eńbekke de súıengen. Oǵan siltemeler jasap otyrǵan.
Kashmırden Ámir Temirge qatysty «Zafar name Tımýrı» – «Temirdiń Jeńis namesi» degen óleńmen jazylǵan eńbekti de kórdik. Avtory Abdýlla Hatıfı (?-1521) qaı jyly týǵany belgisiz, parsy tildi aqyn. Ol Maýlana Nur ad-dın Abd ar-Rahman Djamıdyń jıeni. Naǵashysynan kóp úırengen. Abdýlla Hatıfı «Bestikke» – «Bes kitapqa» kirgen «Láıli Májnún», «Haft Manzar», «Tımýr name» atty jáne t.b. shyǵarmalar jazǵan.
Keıbir derekterde «Zafar name Tımýrıdi» ortaǵasyrlyq ortaazııalyq aqyn Lútfı de jazǵan. Ony ol Ábý-l Qasym Fırdoýsıdiń (940-1030 j.j.) «Shahnamesine» eliktep týyndatqan. Biraq aıaqtaı almaǵan. Bul dúnıesin Lútfı Ámir Temirdiń uly Shahrýhtyń (1409-1447 j.j.) usynysymen qolǵa alǵan delinedi. Biraq zertteýshiler Lútfıdiń atalmysh eńbegi «jalǵyz-aq dana edi, sol sebepti ol bizdiń zamanymyzǵa jetpegen» deıdi.
Júz jasap dúnıeden ótken «Gúl jáne naýryzdyń» avtory Lútfıge Muhammed Haıdar Dýlatı «Jahan name» atty poemasyn jazýda eliktegen.
«Akbar name». Molla Hamıdýlla Shahabadı. Manzým (О́leńder). Farsı (Parsy tilinde). О́leńmen jazylǵan bul dúnıeniń avtory Molla Hamıdýlla Shahabadı. Avtor jaıly maǵlumat joq. Al shyǵarmanyń ýnıversıtet kitaphanasynan bes kóshirmesin ushyrattym.
«Akbar name». Avtory Ábý-l Fazl Allamı (1551-1602 j.j.). Akbar Shah (Ábý-l Muzaffar Djalal ad-dın Muhammed Akbar shah (1543-1605 j.j.) Muhammed Zahır ad-dın Babyrdyń (1483-1530j.j.) tórt ulynyń úlkeni Nasyr ad-dın Muhammed Humaıýnnyń (1543-1605 j.j.) balasy edi. humaıýn Iran saparynan oralyp, Úndistan bıligine qaıta ıe bolǵan soń, bir-aq jyl taqqa otyryp, 1556 jyly osy kúngi Delı qalasyndaǵy qamaldaǵy kitaphana baspaldaǵynan túsip kele jatyp, uzyn kóıleginiń etegine oralyp qulap, qaıtys bolǵan. Bul Kashmırde Muhammed Haıdar Dýlatı qaza tapqan 4 jyldan keıingi oqıǵa.
Taqqa endi humaıýnnyń 13 jasar uly Akbar otyrdy. Ol Babyr urpaqtary arasynan Úndistandy 50 jyldaı bıledi. Jalpy taq úshin talasta Úndistandy ózinen tartyp almaq bolǵan jaýlaryn qıratyp, taqqa myǵym otyrǵan Akbar týraly hıkaıalar kóp. Akbar 1605 jyly osy kúngi Agra qalasy mańynda dúnıe salǵan. Agradan 20 shaqyrymdaı jerde baq ishinde onyń kesenesi bar. Men Úndistanǵa barǵan saparlarymnyń bárinde de baba kesenesine toqtap, Babyrdyń uly urpaǵyna Qasıetti Quran baǵyshtamaı ketken emespin.
Akbar patsha Úndistan úshin kóp eńbek sińirgen. Úndistandy biriktirip, ýysynda myǵym ustaǵan. Kóptegen saraılar men qamaldar saldyrǵan. Mańyna kóp ǵalymdar jınap, ónerdi órkendetken. Onyń da kórgen, bilgeni, barǵan jerleri, joryqtary, soǵystary jaıly jazyp otyrǵan atalmysh Ábý-l Fazl Allamı (1551-1602 j.j.) atty ataqty jylnamashysy bolǵan.
Bılikke ıe bolǵan soń Akbarǵa áýelde Úndistan sekildi ulan-ǵaıyr eldiń Agra men Delı jáne Panjab qalalarynyń bir bóligi ǵana qarady. Onyń Úndistan úshin alǵashqy shaıqasy Panıpatta ótti. 1526-1527 jyldary Úndistandy Delı sultandarynan tartyp alý úshin bolǵan soǵys ta dál osy Panıpatta bolǵan edi. Babyr onda jeńiske jetti. Sol jeńisiniń qurmetine sol jerge meshit saldy. Men Panıpatta birneshe ret boldym. Meshitti de kórdim.
«Akbar namede» Akbar shahtyń balalyq shaǵy, Ortalyq Azııadaǵy túrli qantógis soǵystar, jańa Moǵol memleketiniń jáne onyń jas bıleýshisiniń ósý, qalyptasý joldary, onyń memleketti bıleý, halyqty basqarý tásilderi, júrgizgen reformalary, dinderaralyq teketiresterdi toqtata alýy, san dindi, ultty memlekette tynyshtyq ornata alýy sekildi jaıttar baıandalǵan.
Ol bılikti qolyna alǵan soń memlekettiń shekarasyn keńeıtti. Malva, Radjpýtan, Gýdjarat, Bengalııa, Bıhat, Sınd, Kashmır sekildi aımaqtardy óz ıeligine qosty. Birqatar ákimshilik jáne áleýmettik reformalardy júzege asyrdy. Akbar dinı ılahı – Qudaı dini dep ataǵan ıslam, úndi, jaınızm sekildi dinder qosyndysynan turatyn jańa din engizdi. Sopylardyń basyn qosyp, pikirtalastar uıymdastyryp otyrdy.
«Akbar namede» onyń kórnekti áskerbasy retinde tanylýy da jaqsy kórsetilgen. Ol joldardy jóndetti. Kerýen saraılar, ǵıbadathanalar, ǵajaıyp baqtar saldyrdy.
Akbar atasy Babyrdyń týǵan bólesi Muhammed Haıdar Dýlatıdi qazaǵa ushyratqan kashmırlik shııtterdi de jazalady. 1592 jyly ol Kashmırge baryp, dushpandaryn talqandap, bul jurtty da óz ıeligine qosyp aldy. Osynyń bári Ábý-l Fazl Allamıdiń «Akbar namesinde» sóz bolǵan.
Orta ǵasyrlarda Úndistanda ǵylym, bilim, ádebıettiń tili parsy tili boldy. Kúni búginge deıin saqtalǵan tarıhı, ádebı shyǵarmalardyń kópshiligi osy tilde bolǵanyn baıqaımyz. Babyr da, Myrza Haıdar da óz eńbekterin týyndatýda tek ana tilderi ǵana emes, sondaı-aq, parsy tilin de paıdalanǵan. Parsy mádenıeti sáýlet ónerinde de kórindi. Úndistan meshitterine buryndary kúmbez salý dástúri bolmaǵan desedi. Ony Úndistanǵa Babyr (1483-1530 j.j.) ákelse kerek.
Kashmırdiń qoljazba qorynda Qytaıdaǵy Shyǵys Túrkistanǵa baılanysty da «Tarıh Chını Týrkıstan» – («Qytaı Túrkistanynyń tarıhy») dep atalǵan eńbek bar. Ol da parsy tilinde. Soǵan qaraǵanda ony úndistandyq (kashmırlik) tarıhshylar jazdy ma eken dep oılaımyz. О́ıtkeni, Kashmır men Qashqarııanyń baılanysy úzilmegen.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Sýretterde: Delıdegi Humaıýnnyń kesenesi; M.H. Dýlatı