Jer máselesi – búginde Qazaqstanda eń kóp talqylanyp jatqan taqyryp. Áleýmettik jeliler jerdi jalǵa berý men satýdy retteıtin Jer kodeksiniń normalaryna qatysty postar men túsiniktemelerge toly. Bul kúnderi Facebook-te óris alǵan pikirsaıystardy barlyq ýaqytta birdeı syndarly deýge kelmeıdi. Ol normatıvtik emes leksıkany paıdalana otyryp, qatqyl daýyspen másele sheshýdi kóbirek eske túsiredi. Olardyń bári qazir Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń baqylaýynda. О́zderiniń ol týraly ne oılaıtyndyǵyn osy vedomstvo basshysynyń orynbasary Qaıyrbek О́SKENBAEV Tengrinews.kz-ke bergen suhbatynda baıandap berdi.
– Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, onyń ishinde sizdiń ózińiz jerdi satý men jalǵa berýdi qarastyratyn zańnama normalaryna qatysty adamdardyń áleýmettik jelilerdegi, óńirlerdegi sherýlerde aıtqan sózderine qatysty qandaı jaýap berer edińiz?
– Biz ony túsinistikpen qabyldaımyz. Adamdar zańdyq turǵyda tolyq dárejede saýatty bolmaǵandyqtan, atalǵan máseleni jetkilikti bilmegendikten, bálkim, bizdiń zań normalaryn sońyna deıin túsine almaǵandyqtan osylaısha alańdaýshylyq bildirip jatqan bolýy múmkin. Nemese olar bári de shynymen de solaı degen qańqý sózderge senip qalýda. Adamdar alańdaǵan kezde suraqtar qoıa bastaıdy. Biz zańda sheteldikterge de, sheteldik kompanııalarǵa da jerdi olardyń menshigine satý týraly normalardyń joq ekendigin, ondaıdyń bolmaǵanyn jáne eshqashan bolmaıtynyn túsindirýge tyrysýdamyz.
– Siz qalaı oılaısyz, jerdi jalǵa berý nemese satý normalary tóńiregindegi dúbilis nelikten dál qazirgi sátte týyndap otyr?
– Eger jer quqyǵyn retteý tarıhy týraly aıtar bolsaq, bul normalar erteden, sonaý 90-shy jyldardan beri bar. 1990 jyly bizde jer týraly alǵashqy zań qabyldandy, keıin oǵan ózgertýler engizildi, sol kezde túrli nusqalar boldy. Máselen, jerdi 3 jyldan 10 jylǵa deıin jalǵa, sonyń ishinde sheteldikterge de berý, sońynan 99 jyl bolyp ózgertildi, odan keıin shekteý engizildi, ol qazaqstandyqtar úshin – 49, sheteldikter úshin 10 jyl boldy. 2003 jyly Jer kodeksi qabyldanyp, onda jerdi jalǵa nemese jekemenshikke berýge qatysty barlyq osy normalar qamtyldy. 2014 jyly jalǵa berý merzimin 25 jylǵa deıin uzartýǵa qatysty sońǵy ózgerister engizildi. Osy quqyqtardy retteıtin Jer kodeksi 13 jyldan beri qoldanylyp keledi, osy ýaqyttar ishinde eshqandaı másele týyndaǵan emes. Bul másele nelikten dál qazir paıda bolyp otyr, shynymdy aıtsam, túsine almaımyn.
– Demek, 25 jylǵa deıin jalǵa berý merzimi týraly norma kúni búgin ǵana paıda bolǵan joq qoı?
– Bul normanyń engizilgenine bir jarym jyl boldy. Bul bólikke biz eshqandaı ózgertýler engizgen joqpyz. Múlde basqa máseleler, ıaǵnı jer paıdalanýshylar úshin ákimshilik kedergilerdi tómendetýge qatysty ózgertýler boldy. Alǵashqy engizilgen ózgertýdiń máni sol, buǵan deıin jer konkýrs boıynsha aýksıonda satylyp, tańdaý quqyǵy ákimde bolatyn, ıaǵnı jerdi qandaı túrde satý kerektigi jóninde ol jeke-dara sheshim qabyldaıtyn. Soǵan oraı kóptegen saýaldar da týyndady. Al qazir biz oǵan tyıym saldyq jáne osynyń bári aýksıon túrindegi ashyq alańda ótsin de, kim kúshti sol jeńsin degendi aıtyp otyrmyz. Aýksıonnyń pishimi de erteden bar, sonaý 2003 jylǵy Jer kodeksinde osy sharalardyń bári jazylǵan.
Biz engizgen ekinshi normanyń máni sol, biz jerdi paıdalanýshyǵa, jerdi jalǵa alýshyǵa ony aýksıonsyz tikeleı satyp alý quqyǵyn beremiz. Máselen, bir adam jerdi 49 jylǵa jalǵa aldy deıik. Eshkim odan ol jerdi alyp qoımaıdy, jalǵa alyp paıdalana ber, al jalǵa alý merzimi ótkenge deıin satyp alǵyń kelgen kezde – sen ony solaı isteı alasyń. Sonymen birge, saǵan 50 paıyz jeńildik jáne 10 jylǵa sozyp tóleý múmkindigi beriledi.
Bizdiń úshinshi jasaǵanymyz – jalǵa alý quqyǵyna barlyq shekteýlerdi alyp tastadyq. Buryn qalaı edi: siz jalǵa alý quqyǵyn satyp aldyńyz, sosyn ózińiz kórshi aýylǵa, qalaǵa kóshtińiz nemese múlde basqa ispen aınalyspaq boldyńyz, ondaı kezde siz jerdi ákimge qaıtarýǵa tıis bolatynsyz, odan ári ony kimge satý quqyǵy ákimde bolatyn. Qazir biz eger siz ol quqyqty satyp alsańyz, ony óz múddeńizge paıdalanyńyz degendi aıtyp otyrmyz. Iаǵnı siz jalǵa alý quqyn kórshińizge satýyńyzǵa bolady, kórshińiz ákimdikke barady da mine, men jalǵa alý quqyǵyn satyp aldym, menimen jalǵa alý kelisimshartyn bekitińiz deıdi. Olaı bolsa, biz kerisinshe, óz quqyqtaryn júzege asyrýy turǵysynda jerdi paıdalanýshyǵa jaqsylyq jasap otyrmyz.
– Siz baıqaǵan bolarsyz, adamdar sheteldikter, onyń ishinde qytaılar jer alýǵa keledi de, osynda qalyp qoıady, sóıtip, ol jerden alýǵa tıistiniń bárin de syǵyp alady degen alańdaýshylyq bildirýde.
– Mınıstrdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen kelisilgen jerdi utymdy paıdalaný erejeleri týraly buıryǵy bar, ony ashyq túrde oqýǵa bolady. Onda jalǵa berý kezindegi topyraqtyń barlyq sapalyq jaǵdaıy qatań kórsetilgen. Topyraqtyń osynaý sapalyq jaǵdaıyn tómendetý zańdy tikeleı burmalaý bolyp tabylady jáne ol jer qaıtaryp alynady. Jerdi utymdy paıdalaný erejesin buzý ony memleket menshigine qaıtaryp alýǵa múmkindik beretin tikeleı burmalaý bolyp tabylatyndyǵy Jer kodeksinde naqty jazylǵan.
– Sonymen birge, ol bizdiń normalarǵa sáıkes kelmeıtin hımıkattardy, qandaı da bir tyńaıtqyshtardy paıdalanýǵa da qatysty ǵoı?
– О́simdik sharýashylyǵy týraly zań bar, soǵan sáıkes Qazaqstan aýmaǵynda tek sertıfıkattalǵan pestısıdterdi, gerbısıdterdi, mıneraldy tyńaıtqyshtardy ǵana paıdalanýǵa bolady – bul bir. Ekinshi, ákimdikterdiń jer ınspeksııalary topyraqtyń sapalyq quramyn tekserip, zerthanalyq zertteýler júrgizýge mindetti. Eger topyraqtyń sapalyq quramy nasharlasa, saǵan topyraqty qalypty jaǵdaıǵa keltirip, jaqsartý jóninde eskertý jasaıdy. Eger sen kelesi jyly ony jasamasań, onda atalǵan jerdi qaıtyp alý máselesi kún tártibine qoıylady. Ol tek sheteldikterge ǵana emes, barlyq jer paıdalanýshylarǵa qatysty.
– Internette búginde mynadaı da bir pikir bar: «Qytaılar kelgennen keıin biz olardy endi qaıtyp qýyp shyǵa almaımyz. Biz jáne bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz qytaılardyń qatań qoldarynda qýyrshaqqa aınalady». Sizdiń oıyńyzsha, mundaı qaýiptenýshilik qanshalyqty negizdi?
– Siz ózińiz aıtyńyzshy, olardyń qalaı kelýi múmkin? Jerdi olar satyp ala almaıdy. Tipti, jerdi jalǵa alǵannyń ózinde olar jumys kúshin munda ákele almaıdy, óıtkeni, bizde tórt kategorııa bar jáne jumys kúshi qatań kvotalanady. Birinshi jáne ekinshi kategorııa – joǵary bilikti ınjenerler, menedjerler, úshinshi-tórtinshi kategorııa – bilikti jumys kúshi. Ol jumys kúshi munda kerek pe nemese óz resýrstary jetkilikti me – ony ákimdikterdegi komıssııalar anyqtaıdy. Sondyqtan, tipti, jumysqa ruqsat bergenniń ózinde, ol nebári 1 jylǵa ǵana beriledi, odan keıin adamdar elden ketýi tıis. Eger ýaqytsha jumysshylar bolsa, olar bir maýsym ǵana jumys isteıdi.
Onyń ústine sheteldikterdiń Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda turǵyn úı alýǵa quqylary joq. Ondaı quqyq osynda turaqty turyp jatqan, oǵan arnaıy ruqsaty bar adamdarǵa ǵana beriledi, tek solar ǵana turǵyn úı alýǵa quqyly. Qalǵandary ýaqytsha kelýshiler bolyp esepteledi jáne olardyń turǵyn úıge quqylary joq.
– Adamdar zańnamaǵa jerdi jalǵa berý men satýǵa qatysty normalardy joıýǵa deıin baratyn ózgerister engizýge shaqyrýda. Qandaı da bir túzetýler engizilýi múmkin be, álde siz ondaı qajettilik joq dep esepteısiz be?
– Keltirilip otyrǵan ol dáıekterdiń bári de Jer kodeksinde tolyq kólemde rettelgen. Búginde normalardy aınalyp ótip, jerdi alýǵa bolady deıtin «sarapshylar» kóp. Men olarǵa baıqap kórińder, al biz zańdarymyzdyń jumys isteıtinin nemese istemeıtinin sonda kóretin bolamyz demekpin. Eger sizder zańdy osylaısha aınalyp ótýge bolady dep oılaıtyn aqyldy bolsańyzdar – baıqap kórińizder. Qandaı da bir sheteldik ózine jer satyp alyp kórsin, onyń oıynan túk shyqpaıtynyna men senimdimin.
– Siz ózińiz Internettegi túsiniktemelerdi oqyp, Facebook-ti paıdalanasyz ba?
– Ýaqyt bar kezde únemi qarap turamyn, ókinishke qaraı, ýaqyt jetispeıdi. Biraq qazir jıirek qaraýǵa týra keledi.
– Sizdiń áleýmettik jelilerde jer máselesine qatysty alańdaýshylyq bildirip jatqan adamdarǵa óz oıyńyzdy aıtý múmkindigińiz bar. Siz olarǵa ne aıtar edińiz?
– Taǵy da qaıtalap aıtamyn, men alańdaýshylyq bildirip jatqan adamdardy túsinemin. Eger olar bizdiń elimiz, jerimiz úshin ýaıymdamasa, mundaı alańdaýshylyq bildirmes edi, olar ózderiniń bolashaǵyn, búginin, ótkenin osy elmen baılanystyrmas edi. Men Qazaqstan jeriniń bir mıllımetriniń de sheteldikterge satylmaıtynyna olardy sendirgim keledi. Eger sheteldik ol jerdi jalǵa alatyn bolsa, ol Qazaqstan Respýblıkasy zańdarynyń talaptaryna sáıkes paıdalanylatyn bolady. Jáne oǵan baqylaý da barynsha qatań bolmaq. Sondyqtan, alańdamasyn, arandatýshylyqtarǵa kónbesin, bizdiń Prezıdentimizge sensin, óıtkeni biz sonsha jyldar boıy senip keldik jáne ol bizdiń elimizdi álemdegi ozyq elderdiń birine aınaldyrdy. Áldebireýlerdiń ishteriniń kúıetini, keıbireýlerde bizde de berekesizdik, kúıreýshilik pen ózara qaqtyǵystar oryn alyp jatqan Taıaý Shyǵys elderindegideı bolýy úshin Qazaqstandaǵy qaıyqty shaıqaltýǵa degen pıǵyldyń bar ekeni túsinikti. Bireýlerdiń solaı jasaýǵa asyǵýy, endi bireýlerdiń ony kózben kórgisi kelýi de múmkin. Oǵan jol bermeımiz. Biz – birtutas halyqpyz, biz – óz elimizdiń birtutastyǵynyń naqty kórinisimiz. Bizdiń jerimiz elimizdiń baılyǵy bolyp tabylady, ol bárimiz úshin bireý. Bizdiń azamattarymyz qalaı alańdasa, bizdiń jerimizdiń birtutas jáne bólinbestigi úshin men de, búkil Úkimet te jáne eń bastysy, Prezıdent te dál solaı alańdaıdy.