Artıllerıst ata

jaýdyń 11 tank, 17 bronetrasporter, 41 jendetin joıǵan Sum soǵystyń bastalǵan ekinshi jylynda ásker qataryna alynyp, marqum, jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov sekildi tankige qarsy atatyn zeńbirek komandıri bolǵan О́mirbaı Saqovtyń erligin eli áli kúnge deıin umytpaıdy. Keskilesken urys dalasynda jan aıamaı shaıqasqan  qazaq balasy nemis basqynshylarynyń ajal sepken «tajal» tankilerine toıtarys berip, otqa orady, órtep jiberdi, kúl-talqan etti. «Jaýyngerlik Qyzyl Tý», I, II, III dárejeli «Uly Otan soǵysy», «Qyzyl Juldyz» ordenderimen jáne medaldarymen marapattalýy onyń qaharmandyǵy men kózsiz erligin dáledeıdi... ...Ol – Stalıngrad túbinen Ber­lınge deıin kók zeńbirek súı­retken artıllerıstiń biri edi. Áskerge 1942 jyly alyndy. 179-polktyń quramynda Máskeý túbindegi Nogınsk qalasynda al­ǵash urysqa kiris­ti. Sura­pyl soǵys murty endi tebin­deı bastaǵan on segizdegi bozbalalardy er­te eseıt­ti. Aldymen ol tankige qar­sy atatyn 76 mıllımetrlik zeń­bi­rek raschetynda oqtaýshy, kóz­deýshi, oq atýshy boldy. Jas jaýyn­ger onyń barlyq satysynan ótti. Komandırlikke keıin kóte­rildi. Shır, Sýrovskıı, Ovlınskıı stansalary mańyndaǵy, Moro­zovsk, Belaıa Kalıtva qala­laryn azat etýdegi surapyl shaıqastarǵa qatys­ty. Osyndaı alapat urys­tyń birinde О́mirbaıǵa snarıad ja­ryqshaǵy tıip, gospıtalǵa ja­­typ shyqty. Keıin óz polki­ne, ba­ta­reıasyna qosylyp, Voro­shı­l­ov­grad qalasyn jaýdan azat etý úshin soǵysty. Ataqty Don ózeni­­niń saǵasyndaǵy Rýbejnyı qala­­syna myqtap bekingen nemis fashıs­teri ońaılyqpen beriser emes. Keńes áskerleri parommen arǵy betke ótip, shabýylǵa shyqty. Alaıda, kúshi basym dushpan bar­lyq qarýdan oq jaýdyryp, bizdiń jaýyngerlerdi keıin sheginýge májbúr etti. – Oqqa ushqandar tóbe-tóbe bo­lyp, birneshe kún kómýsiz jat­ty. Qıraǵan áskerı tehnıkada esep joq. 22 kún boıy alma-kezek shabýyldaýmen boldy. Jaý taban tiresip turyp aldy. Ol kezde О́.Saqov zeńbirek kóz­deý­shisi edi. Ár raschettyń táýligine nemister jaqqa 100 snarıad jol­daǵan kezderi de boldy. Mundaı­da zeńbirek stvoly qyzyp, jaýyn­ger­lerdiń qulaqtarynan tipti, qan ketetin. Birneshe kúnge sozylǵan arpa­lystan keıin ar jaqqa ótip, Kons­tantınopol qalasyn zor shy­ǵynmen azat etti, – dep edi aq­saqal sońǵy kezdesýimde. Ardager úshin árbir orden-medali – umytylmas tarıh. I dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenin qalaı alǵanyn suraǵanbyz. Birde meniń zeń­birek raschetyma derevnıadan shy­ǵatyn jaýǵa tos­qaýyl jasaýǵa buıryq berildi. Aý­dan ortalyǵy – Slavıanka derev­nıa­synan shyǵatyn jol úshke aıyry­lady. Fashıster qaı jolmen júrýi múmkin? Artıl­lerıster yńǵaıly pozısııa tańdap alyp, derevnıaǵa 70 metrdeı jetpeı kútip turdy. Vzvod komandıri Rjenkov «Atyńdar» dep buıyrdy. Alǵashqy tankti ny­sa­naǵa alyp atty. Ile-shala onyń qara tútinge kómilgenin kórdi. Temir qursaýly ekinshi tank taptap óterdeı órshelene umtylady. Keri sheginýge jol joq, ne ólim, ne ómir! Tajaldy kózdep, qatarynan 2-3 snarıad jiberdik. Jaý tankisi de ot qushyp úlgerdi-aý. Lezde otqa oranǵan «Tıgrdi» kórgenimde janaryma qan tolyp, shalqalap bara jattym... Esimdi jısam, snarıad jaryq­shaǵy eki kózdiń ortasyn ǵana zeńbirektiń temir qalqany arqyly janap ótken eken. Abyroı bol­ǵanda, janarym aman, tek qastyń etin sál jyryp ketipti. Jatqan jerimnen jyldam kóterilip, ornyma jaıǵastym. Beri qaraı taǵy jylanbaýyr 3 tank jyljyp keledi. Olardy tasalap, jaıaý ásker jaqyndaı túsýde. Zeńbirekke qaıta «til» bitti. Birinshi oq darymaı aı­dalaǵa laǵyp ketti. Ekinshisi dóp tıdi. Izinshe kele jatqan tank te otqa orandy. Úshinshisi... shyr kó­be­­lek aınalyp baryp, kilt toq­ta­dy. Sóıtip, nemisterdiń shabýyly­­na toıtarys berildi. Bizdiń sar­bazdar isten shyqqan sońǵy tankini baryp kórse, nemis mehanıginiń eki aıaǵyn snarıad julyp ketipti. Temir tajaldardy toqtatqan soń jaýyngerlerge jaýdyń jaıaý sol­dattaryn jaıratý qıynǵa soq­pady». Osy erligi úshin О́.Saqov I dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenin óńirine taqty. Bir shaı­qasta fashısttiń 5 tankisiniń kózin joıǵany úshin sol kezdegi aqshamen 2500 som alypty. Ol kezde bul úlken qarajat. Bul qaharman artıllerıstiń Orel-Kýrsk ıinindegi keskilesken joryq joldarynyń biri ǵana. Jalpy, Máskeý túbinen Ber­lınge deıin zeńbirek súıretken raschet komandıriniń jaýyngerlik bet esebinde jaýdyń 11 tanki, 17 áskerı avtokólik, 41 avtomat­shysy­nyń kózin joıǵanyn aıǵaqtaı­tyn málimetti ol kisiniń kózi tiri­sin­de oqyǵanym bar. Nagradaǵa usy­ný jónindegi qaǵazda da bári jazyl­ǵan edi. Al 1944 jyly «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattaldy. Vısla ózeninen polk boıynsha birinshi ret ótken О́.Saqovtyń raschety plasdarmda bekinis qu­ryp, dushpanǵa kúırete soqqy berdi. Sóıtip, keńes áskerleriniń ilgeri jyljýyna jaǵdaı jasaıdy. Urys­tan keıin polk komıssary, pod­pol­kovnık Korchagın sap túzegen búkil quramanyń jaýyngerleri aldynda: – Aǵa serjant О́mirbaı Saqov, búgingi kórsetken erligiń úshin seni Keńes Odaǵynyń Batyry ata­ǵyna usynamyn. Sen naǵyz qahar­mansyń, – dep qushaqtap, rıza­shy­­l­yǵyn bildirgeni jadymnan shyq­paıdy,– dep eske alyp edi mar­­qum О́mirbaı aqsaqal. – Ol kez­de jalyndap turǵan jaspyz. Ko­mandırdiń alǵysynyń ózi nege tu­rady? Joǵary nagradany qazaq bala­syna berýge qımady ma, álde bura tartýshylyq boldy ma eken, ol jaǵyn kezinde baǵamdaı al­madym. Polk komandıri men komıs­sar meni joǵary ataqqa usynyp, qujattaryn rásimdep Máskeý jaq­qa joldady. Alaıda, Altyn jul­dyz emes, «Jaýyngerlik Qyzyl Tý» ordenin tabys etti, – degeni bar. Sol joly О́mirbaı ata eshkimge tis jarmaǵan qupııasyn bizge aıtyp edi. «Tutqynǵa túsken jaýdyń soldatyn atyp tastaý jóninde buıryq berildi maǵan. Aldyma salyp ormanǵa qaraı alyp kele jatyrmyn. Jańylmasam, ol vengr nemese bolǵar ultynan bolatyn. Alańqaıǵa jetkende, álgi tutqyn jer shókelep otyra ketti. Qulaǵyma quran duǵasy kelip jatty. «Beıshara, bul musylman balasy eken-aý» degen oı sap ete qaldy basyma. О́z janazasyn shyǵarǵysy kelgen miskindi bir sát músirkegen sııaqtymyn. Allanyń qudireti shyǵar, qurannyń súre­lerin uıyp tyńdap otyryp qalyppyn. Shoshyp oıanǵandaı selk ete tústim. Tutqyn ushty-kúıli joq. Qansha izdesem de taba almadym. Mundaı saspaspyn. Soǵys kezindegi tártip boıynsha mundaı buıryqty oryndamaǵanyń úshin ózińdi atyp tastaýy múmkin. Ásirese, «osobıster» sońyńa tús­se, sharýa bitti deı ber. Avtomat­tyń kezegin aspaǵa atyp, shtab­qa qaıtyp kelip, buıryqty «buljyt­paı oryndaǵanym» jóninde baıan­dadym. Birneshe ordender men medal­dardyń ıegeri atanǵan sar­bazǵa komandırlerim sengen bolýy kerek, ol týraly áńgimeni qaıta qazbalamady. Osylaı balam! Men sóıtip, jaýdy jiberip alǵanmyn». Soǵys bitken soń ol 1947 jyly ǵana týǵan aýylyna aman-esen oraldy. Sóıtip, ózi týyp-ósken Ońtústik Qazaqstan oblysy Tóle bı aýdany «Sovet» kolhozynda jylqy, qoı, taýyq fermalaryn basqaryp, 18 jyl abyroıly eń­bek etti. Qıyn jumystan qash­pady. Keńestik kezeńde Baldy­birek (burynǵy «Krasnyı Boes») eldi mekenindegi О́.Saqov basqa­ratyn taýarly-sút fermasy mem­le­ketke sút tapsyrý jónindegi jos­pardy artyǵymen oryndap, tipti, keıinnen qabyldaǵan sosıa­lıstik mindettemeni abyroımen ótegeni jóninde jyl saıyn aý­dan basshylaryna raport berip jatatyn-dy. Ol basqarǵan fer­ma uıymshyl ári tártipti bola­tyn. Sharýashylyqty qalpyna keltirý, ekonomıkany nyǵaıtý ju­mystaryna qomaqty úles qosqany úshin maıdanger «Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen jáne «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy. Allaǵa shúkir, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrdy. Aýyl sharýashylyǵy salasyna qosqan qomaqty úlesi úshin «Eńbek Qyzyl Tý» ordenine ıe boldy. Jubaıy Nesipkúl ekeýi 13 ul-qyz ósirip, odan 60-tan astam nemere, 20-dan astam shóbere súıdi. 2013 jy­ly 9 mamyrda, Jeńis kúni 92 jas­qa qaraǵan shaǵynda qaıtys boldy. О́mirbaı atanyń esimin máńgi este qaldyrý maqsatynda Baldyberek mektebinde jylda oqýshylar arasynda bokstan dástúrli týrnır uıymdastyrylýda. Ol bıyl da jalǵasyn tappaq. Serikqalı JEKSENBAEV Ońtústik Qazaqstan oblysy