Týǵan jerge týyńdy tik

Nurqoja Esteýsizov. Kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattyń esimi Narynqol aıma­ǵy ǵana emes, aýdan, oblys kó­lemine keńinen má­lim. Ol qazirgi ataýy boıyn­sha «Narynqol aýy­lynyń aýyldyq aýrýhanasy» – memlekettik kom­mýnaldyq qazy­na­lyq kásipor­ny­nyń dırektory. Onyń osy qyzmeti sóz jú­zinde ońaı bolǵanymen, úńile qaraǵan adam úshin búkpesiz syr jatqanyn baıqatady. Oǵan toq­ta­lyp ótken oryndy sııaqty. О́zi­ ómiriniń teń jartysynan astamyn adam janynyń ara­sha­shysy ári qor­ǵany bolyp taby­latyn – dári­gerlikke, appaq qardaı arymen arnap kele jat­qan túı­si­gi men túsi­nigi tereń azamatqa aımaq­taǵy adam balasynyń aıtar ókpesi joq. Boıyndaǵy bar qa­bi­let qarymyn, bilimdarlyq bıik­t­iktiń jáne ómirdiń ózinen jınaqtaǵan tájirıbesin adam taǵdyry úshin jumsaýdan aıanyp qalmaıtyn Nurqojanyń izdenisi men iskerligi eshýaqytta da bosańdyq tanytyp kórgen emes. Qaıta aq jeleńdi abzal jan atanǵan ol óziniń mindeti men paryzyn shań jýytpaı atqarý úshin qolynan kelgenniń bárin jasap keledi. 70-jyldardyń ortasy edi. Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynan emdeý isi bo­ıyn­sha mamandanyp shyqqannan keıin oblystyq aýrýhanadaǵy ınternatýradan ótti. Dárigerler úshin belgilengen bul talap pen synaq onyń keler kúnderi men jyldaryna jarqyn jol ashty. Qyzmet babyndaǵy baspaldaq­tary da birte-birte bıikteı bas­tady. 70-80-jyldar aralyǵyn­da sol kezeńdegi aýdandyq orta­lyq aýrýhananyń myqty praktık mamany, perzenthana bóli­mi­niń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. Atalǵan jumystardyń aýqymynyń kúrdeliligin, artar jaýapkershiliginiń salmaqtyly­ly­ǵyn uǵymtaldyq utqyrlyǵy­men alǵa qaraı alyp júrý, besaspap atanǵan jalyndy jigitke onsha qıynǵa soǵa qoıǵan joq. Árıne, ómirde bári sáttilikter­den turmaıdy ǵoı. Kezdesip qalatyn kedergilerge Nurqoja eńsesin túsirip, muqalý men mújilip ketýdi ózine ar sanady. Qaıta qaıratyna minip, qarsy turyp, qıyndyqtyń qabyr­ǵasyn sógip shyǵý jaǵynan qapy qalǵan jeri bolmady. Sonyń arqasynda úmit pen senim ony alǵa jeteleı tústi. Onyń ómirbaıandyq derekteri ór­nek­­ti joldardan tu­raty­nyn ózimiz kózi­mizben kórip, kó­­­ńi­li­mizge toqy­ǵan­­­byz. Oǵan ar­tyl­­ǵan senim de az emes. Aýdandyq týb­dıspan­ser­diń bas­ dárigerlik qyz­meti usy­­nyl­ǵanda qarsy­lyq tanyt­pady. Birden kelisimin berdi. Týberkýlez aýrýynyń ol kezde aýdanda órship turǵan ýaqyty bola­tyn. Shuǵyl túrde aldyn almasa asa úlken qaýip bar ekenin ań­ǵarǵan Nur­qo­ja kúndiz kúlki, tún­de uıqy kór­meı jiti is-qımylǵa kirisip ketti. Onysy jemisti nátı­jesin bermeı qoımady. О́kpesi qabynǵan adam­dar­­dyń qa­tary aza­ıyp, onyń eń­beginiń jan­ǵanynyń kýási bolǵa­ny­myz bar. Syr aldyrǵan aýrýǵa berik tos­qaýyl qoıylýy densaý­lyq saq­shy­synyń qolynan is keletin janashyr ekenine qalyń qaýym­nyń sonda taǵy bir kózderi jetken. Halyq arasynda: «Basshy adam­­­ǵa oı serik», degen qanatty sóz­diń jıi aıtylatynyn qulaǵy­myz sha­lyp júr. Bul jaǵynan alǵanda Nurqojanyń toqmeıil­sý­ge berilip, toqyraǵan jerin kórgen de, estigen de emespiz. Estilerdiń sózin de kóki­regine qundaqtap ala­tynyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Onyń Saqqulaq bıdiń: «Adamnyń basshy­sy – aqyl, jetekshisi – talap, sholýshy­sy – oı, jolda­sy – kásip, qor­ǵany – sabyr, qorǵaý­shy­sy – minez, syn­shy­sy – halyq», dep jeteńe jetkize aıt­qanyn qup kórip, berik ustany­myna aınal­dyryp alýy tegin bolmasa kerek. Ol osyndaı adamgershilik asyl qasıetterimen Raıymbek aý­dandyq ortalyq aýrýhana­sy­nyń bes jyl boıy bas dári­geri bolyp turǵanynda da ajary ashyq azamat retinde tanyldy. «Jaqsy­nyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasy­syn», demekshi, na­ryq­tyń alqym­nan alyp turǵan qystalań qıyn­shy­lyqtaryna qa­ramastan ózi shyr-pyry shy­ǵa­tyn, janyn salatyn ana men bala ólimin oblys kó­le­minde birneshe ese tómendetýge qol jetkizdi. Basqa kórsetkishter bo­ıyn­sha da oq boıy ozyq orynda turdy. Sonda onyń áldekimder sııaq­ty keýdesin urǵylap, kerdeń qaq­qa­nyn kórmeppiz. Ol jaqsy­lyqqa jaryla qýanyp, alǵan ataq-aby­roıyna isip-kebýden bo­ıyn aýlaq salyp júredi. Adamǵa tán máde­nıettilik, kishipeıildilik sheń­beri­nen shyqpady. Inabatty­lyq ıbasyna júgindi. Basqalar­dan talap eteri de osy boldy. Nurqojanyń: «Tý­ǵan jerge týyńdy tik», degen kıeli sózge kishilik pen kisilik turǵysynan qaraýy, qazirgi za­man­nyń erlik bet­teriniń biri dep qabyldaýǵa turar­lyq. Ol buǵan jalań uran emes, atadan qalǵan asyl mura – ulaǵaty bar ónegeden órbigen ósıet dep sezindi. Son­dyq­tan ony oryndaý paryzym dep sanady. Másele onyń kindigin kesken jurtyna degen kishpeıildiliginde. Súıispenshiligi men ma­hab­ba­tynda jatyr. Qalyń buqara qaýym da ony osylaısha aq júre­gimen qa­byl­dap, úlkenderi oǵan degen qur­metin, kishileri kirshiksiz izetin kór­setý­men keledi. Onyń kindigi týǵan jerge baılanyp qal­ǵan. Aýyl­dan alys jaqqa saparlap ketse, keýdesin kernegen saǵynysh­tan eki ókpesin qolyna alyp jetkenshe asyǵady. Sol úshin ol aýyl­dan taıaq tastam jerge shyq­qysy kelmeıtinin de jasyrmaıdy. «Ba­qy­tym men jo­ǵym­dy osyn­nan izdeımin», deıdi. Mu­nysyna ábden kelisýge bolady. – Meniń halyq úmit kútken qatarlastarym men keıingi za­man­dastaryma qanymnyń qaı­nap ketetin kezderi bolatynyn nesin ja­syraıyn. Olardyń ba­sym kóp­shi­ligi 90-jyldardyń orta sheninen bastap, ýaqytsha kıynshy­lyq­qa tóze almaı, týǵan aýyl­daryn tastap, qala jaqqa qaraı údere kósh­kenderi qabyr­ǵa­ma qat­ty batty. Alqa-salqa bolyp aýyl qaldy. Sóı­tip, by­laıǵy jurt­tyń «aýy­lyna qa­rap, azamatyn ta­ny» dep berer ba­ǵasyna kádimgi­deı kó­leń­kelerin túsirip ketti. Olar­dyń bar­ǵan jerlerinen baq tappaı, bas­tary qatyp, barmaqtaryn shaınap júr­genderinen de habardarmyz. Bereke men dáýlettiń qut mekeni aýylda ekenin kóship ketken jerlesterim endi-endi ǵana sezine bas­taǵandaı. «At aınalyp qazy­ǵyn taba­dy», demeı me. Olardyń túbin­de osynda orala­ty­nyna kú­mán keltirmeımin, – dep Nur­qoja týǵan jer túlek­terine keıde kúıip-pisip ketetinin de jasyra almaı jaıyp saldy. Onyń sóziniń jany bar. Aýy­lynyń dáýleti men sáýletin art­tyrýǵa tamshydaı bolsa da úle­sim­di qossam degen Nurqoja­nyń perzenttik qulshynysyn quptamaı tura al­maısyz. Túsine bilgen adam­ǵa onyń adam jany­nyń aman­dy­ǵy úshin ja­nashyr­ly­ǵymen jasap jatqan jaq­sy­lyǵyn aýyldas­tary men mekendesteri árkez tóbe­lerine kótere maqtan etip júrgeni. «Halyq aıt­sa, qalt aıtpaıdy», degen ádil baǵa da osy sózdiń tórki­ninde jatsa kerek. Kindigin kesken jurtynyń kishpeıili atanǵan atpal azamattyń bedeli men márte­besiniń týǵan topyraǵyn­da asqaq kórinip turýynyń ózi, onyń alda­ǵy asýlaryn alqynbaı alyp kele jatqanyn kórsetedi. Osy jerde onyń atqaryp júr­gen jumysynyń aýqymyna oı ólshemimen saraptama baǵytynda salmaqtap qaraıtyn bolsaq, kóńil ósirer kórsetkishter tizbegine tirelemiz. Ol basqaryp otyrǵan aýyldyq aýrýhananyń jetistikteri keıbir aýdandyq, qalalyq aýrýhanalarmen tereze teńestire ala­ty­nyn aıtýdyń ózi bir ǵanıbet. Biz muny oıdan alyp otyrǵan joqpyz. О́tken jyldyń jazyn­da Narynqol aýyldyq aýrýha­nasyna arnaıy at basyn buryp kelgen oblys ákimi Serik Úm­betov jaǵ­daı­men egjeı-tegjeıli tanysyp shyq­qan­nan keıin aýyl jurtshy­ly­ǵymen ótkizgen jınalysta: – Men aýyldyq aýrýhananyń tirligine erekshe qýanyp, rıza bo­lyp turmyn. Oblystyq den­saý­lyq saqtaý departamentiniń aıt­qanyndaı bar eken. Aý­­dandyq, qalalyq aý­­rýhanalar orta­ly­­­­ǵyndaǵy jaǵ­daı­­dyń aýyldyq aýrýhanadan kóri­nis taýyp otyr­ǵany úlken qýa­n­ysh. Onyń bas­shysy Nurqojanyń at­qar­ǵan ju­mysy­nyń aıqyn qol­­tań­basyn kór­dim. Aý­rýhananyń mań­daı­­sha­laryna kór­kem bezendirilip ja­­zyl­ǵan Mu­qa­ǵa­lı aqynnyń óleń­deri aýy­ryp jat­qan adam­nyń ómir­den kúderin úz­dir­­meıdi ǵoı, – dep aǵynan jaryldy. Rasynda da Nurqoja basqa­ryp otyrǵan aýyl aýrýhanasy­nyń ýaqyt talabyna saı jańa­ryp kele jatqany janyńyzǵa meıirim shýaǵyn uıalatady. Ishine kirse shyqqysyz muntazdaı ta­za­l­yǵy, ár bólimderdiń tehno­lo­gııa­lyq jańa qural-jabdyq­tar­men der­likteı qamtamasyz etilýi, kadr-mamandardyń bilik­ti­likteri­niń artýy, aýrýlardy úıden jáne kúndizgi bólimnen emdeýdi uıym­das­tyrýy basshy utqyrlyǵynyń belgisindeı bo­lyp tur. Sondyq­tan da bolar aýyl turǵyndary­nyń osyndaǵy medısına qyzmet­kerlerine degen ystyq yqylas­tary bólekshe. Medısınalyq qyzmettiń mereıin ústem etip otyrǵan myna bir jaıdy aıta ketpese bol­maıdy. Nurqoja Esteýsizov bas­shy­lyq ja­sap otyrǵan «Naryn­qol aýyl­dyq aýrýhanasy» – mem­lekettik kommýnaldyq qazy­nalyq kásipor­nynyń aty aıtyp tur­ǵa­nyndaı, densaýlyq saqtaý sala­synda qys­qa jiptiń kúrmeý­ge kelmeı jata­tyn jaılary da kezdesip qalady. Bıýdjet qar­jy­syna ıek artýdyń reti kelmeıdi. Sonda Nur­qoja eki qo­lyn qýsyryp qa­rap júrýdi jón kórmeıdi. Shaǵyn jáne orta bıznestegi, fermerliktegi, kásip­ker­liktegi iskerlik baı­lanys ar­qyly múmkindiktiń kózin taýyp, qysyl­taıańnyń qyspaǵy­nan shy­ǵyp jatady. Sol sııaqty onyń mekemesi aýylǵa kómek kór­se­týden de bas tartpaıdy. О́zindik úlesin qosyp, qolǵa­bysyn jasaýmen keledi. О́z eldi mekeniniń qamyn oılaǵan azamat osyndaı-aq bolar. Onyń eńbegine qaraı kórse­tilip jatqan qurmet pen syı-sııa­pat ta aýyz toltyryp aıtar­lyq. Medısınalyq kóme­ktiń sa­pa­syn arttyrýdaǵy, ana men bala den­saýlyǵyn jaqsartýdaǵy, adam óli­min azaıtýdaǵy utqyr uıym­das­tyrýshylyǵynyń nátı­je­sin­de «Qazaqstan Respýblıka­sy Den­­saýlyq saqtaý salasy­nyń úz­di­gi», Raıymbek aýdany­nyń «qur­met­ti azamaty» ataq­taryna, «Astana qalasynyń 10 jyldyǵy», «Shapaǵat» medal­daryna ıe bolýy Nurqojanyń búgingi eńbe­gi­niń alyp jatqan baǵasynyń ólshemin aıǵaqtap bere alady. Erteńinen kúteri budan da kóp. Kindigin kesken jurtynyń kishipeıili atanyp ketken Nur­qoja Esteýsizovtiń tamyljyǵan tabı­ǵatqa da jany jaqyn. Ol Na­ryn­qol sekildi jer jánna­tyn­da ómirge kelgenin basyna qon­ǵan baǵyna balaıdy. Naızadaı bo­lyp kókke shanshylǵan Han­táńi­ri, qyran tumsyqty Aq­bu­laq shyń­daryna kóz salǵanda, Ba­ıynqol ózeniniń gúrili men jaǵa­syndaǵy ný toǵaıdyń syb­dyry­na qulaq túrgende arqa­lanyp ketedi. «Taý balasy, taý­ǵa qarap ósedi» degen osy shyǵar... Qanat TÁKEBAEV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty. Almaty oblysy, Raıymbek aýdany, Narynqol aýyly.