Ǵumyrǵıbrat

Akademık Ahmet Jubanov týraly úzik syr

Búgingi Qazaq Eli óziniń tóltýma mádenıetiniń áleýeti arqyly álemniń órkenıetti degen memleketteriniń qatarynan oryn alatynyn, bizder, búgingi urpaq, babalarymyz ǵasyrlar boıy armandaǵan táýelsizdikke qol jetkizgen shaqta anyq kóz jetkizdik. 10 000 dástúrli áni, 5 000 kúıi bar týǵan halqynyń mýzyka ónerin danyshpan Ahmet Jubanov ómiriniń shamshyraq-qaǵıdasy etip, ony HH ǵasyrda adamzat órkenıetiniń tórine shyǵarýda bar sanaly ǵumyryn sarqa jumsady. Babalarymyz atynyń tuıaǵymen Uly Dala tósine jazyp ketken áýezdik shejire-murasyn túpnusqalyq qalybynda urpaǵyna tutastaı jetkizip, rýhanı tiregine aınaldyrdy. Inshalla, Ahańnyń ómiri men shyǵar­mashylyǵyna arnalǵan úlkendi kishili eńbekterden biz kende emespiz. Degenmen, bul adamnyń ómir súrip, ósken-óngen ortasy, etene jaqyn aralasqan dostary, áriptesteri, rýhanı-ustamdyq qaǵıdasy, ony tolqytyp tebirentken máseleleri, kóksegen maqsat-armany – demek, tulǵanyń ishki jan saraıyna tereńirek úńilip, ulttyq mýzyka ǵy­lymy men ilimindegi, kompozıtorlyq shyǵarmashylyǵyndaǵy kúrdeli de uly jolynyń máni men sánin ashý, otandyq ónertaný mamandary tarapynan ázirshe atqarylmaı jatqan áttegen-aıy bolýy kerek. Sebebi, Ahańnyń ulttyń mádenı-rýhanı salasyna qosqan úlesi ǵalamat zor. О́tken ǵasyrdyń 25-40-shy jyldary qazaq halqy úshin adam aıtqysyz azap jyldary bolǵanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Osyndaı qara túnek zamanda meılinshe nátıjeli eńbek etken Ahańnyń basynan 1953 jyldyń sáýirine deıin qara bult eshqashan seıilgen emes. Bir sát oılanaıyqshy, eger «feodalız­miń aspaptary» dombyra men qobyzdan orkestr quryp, «barymtashy-ury» Qur­manǵazy týraly kitap jazǵan, «ult­shyl» Ahmet Jubanov 1938 jyly «japon ımperıalızminiń shpıo­ny» atalynyp atylǵan, ózinen alty-aq jas úlken týǵan baýyry Qudaıbergen­niń taǵdyryn qaıtalasa she?! Nemese A.Ju­­­banovtyń Lenıngrad qalasyna arnaıy baryp alyp kelip, Almatyǵa qyzmetke ornalastyrǵan, «Qyz Jibek» operasynyń avtory, belgili kompozıtor Evgenıı Brýsılovskıı 1951 jyly Ahańa qarsy uıymdastyrylǵan qoǵamdyq aıyp­taý jıyndarynyń uıyt­qysy bolyp, sol tobyrdyń Jubanovqa «markstik-lenın­dik estetıkany aıaqqa basýshy, jaıdaq sosıologızmdi dáripteýshi, kenesarızmniń jaqtaýshysy, ultshyldyq ıdeıany nasıhattaýshy...» degen aıyptar taǵylýyna septesti. Osynyń saldarynan Ahań Abaı atyndaǵy opera teatrynyń jetekshi dırıjeri, Qurmanǵazy atyn­daǵy konservatorııanyń dırektory qyzmetterinen, Qazaq KSR Ǵylym aka­demııasynyń sektor meńgerýshisi, doktor, akademık, halyq artısi laýazymdarynan aıyryldy. Moraldyq turǵydan ábden tıtyqqan adamǵa endi qoldanatyn aqyrǵy soqqy, ony sottatyp túrmede jaýyp, únin birjola óshirý edi. Týǵan halqy Ahań syndy arda ulynan máńgi aıyrylyp, qanatynan qaıyrylǵan kezeń týdy. Stalındik qandy qol onyń alqymynan alyp tunshyqtyrǵan shaqta Ahańnyń Máskeýde oqyp jatqan balalary Ǵazıza men Bolatqa baryp bas saýǵalaýdan basqa amaly bolmady. «Batyrdy uzaq soǵys qartaıtady» depti Qojabergen jyraý. Mine, onyń meılinshe jemisti eńbek etken shaǵy osynaý zar zamanǵa tuspa-tus kelip, ıntellektýaldyq kúshin, shyǵarmashylyq jigerin aıtys-tartysta ótkizgen kemeńger Ahmet Jubanov óz eńbeginiń máıegin tatı almaǵandyǵy – shyndyq. Bul kórinis onyń uly zamandastary Qanysh Imantaıuly Sátbaev pen Muhtar Omarhanuly Áýezovke de tán bolar. Qazaqstan kompozıtorlar odaǵynyń qoljazba qorynda 1966 jyly, dúnıeden ozardan birjarym jyl buryn Ahmet Qýanulynyń óz qolymen jazǵan ómirbaıany saqtalǵan. Onda basynan ótkizgen ómirlik hám shyǵarmashylyq kezderin derekti de naqtyly túrde baıandaǵan. A.Jubanov 1906 jyly 29 sáýirde Oral oblysy, Temir úıezi Temir-Orqash bolysyndaǵy Qýsýaqtam mekeniniń №8-shi aýylynda (qazirgi Aqtóbe oblysy, Temir aýdany) Jubanov Qýannyń shańyraǵynda dúnıege keldi. Qýan shańyraǵy baq-berekeli, kóp balaly qutty úı bolǵan. Juban kelini Bıbishynar Táńirbergenqyzy 14 qursaq kótergen ana. Otaǵasy Qýan úlken parasat ıesi bolǵan adam: balalarynyń qazaq turmysynda qalyptasqan úı, mal sharýasy dástúrinen góri oqý-bilimmen aınalysqanyn qalaǵan. Bolashaq akademık ózin mýzykaǵa, ónerge baýlap, ómirlik baǵyt bergen alǵashqy ustazy Qusaıyn Ájiǵalıevtiń esimin úlken iltıpatpen ataıdy. «Ol úlken bilimdar, óleń jazatyn, skrıpkada, mandolınada, balalaıkada, dombyrada oınaıtyn, azdap notalyq saýatty bar jáne ozyq oıǵa nıettelgen adam bolatyn» – deıdi. Balǵyn Ahmettiń ádebıet pen ǵylym álemine alǵashqy qulshynysyn oıatqan Ýfa medresesiniń shákirtteri – aǵasy Qudaıbergen men onyń jaqyn dosy Jıenǵalı Tilepbergenov eken. Olar jazǵy kanıkýl kezinde Ahmetpen qosa aýyl balalaryn qazaq, arab, parsy tilderine oqytyp, saýattaryn ashady. Qudaıbergen men Jıenǵalı birlesip «Maqpal-Segiz» dastany negizinde pesa jazyp, sony jáne Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebegin» aýyl sahnasynda qoıǵan. Jalpy, tabıǵatynan asa zerek, daryn ıesi aǵasy Qudaıbergenniń inisi Ahmetke degen yqylas-nıeti, yqpaly erekshe bolǵan. Inisiniń azamattyq ustamy bolyp ulttyq qasıetiniń berik qalyptasýyna, kásibı mýzykant mamandyǵyn tańdap alýyna birden-bir baǵdar berip, naqtyly kómek kórsetken – osy Qudaıbergen aǵasy. 1919 jyly Aqtóbe oblysynda súzek aýrýy halyqty jappaı qyrǵynǵa ushyratty. Bul tragedııa Jubanovtar shańyraǵyn teń­seltip ketti – ákesi Qýan da osy dertten kóz jumdy. Súıikti ákeden, sol jylǵy jutta bar malynan aıyrylǵan otbasynyń bas kótereri – býyny qatpaǵan balań óspirim Ahmet edi. Ol basynda bir aýyldyń, kelesi jyly úsh aýyldyq keńeste hatshy qyzmetin atqaryp, tirshilik qamy úshin at-soqamen jer jyrtyp egin ekti, shóp shapty, jaǵar otyn jınady, mal ósirdi... Sóıtip, 16 jasynda ákesiniń ornyn basyp, Jubanovtar otbasynyń bas kótereri, asyraýshysy, qamqorshysy boldy. Aldyn ala aıta keteıin, onyń osy qasıetin tek óz týysqandary ǵana emes, Ahań ataqty ǵalym, kompozıtor, belgili qoǵam qaıratkeri bolǵanda shákirtteri, dos­tary, áriptesteri de kórdi, olar keremet qaıyrymdylyqtyń, darqandylyqtyń, qamqorlyqtyń jaqsylyǵyna bólendi. A.Jubanov ómirindegi eleýli qubylys – 1928 jyly Aqtóbe qalasynda partaktıv kýrsynda oqyǵan kezinde boldy. Ol osy jerde Varshava konservatorııasynyń túlegi, skrıpkashy P.Chernıýkpen kezdesedi. Bul adam onyń mýzykalyq saýatyn jan-jaqty ashty: solfedjıo, garmonııa, mýzyka teorııasy jáne skrıpka aspabynda oınaý sabaqtarynan júıeli túrde tálim berip, bolashaqtaǵy mýzyka óneriniń tulǵaly qaıratkeri júrip óter «tar jol, taıǵaq keshý» jolyna túsirdi. Buǵan qosa, bolashaq kompozıtor matematıka, fızıka, hımııa, orys tili men ádebıeti, tarıh pánderin óz betimen oqyp, eksternmen emtıhan tapsyryp, orta mektepti jaqsy kórsetkishpen támamdady. Mine, osyndaı qushtarlyqpen ózindik bilim alǵan Ahmetti 1929 jyly aǵasy Qudaıbergen Lenıngrad konservatorııasyna ákelip goboı aspaby boıynsha professor Pavel Nımannyń synybyna túsirdi. P.Nıman bolsa, konservatorııadaǵy ustazdyq qyzmetimen qosa, atyshýly Andreev atyndaǵy orys halyq aspaptarynyń kórkemdik jetekshisi jáne bas dırıjeri bolatyn. Kásibı ónerdiń bıik shyńyn meńgerýge qulash urǵan, bilimge ábden shólirkegen Ahmet Jubanov osy ujymnyń barlyq repetısııalaryna qatysyp, ondaǵy dybystyq-ıntonasııalyq ıirimder qudireti, ár aspaptyń partıtýrada basqalarymen qosylǵandaǵy ózara qaýyshý sińimdiligi, negizgi taqyryptyń qýattylyq-emosııalyq áserliligi, áýendi garmonııalyq, polıfonııalyq damytýdyń tásilderi, qaqtyǵys dramatýrgııasynyń pármendiligin tabý joldary, dybys ıntonasııasynyń qym-qıǵash artıkýlıasııa­lary... bári-bári sezimtal Ahmetti erekshe áserlendirip, qyzyqtyryp, qııalyn samǵatty. «Qazaq ánderin, kúılerin nege osyndaı etip alpaýyt orkestr úninde shyrqatpasqa, sharyqtatpasqa! Sheksiz, shetsiz dala keńistiginde týǵan halyq ánderi men kúıleri osyndaı aýmaqty, tylsym da qýatty únge suranyp tur emes pe! Jeke batyr bolyp asqaqtaıtyn dombyra men qobyzdyń, sybyzǵy men syrnaıdyń únderin bir jeńnen – qol, bir jaǵadan – moıyn etip orkestrge toǵytý – bolashaqta atqarylatyn bizdiń ıgilikti isterimiz-aý!» – degen oı sol sátte Ahań kóńiliniń kók dóneni bolyp shapqylaǵan bolar... A.Jubanovtyń Lenıngrad konservatorııasynda oqyǵan 1929-1932 jyldar ómiriniń eń sáýleli de baqytty kezeńi dep baǵalaýǵa bolady. Ushqyr oıly, sergek sezimdi Ahańa orys mýzyka óneriniń nebir ataqty ǵalymdary, jetekshi mamandary, ustazdary dáris berdi. Olar: polıfonııadan – H.Kýshnarev, garmonııadan – Iý.Tıýlın, ınstrýmentovkadan – M.Chernov, mýzyka tarıhynan – A.Ossovskıı jáne B.Asafev (ataqty «Baqshasaraı burqaǵy» baletiniń avtory), mýzykalyq ádebıetten – Z.Evald, KSRO halyqtary mýzykasynan – E.Gıppıýs, akýstıkadan – A.Rımskıı-Korsakov. Mýzykalyq ǵylymǵa, onyń ishinde folklorǵa degen Ahmettiń qoshemeti osy kezde týdy. Konservatorııadan basqa, Lenıngradtyń tarıhı-lıngvıstıkalyq ınstıtýtyndaǵy leksııalardy úzbeı tyń­daýshysy bolǵan qulshynysy oǵan KSRO Ǵylym akademııasynyń fono­arhıvin­degi materıaldarmen jumys isteýge jol ashty. Bul jerde folklorlyq mýzykalyq shyǵarmalardy notaǵa dálme-dál túsirý tehnıkasyn jetik meńgerýge qoly jetti. Bes jyldyq konservatorııa kýrsyn tórt jylda úzdik támamdaǵan Ahmetke osy qaladaǵy О́nertaný akade­mııasynyń aspırantýrasyna, onyń mýzyka bólimine joldama berildi. Bul oqý ornynda mýzyka zertteý, jalpy áleýmettik jáne fılosofııalyq-ekonomıkalyq pánderden basqa, nemis, fransýz tilderin qulshynyspen meńgerýi bastalady. Lenıngrad qalasynda oqyp júrgen búkil Ortalyq Azııa keńistiginiń jalǵyz ókili – A.Jubanovtyń endigi armany qazaq jastaryna memleket tarapynan jappaı mýzykalyq bilim berý múmkindigin týǵyzyp, júıeli túrde bul salanyń kásibı mamandaryn daıarlaý edi. Osy maqsatta ol ózindegi ýaqyt zárýligine qaramastan «Mýzyka álippesi» pedagogıkalyq oqý quralyn 1932 jyly jaryqqa shyǵardy. Bul qazaq tilindegi tuńǵysh metodıkalyq kitap boldy. Mine, Ahańnyń 25 jyl bir sátke kidirmeı, tynym tappaǵan eńbek joly osy «Álippeden» bastaldy. HH ǵasyrdyń 60-shy jyldary qazaq kásibı óneri halyqaralyq arenaǵa shyǵyp, úlken abyroı men ataqqa ıe bolsa, sonyń basynda kósemi bolyp kemeńger uıymdastyrýshysy Ahmet Qýanuly Jubanov turǵanyn aýyz toltyra aıtýymyz kerek. Qazaqqa stalındik «jappaı kolhozdastyrý, ındýstrııalandyrý» saıasaty shekten asqan zorlyq-zombylyqpen, buryn-sońdy bolmaǵan qataldyqpen ótkizilgeni barshamyzǵa aıan. Mine, tabı­ǵatynan kóńili móldir, jańalyqqa tez beıimdelgish, aramdyq-qýlyǵy joq sengish halyqqa bul naýqan orasan apat ákeletinine sol kezdegi eliniń sanaýly da sanaly asqaq uldary qarsylyq kórsetip, qasqaıa turyp, ómirlerin qıdy. Qazaqtyń til biliminiń negizin qalaýshy, asa kórnekti túrkitanýshy, fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory, álemniń 16 tilin erkin meńgergen, kóbimiz bile bermeıtin «Qazaq mýzykasynda kúı janrynyń paıda bolýy» ǵylymı-zertteý eńbegin jazǵan, «án», «bı», «baqsy», «jyr», «dombyra», «kúı», «qobyz», «sybyzǵy», «tolǵaý» ataý­­larynyń etımologııasyn ashqan, dás­túrli mýzykamyzdyń tarıhy óziniń qaınar bulaǵyn kóne dáýirden alatynyn dáleldegen qazaqtyń tuńǵysh professory Qudaıbergen Jubanov boldy. Oǵan 38 jasynda «halyq jaýy, japon ımperıalızminiń shpıony» degen aıyp taǵylyp, 1937 jyly 23 jeltoqsanda atý týraly úkimi shyǵarylǵanda, ol sońǵy sózinde qoldan jasalǵan asharshylyq qasiretine qarsylyǵyn ashyna aıtyp, keńes bıliginiń qylmysyn áshkere qyldy. Lenıngrad qalasynda oqyp júrgen Ahmet te Stalınniń Qazaqstanda Golo­she­kın qolymen jasap jatqan jaýyzdyǵyn jaqsy bildi. Sondyqtan, 1933 jyly aqpan aıynda Qazaq ólkelik komıtetiniń oqý-aǵartý halyq komıssary Seıtqalı Meńdeshevtiń Almatyda jarty jyl buryn ashylǵan mýzykalyq teatr tehnıkýmǵa jumysqa shaqyrǵanda birden kelisim bergendegi maqsaty týǵan halqynyń basyna túsken qasiretti óner arqyly jeńildetip, onyń egilip, ezilip ketken eńsesin kóterýge atsalysý edi. Lenıngrad О́nertaný akademııasy oǵan bir jylǵa akademııalyq demalys bergenimen, onyń aqtyq demine sheıingi bar ómiri óziniń týǵan eline eńbek etý ústinde ótti. Ahań Almatyǵa kele mundaǵy bilim berý júıesin jedeldete bıik satyǵa kóterip, durys jolǵa salýǵa kúsh saldy. Tehnıkým dırektory Saǵyr Kamalovpen birlesip Halyq komıssarlary keńesine túbegeıli máseleler kótergen baıandamalyq jazba joldady. Mine, 1933 jyldyń 29 sáýirinde atalǵan laýazymdy bılik organynyń qaýlysy shyǵyp, Qazaqtyń ulttyq mýzykalyq teatr tehnıkýmynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy aıtar­lyqtaı nyǵaıtyldy, shákirtter sany 130-ǵa sheıin jetip, stıpendııa kólemi 150 rýbl kóleminde bekitildi, mýzykalyq-eksperımentaldyq sheberhana, halyq mýzykasyn notaǵa túsirý jáne óńdeý kabıneti ashylyp, ıgilikti sharalardy iske asyrý múmkindigi týdy. Ustazdyq qyzmetke kompozıtorlar Evgenıı Brýsılovskıı, Latıf Hamıdı men Borıs Erzakovıch, mýzykalyq aspaptar jasaý sheberleri Borıs jáne Manýıl Romanenkolar shaqy­ryldy, daryndy halyq talanttary Ámire Qashaýbaev, Manarbek Erjanov, Isa Baı­zaqov, Mahambet Bókeıhanov, Luqpan Muhı­tov, Ǵanbar Medetov oryndaýlaryn­da halyq ánderi men kúıleri notaǵa tú­sirildi. Sol kezdiń mádenıet ómirindegi eleýli oqıǵalardyń biri – mýzykalyq teatr tehnıkýmynda dombyra men qobyz synybynyń ashylýy boldy. Mysaly, buǵan deıin qyzyl belsendilerdiń kózqarasynda dombyra «feodalızmniń ıdeıalyq qarýy», al qobyz «shamanızm apıyny» bolyp, tehnıkým shákirtterine tek eýropalyq mýzykalyq aspaptardy ǵana úıretý máselesi qoıyldy. Biraq óz isine uqypty, ustamyna tastaı berik Ahań osy eki aspapta oınaıtyn 17 oqýshydan ansambl quryp, repertýaryna utymdy da utqyr shyǵarmalar engizip, onyń ónerin Oqý-aǵartý halyq komıssary qyzmetkerleriniń nazaryna usyndy. Osylaı alǵan baǵytynyń durys ekendigine kózderin jetkizdi. Ahańnyń josparynda endigi atqary­latyn jumys – keńeıtilgen halyq aspaptarynan tolyqqandy orkestr qurý edi. 1934 jyldyń maýsym aıynda bul oıy iske asyryldy: atalmysh ujym Búkilqazaqstandyq halyq óneri qaıratkerleri sletinde halyq kúıleri «Keńes», «Qarabas», «Bı kúıi», «Aıjan qyz» jáne halyq ánderi «Balqýraı» men Segiz Seriniń «Qarǵashyn» tuńǵysh ret oryndap, orkestr úniniń qazaq mýzykasyna etene jaqyn ekendigi dáleldendi. Sondyqtan, 1934 jyldyń 25 maýsymy Almaty mýzykalyq-drama tehnıkýmy janynda qurylǵan QazSIK atyndaǵy orkestrdiń murageri, búgingi akademııalyq Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq halyq aspaptary orkestriniń dúnıege kelgen kúni bolyp eseptelinedi. 1935 jyly úkimet qaýlysymen quryl­ǵan Qazaqstandaǵy birinshi konserttik uıym – fılarmonııanyń quramyna Halyq aspaptary orkestri enip, onyń dırektory bolyp A.Q.Jubanov taǵaıyndaldy. Osy jyly halyq orkestri tuńǵysh ret Shymkenttiń qorǵasyn-myrysh zaýytynda, Ashysaı shahterleri, Atyraý munaıshylary, Kaspıı balyqshylary aldynda ónerlerin kórsetip, olardyń rızashylyǵyna bólendi. Qazaq mýzyka óneriniń ǵajaıyp qu­direti tanylǵan sát – 1936 jyldyń mamyr aıynda Máskeý qalasynda ótken Qazaqstan mádenıeti men óneriniń birinshi dekadasy boldy. Munda kompozıtor E.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» pen «Jalbyr» operalary kórsetilip, alǵashqy KSRO halyq artısi ataǵyna ıe bolyp juldyzy jarqyraǵan bulbul Kúlásh apamyz týraly orystyń uly ánshisi Antonına Nejdanovanyń «Chýdo!» sózi osy tusta aıtyldy. Al ekinshi «Chýdo» A.Jubanovtyń basqarýynda, quramynda 40 oryndaý­shysy bar QazSIK atyndaǵy qazaq ha­lyq aspaptary orkestriniń dekadanyń qorytyndy konsertinde óner kórsetýi boldy. Qurmanǵazynyń «Saryarqa», «Adaı», «Serper», «Balbyraýyn», «Kóbik shashqan», Dáýletkereıdiń «Qosalqa» kúı­leri jáne halyq áni «Qyzyl bıdaı» áni (oryndaýshy – Jamal Omarova) shabytty serpinmen shegine jetkizile oryndaldy. Árıne, orkestr mýzykanttarynyń mýzykalyq saýaty bolmaǵandyqtan, týyndylar notasyz oınady. Biraq dırıjer qudiretiniń arqasynda Uly Dalanyń jýsan ısi ańqyǵan arshyn tósi, saǵym qýǵan tulparlar tuıaǵynyń qýatty dúbiri, kún sáýlesin qanatyna ilgen aqqýlar úni... bári-bári qazaq mýzykasynyń jany, tańy, sáni, bolyp Úlken teatr sahnasynan kórinis tapty! Stalınniń ózi qatysqan bul konsert ǵalamat qasiretti basynan keshken qazaq eline rýhanı jelpinis ákeldi. Ahmet Qýanuly bolsa, «Qurmet belgisi» ordenimen jáne «Respýblıkanyń eńbek sińir­gen artısi» qurmetti ataǵymen marapattaldy. Osy jyldyń kúz aıynda onyń «Halyq kompozıtory Qurmanǵazy» atty ǵylymı-zertteý eńbegi jaryq kórdi. Aıta ketý kerek, artynan Qurmanǵazy taqyryby Ahań shyǵarmashylyǵynyń túpqazyǵyna, kúre tamyryna aınalady: uly kompozıtordyń túgel kúıleriniń jeke jınaǵy, ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıyndaǵy túbegeıli ǵylymı monografııasy, 1944 jyly qazaq halyq aspaptary orkestrine jáne 1945 jyly Almaty memlekettik konservatorııasyna Qurmanǵazy esiminiń berilýi, úsh aktili «Qurmanǵazy» operasy (qyzy Ǵazıza Jubanova aıaqtady, lıbrettosy Hamıt Erǵalıevtiki) osyǵan aıǵaq. 1937-1938 jyldary A.Jubanov opera jáne balet teatrynyń dırıjerlyq qyz­metinde bolyp, «Er Tarǵyn», «Qyz Jibek» sııaqty qoıylymdardyń mýzykalyq-kór­kemdik jaǵyna basshylyq etti. Týǵan aǵa­sy Qudaıbergen isti bolyp atylǵannan keıin, Ahańa sol kezdegi teatr basshysy men joǵary basqarý organy tarapynan «halyq jaýynyń inisi» degen aıyp taǵy­lyp, fılarmonııanyń halyq aspaptary orkestriniń kórkemdik jetekshiliginen jáne opera teatryndaǵy dırıjerlyǵynan qýyldy. 1939 jyly Qazaqstan kompozıtor­lar odaǵy quryldy. Bul uıymnyń dúnıege kelýine Muqan Tólebaev, Evgenıı Brýsılovskıı, Latıf Hamıdımen birge Ahmet Qýanulynyń da qosqan úlesi erekshe boldy. Ol ataqty halyq kompo­zıtorlary Estaı Berkimbaev, Kenen Ázirbaev, Manarbek Erjanov syndy HH ǵasyrdyń sal-serilerin odaq músheligine alýdyń qajettiligin tujyrymdy dáleldeý arqasynda bul tulǵalar Kompozıtorlary odaǵynyń tolyqqandy músheleri atandy. Artynan, ótken ǵasyr­dyń 60-80-jyldarynda, bul tamasha dástúr óziniń ádemi jalǵasyn tappady, ıaǵnı halqynyń aıaýly perzentteri Áblahat Espaev, Shámshi Qaldaıaqov, Áset Beıseýovter joǵary mýzykalyq bilimi joq degen syltaýmen bul shyǵarmashylyq uıymnyń músheleri bola almady. Barlyq basshylyq, ustazdyq, ǵylymı qyzmetterinen bosatylǵan Ahmet Qýanuly endigi jerde bar kúshin kompozıtorlyq eńbekke jumsaıdy. Osy tusta kompozıtor qalamynan 50-shaqty ánder, romanstar, «Abaı», «Isataı-Mahambet» sımfonııalyq poemalary, fortepıanoǵa arnalǵan 10 tájik, 8 qazaq bıleri, qobyzǵa, vıolonchelge arnalǵan «Arııa», «Romans», «Kúı», «Kóktem», «Vals» týyndylary, «Amangeldi», «Raıhan» kınofılmderine, «Abaı», «Mahambet-Isataı», «Sary», «Baqyt tańy», «Azat qyz», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» dramalyq spektaklderge jazylǵan mýzykalary birinen soń biri aǵyl-tegil týyndap jatty. Ahmet Jubanovtyń túıdeı qurdasy, áriptesi, Qazaqstannyń halyq artısi, kompozıtor Latıf Hamıdımen birlesip jazǵan 4 aktili «Abaı» operasy ulttyq opera óneriniń klassıkalyq týyndysy. Muhtar Áýezovtiń lıbrettosy boıynsha «Abaı» operasy 1942 jyly bastalyp, 1943 jyly Abaıdyń basty arııasy, Ajar men Aıdardyń dýeti, «Qarlyǵash» hory Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń Ekinshi mýzykalyq dekadasynda kórsetildi. Abaıdyń arııasyn Rıshat Abdýllın, Aıdardy – Ánýárbek Úmbetbaev, Ajardy – Kúlásh Baıseıitova oryndady. Ulttyq mýzyka ónerine úlken bedel ákelgen bul óner dodasy, óziniń maǵynasy jaǵynan Máskeý dekadasynan keıingi aspandy shaqqan naızaǵaıdaı áser etken, dúbirli de kúmbirli ýaqıǵa boldy. Sebebi, qazaq opera óneri О́zbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan respýblıkalarynan áldeqaıda bıik turǵanyn tanytty. Bul kóriniske erekshe shabyttanyp qanattanǵan kompozıtorlar ony 1944 jyldyń qazan aıynda partıtýra kúıinde tolyq bitirip, týyndy osy jyldyń 24 qarashasynda opera jáne balet teatrynyń sahnasyna qoıyldy. Mine, osy kúndi biz kásibı ulttyq operanyń týǵan kúni dep eseptegenimiz abzal bolar. Men qazaq mýzykasynyń klassıgi, kóptegen ólmeıtin týyndylar bergen, baýyrlas tatar halqynyń daryndy ókili Latıf Abdýlhaıuly týraly ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary qazaq radıosyna mýzykalyq habarlar sıklyn daıyndaý ústinde onymen biraz syr alysqanym bar. Sonda Látekeńniń as­qan qarapaıymdylyǵyna, qurdasy, jan dosy Ahańa degen sheksiz adaldyǵyna, asqan mádenıettiligine tánti boldym. «Bu­rynǵy ótken batyrlardyń, bılerdiń, handardyń, ánshi-kúıshi, jyraýlardyń boıyndaǵy asyl qasıetteri bir Ahmet Jubanovtyń boıynan tabylatyn», deýshi edi, jaryqtyq. Ahań arqyly qazaq elin, qazaq jerin, qazaq mýzykasyn janyndaı jaqsy kórip, osy qut mekende óziniń rýhy, murasy máńgi qalatynyn tebirenip tolǵaıtyn. «Abaı» operasynyń sahnadaǵy ómirine 70 jyldan astam ýaqyt ótken eken. Áli kún­ge deıin bul týyndy qanshama tyń­­­­dar­man urpaǵynyń qulaq quryshyn qandyryp, mádenıet-rýhanııat áleminiń asyl dúnıesine aınaldy! Budan keıin de Ahań men Látekeńniń shyǵarmashylyq dostyǵy jalǵasyn tapty, olar 1947 jyly Muhtar Áýezovtiń lıbrettosy boıynsha 4 aktili «Tólegen Toqtarov» operasyn dúnıege keltirdi. 1951 jyly ataqty kompozıtor, óner­­­­­taný ǵylymdarynyń doktory, Qa­zaq KSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń halyq artısi Ahmet Qýan­uly Jubanovtyń basyna taǵy da qara bult úıirilip, taǵy da ózgege jaltaqtap, ózińe shalqaqtaǵan zaman týdy... Munda da ǵasyrlar boıy kóship, óshpegen, naı­zasynyń ushyna jaý mingizgen halyq­tyń tekti urpaǵy Ahmet Jubanov qaıt­pas qaıratymen, jasampaz, eseli de eńseli eńbegimen ǵalamat jeńiske jetti! Onyń «Ǵasyrlar pernesi» (1958 j.), «Qurmanǵazy» (1960 j.), «Muqan Tólebaev» (1962), «Mýzykadaǵy birinshi qadamdar» (1962 j.), «Qazaqtyń halyq aspaptary» (1963 j.), «Zamana bulbuldary» (1963 j.), «Án-kúı sapary» (1976 j.), «О́sken О́ner» (1985 j.) kitaptary osyǵan aıǵaq. Bul irgeli týyndylar ulttyq mýzyka óneriniń altyn shejiresi, baǵa jetpes qasıetti sarqylmas baılyǵy. Qazaq eliniń tóltýma mýzyka mádenıetin saqtap damytýda jemisti de jeńisti eńbek etip abyroıyn asqaqtatqan, sol úshin tar jol, taıǵaq keshken Ahmet Qýanuly Jubanovtyń esimi Máńgilik Elmen birge jasasyp, týǵan halqynyń kóńil tórinde máńgi saqtalary haq. Jolaman TURSYNBAEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor ASTANA