El tynyshtyǵyn qorǵaý jolynda qolyna qarý alyp, maıdanǵa attanǵan jaýyngerlerdiń sonaý surapyl soǵys jyldaryndaǵy erlik isteri men jarqyn beıneleri keıingi urpaqqa óshpes ónege bolyp, sanamyzda máńgilik jańǵyryp tura bermek.
1939 jyly ákem Eskendir Ybyraıuly ásker qataryna alynady. Áskerı mindetin aıaqtaýǵa shaq qalǵanda el basyna kún týyp, áskerden qan maıdanǵa attanady. О́mirde tirek, pana bolar asqar taý ákesi Ybyraı atamyz sol kezdegi solaqaı saıasattyń kesirinen «halyq jaýy» degen jalamen jazyqsyz atylyp, elde ýaıym jegen jesir anasy men ini-qaryndastary qalady.
Soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap ákem 31-shi atqyshtar brıgadasynyń bólimshe komandıri bolady. 31-shi jáne M.Mámetova, Á.Nurshaıyqov quramynda bolǵan 100-shi derbes qazaq atqyshtar brıgadalary Moskvadan Kalının (qazirgi Pskov) oblysyna qarasty Nevel qalasyna deıingi urys dalasyn júrip ótip, 1-shi Brestik Qyzyltýly atqyshtar dıvızııasy bolyp biriktiriledi. Dıvızııa jaýyngerleri Batys, Soltústik-batys Kalının, 2-shi Prıbaltıka, Belarýs, Batys Ýkraına maıdandaryna qatysyp, kóptegen eldi mekender men qalalardy jaýdan azat etedi. Sondaı-aq, Polshany azat etýge qatysyp, Germanııa sheginde fashıst áskerlerin talqandaýda ójettik pen batyldyq tanytady.
31-shi jáne 100-shi atqyshtar brıgadalary jaýyngerleriniń urys dalasyndaǵy eren erlikteri jaıly keıin polk komandıri, soǵys ardageri M.F.Harıtonov óziniń «Dorogı pamıatı» atty estelik kitabynda tolyq baıandaıdy. Bul kitappen tanysa kele, ákemniń kózi tirisinde maıdanda júrip ótken joly jaıly aıtyp otyratyn estelik áńgimeleri birden esime orala ketti.
Sondaı sheshýshi urystardyń biri Nevel qalasyn azat etýdegi urys bolatyn. Nevel fashısterdiń shabýyl operasııasy úshin iri bekinis pýnkti jáne baılanys joldarynyń shuǵyl mańyzdy toraby bolǵan edi. Sondyqtan, fashıst basqynshylary qalany óz qoldarynda ustap turý maqsatymen tereń transheıa qazyp, myqtap bekinip alady. Bul qalany fashıster 1941 jyldyń shilde aıynan bastap 2 jyl 3 aı qorshaýda ustaıdy. 1943 jyldyń 15 qazanynda brıgada komandıri maıor A.Smehov Nevel aýdanyna qarasty Serebrovo derevnıasy túbinde fashısterdiń bekinisine shabýyl jasaý jóninde buıryq alady. Jaýyngerlerdiń qarqyndy shabýyly nátıjesinde dushpan bekingen oryndarynan qýylady. Alaıda, álsiregen jaý áskerlerine muzdaı qarýlanǵan qosymsha kúsh kelip qosylady. Bul brıgada quramynyń dushpanǵa degen óshpendiligin odan saıyn órshite túsi. Nátıjesinde, fashısterge toıtarys berilip, Nevel aýdany tolyǵymen azat etiledi. Keıinnen Joǵarǵy Bas Qolbasshynyń buıryǵymen bul brıgadaǵa 31-shi Nevel atqyshtar brıgadasy qurmetti ataýy beriledi.
Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı Reseı Qorǵanys mınıstrligi uıymdastyrǵan «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy halyq erligi» elektrondy muraǵatynan ákemizdiń eki márte «Erligi úshin» medalimen marapattalý sebebi jaıly tolyq málimetter aldyq. Joǵaryda aıtylǵan sózderim dáleldi bolýy úshin madaqtaý qaǵazynda aıtylǵan jaılardy taratyńqyrap baıandaıyq.
Birinshi marapat qaǵazynda bylaı delinipti: «Sosıalıstik Otan úshin urysta erlik pen batyldyq tanytty. Mysaly, 1943 jyldyń 10 aqpanynda shabýyl kezinde nemis basqynshylarynyń kózin qalaı joıý jóninde jaýyngerlerge úlgi kórsetti. Sarbazdardy sońynan ertip, alda júrdi. Ajaldan qaımyqpady. Joldas E.Ibraevtyń jeke ózi vıntovkadan oq jaýdyryp, 6 nemisti jer jastandyrdy. Jaýyngerler men komandırler arasynda bedelge ıe. «Erligi úshin» medali úkimet nagradasyna laıyq dep tabyldy», deı kele osy 21.02.1943 jylǵy №037 buıryqqa 31-shi atqyshtar brıgadasynyń komandıri polkovnık L.A.Iаkýtov qol qoıypty.
Al ekinshi marapat qaǵazynda 1943 jylǵy 15 qazanda Serebrovo derevnıasy túbinde jaýmen bolǵan urys jaıynda aıtylǵan: «Joldas Eskendir Ibraev qarsylastarǵa qaraı asqan shapshańdyqpen umtylyp, qolma-qol urysta 8 nemis basqynshysyn jaıratty», delingen. Bul joly taǵy da «Erligi úshin» medalimen marapattalypty. Osy oraıdaǵy 31.10.1943 jylǵy №0197 buıryqqa atqyshtar brıgadasynyń komandıri maıor A.B.Smehov qol qoıǵan.
Iá, bul 1418 kúnge sozylǵan soǵystaǵy ákemniń qaǵaz betine túsirilip tirkelgen eki kúndik qana erligi bolsa, al alasapyran kezeńde oq pen ottyń ortasynda júrip, urys dalasyndaǵy talaı bozdaqtyń jasaǵan kózsiz tirligine tek maıdan dalasy ǵana kýá.
Soǵysta eki ret aıaq-qoldan aýyr jaraly bolyp, gospıtalda uzaq emdelip kelgen ákem: «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi», – degen osy shyǵar. Qanshama zamandastarym qyrshynynan qıylyp, osyndaı beıbit ómirdi kórmeı ketti ǵoı», – dep erekshe tebirenispen aıtýshy edi.
Ákemiz soǵystaǵy erligi úshin II dárejeli Otan soǵysy ordeni, eki márte «Erligi úshin» medali, «Germanııany jeńgeni úshin» jáne taǵy da basqa halyq sharýashylyǵyn kóterýdegi adal eńbegi úshin «Tutyný kooperasııasynyń úzdigi» tósbelgisimen marapattaldy.
«Áke kórgen oq jonar» demekshi, bul erliktiń bastaýy áride desem artyq bolmas. О́ıtkeni, ákemizdiń ákesi Ybyraı atamyz tóńirekke tanymal molla, qasıetti adam bolǵan. О́kinishke qaraı, 1937 jylǵy stalındik repressııanyń qurbany bolyp, atý jazasyna kesiledi. Muraǵatta saqtalǵan qujattarda dindi nasıhattaýshy molda, halyqqa alashordashylardyń pikirin, býrjýazııa ókili alashordashy Maǵjan Jumabaevtyń ultshyldyq baǵyttaǵy shyǵarmalaryn nasıhattaǵany úshin atý jazasyna kesilsin degen sol kezdegi úshtiktiń shyǵarǵan qorytyndy úkimi saqtalǵan.
Ýaqyt óte kele, naqaqtan-naqaq, jazyqsyz ketken atamyzdyń aqtalýyn kútken áke armany aqtalyp, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Petropavl qalasynda ornatylǵan saıası qýǵyn-súrgin jáne totalıtarızm qurbandaryn eske alý eskertkish taqtasyna aty oıylyp jazyldy. «Beldeskenniń belin syndyr, tireskenniń tizesin búktir», – dep batyr babamyz Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, mine, tiresken soǵysqumar jaýdyń tizesin búktirip, asqaq armanymyz – Uly Jeńiske qol jetkizgenimizge de 71 jyl tolyp otyr. Bizdiń ákelerimiz jeńisterine senimdi ystyq júrekteri men qaırat kúshteriniń arqasynda ejelden erkindik ańsaǵan halqymyzdyń órshil rýhyn, qaıtpas qaısarlyǵyn, batyrlyǵyn álemge pash etti. Osynaý Uly meıram qarsańynda, otty jyldarda janqııarlyq erliktiń jarqyn úlgisin kórsetip, urpaǵyna beıbit ómir syılaǵan jan ákemizge ıman baılyǵyn bersin dep rýhyna taǵzym etemiz.
Gúlmaıra ESKENDIRQYZY
KО́KShETAÝ