Nysana – beıbit damý men ilgerileý

AQSh-tyń astanasy – Va­shıngton qalasynda ótken Iаd­rolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt aıasynda Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi ja­rııalanǵany belgili. Meniń kózqarasymsha, bul – memleket qaıratkeriniń óte tereń­nen oılastyrylǵan, jan-jaq­­­­ty aıǵaqtar keltirilgen baǵ­darlamalyq qujaty. Onda shırek ǵasyr ýaqyttan beri antı­­­­ıadrolyq bastamamen kórinip kele jatqan saıasatkerdiń dáıekti de maqsatty jáne tabandy eńbegi aıqyn kórinedi. Iаdrolyq qaterdiń sıpatyn óz eliniń tájirıbesinde naqty sezingen Nursultan Ábishuly kezinde óte kúrdeli sheshim: Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly sheshim qabyldaǵan edi. Bul sheshimniń sol shaqta álemniń jetekshi ıadrolyq derjavalaryn ıadrolyq synaqtar júrgizýge moratorıı jarııalaýǵa ıtermelegeni de umytyla qoıǵan joq. Endi, mine, manıfeste 2016 jyly BUU-nyń basshylyǵymen Qazaqstanda joǵary deńgeıde halyqaralyq konferensııa ótkizý usynylady. Onda HHI ǵasyrda soǵys ataýly men janjaldardyń aldyn alý maqsatynda halyqaralyq qu­qyqtyń qaǵıdattaryn qýattaý qajettigi atap kórsetiledi. Shyn máninde, búginde qaterli qarýdyń terrorshylardyń qo­lyna túsý yqtımaldyǵy óte zor. Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti atap kórsetip otyrǵandaı, «las bombanyń» lańkesterge qoljetimdi bolýy ýaqyttyń ǵana enshisindegi jaıt sekildi. Son­dyqtan, oǵan jol bermeýdiń qam-qareketterin qazirden bas­tap qolǵa almasaq, erteń kesh bolatyny aıtpasa da túsinikti. Bul azdaı, budan da keń aýqymdy qater – kıberqylmys paıda boldy. Munyń da qylmys­kerlerdiń qolynda tıimdi qarýǵa aınalýy ábden múmkin. Osy sebepti, jańa soǵystarǵa jol berýge múldem bolmaıdy. 2013 jyldyń sáýirin­de Tom polıtehnıkalyq ýnı­ver­­­­­sıteti fızıka-tehnıkalyq ınstıtýtynyń ınnovasııalyq bilim berý ortalyǵynyń bazasynda búkil álemnen kelgen ıadrolyq fızıka salasynyń mamandary Atom energııasy jónin­degi halyq­aralyq agenttiktiń (MAGATE) baǵ­darlamasy bo­ıynsha oqytyldy. Atalǵan ýnı­versıtettiń tańdalýy tipten de tegin emes. Bul joǵary oqý or­nynyń ıadrolyq fızıka salasynda aıtarlyqtaı tabystary bar. Bul qatarda ıadrolyq jáne radıoaktıvti materıaldardy esepke alý men baqylaý jáne taratpaý sekildi mańyzdy baǵyttar boıynsha aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizilip ke­ledi. Sóıtip, atalǵan basqosý Re­seıdiń ıadrolyq jáne radıo­ak­tıvti tehnologııalardy búkil dúnıejúzi boıynsha beıbit maqsatta paıdalanýdyń qaýipsiz rejimin qurý isine qosqan naqty úlesi bolyp tabyldy. Bul baǵytta bizdiń stra­te­­gııalyq áriptesterimiz kim­der degende, aldymen aıtarymyz – «Rosatom» memlekettik korporasııasy, MAGATE, «Qazatomónerkásip» Ulttyq atom kompanııasy (Qazaqstan). Jaqynda men akademık, Qa­raǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Arys­tan Ǵazalıevten osy jyldyń naý­ryz aıynda atalǵan joǵary oqý ornynda tanymal aqyn, qo­ǵam qaıratkeri Oljas Sú­leı­menovtiń qatysýymen «Beı­bitshilik estafetasy – jas­tar­ǵa!» degen taqyryppen ótken jastardyń respýblıkalyq antııadrolyq forýmynyń materıaldaryn aldym. Sharaǵa Qazaqstannyń birqatar JOO-larynan ondaǵan myń stýdent atsalysypty. Forýmnyń materıaldary qarýsyzdaný, ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik sekildi búgingi kúnniń ózekti máselelerine arnalǵany qýantty. Jáne bir atap kórsetetin jaıt, osynyń ózi qazaqstandyq stýdentterdiń Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıalaryn qoldaıtyndarynyń jarqyn kórinisi bolyp tabylady. Sóz retinde Qaraǵandy mem­­­­­­le­kettik tehnıkalyq ýnı­versıtetiniń Tom polıteh­nıka­lyq ýnıversıtetimen ejelden beri áriptestik qarym-qatynasta ekenin aıta ketsem deımin. Eki joǵary oqý orny akademııalyq almasýlar jáne birlesken ǵy­ly­mı jobalar boıynsha tyǵyz yntymaqtasyp keledi. QarMTÝ-diń ǵalymdary men stýdentteri TPÝ-diń ǵylymı konferensııalaryna qatyssa, osyndaı tabys­pen keri úderis te únemi júrip keledi. Osylaısha, ózara oı-pa­ıymdar men ıdeıalar almasý jandy jalǵasý ústinde. Qazirgi kezde 2000-nan astam qazaqstandyq stýdentter, ma­gıstranttar men aspırant­tar TPÝ-de oqıdy. Taǵy da qaı­talap aıtsam, bolashaq maman­dar­dyń, ǵalymdar men óz eli patrıottarynyń Qazaqstan Pre­zıdentiniń beıbit bastamalaryn tolyqtaı qoldaıtyny qýantady. Andreı TRÝBISYN, Tom polıtehnıkalyq ýnıversıteti strategııalyq áriptestikti damytý ınstıtýtynyń dırektory  Reseı Federasııasy