Syr tunǵan Syrymbettiń salasynda

Aýylyń qonǵan Syrymbet salasyna,

Ǵashyq boldym aqsuńqar balasyna.

Darıǵa, qaırylmadyń, qalqa bala,

Júrektiń endi em joq qoı jarasyna...

Aqan seri

Syrymbet! Syrǵaly sulýdyń syrminez suńǵatty sı­patyndaı, uly aqyn Maǵjannyń muńmen ádiptelip, ádemi órnek tapqan talantty jyrlaryndaı, bir kezderi aspan júzin aralap ketip, kópke deıin jerge qonbaı qalyqtaǵan ór minezdi minsiz tektiligimen tánti eter Aqan seriniń ǵajap ánderindeı ásem Syrymbet qoı bul óńir. Kezinde Syrymbet óristi ónerdiń Arqa alabyndaǵy shyn mánisindegi altyn dińgegi bolǵandyǵyn tap búgingi Syrymbettiń jadaý da jutań, jupyny qalpyn kórip oty­ryp orny tolmas ókinishpen eske alýǵa týra ke­ledi. Kemeńger Shoqannyń adal dosy bolǵan G.N.Potanın: «Ý hana Valı bylı dve zımovkı – odna na hanskom ozere, na vostoke ot Kokchetava, drýgaıa na Syrymbete. Potomkı ot pervoı jeny Ablaıa Saıman jıvýt ı teper tam (t.e. na Borovom). Detı Aıganym (mladsheı jeny hana Va­lı) na Syrymbete», – dep jazǵandyǵyn eskersek, ataq-dańqy ózimen birge ketip, dańqynan daqpyrty basymdyqqa aınala bastaǵan Býrabaı baýraıyndaǵy Abylaı ordasynyń basynan aýǵan baq-talaıy Syrymbet salasyndaǵy Aıǵanym ordasyna kelip az-kem aıaldaǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Bala Shoqannyń topshysy bekip, qanat sermer qııasynyń bıikteı túsýine, arman­dy ańsarynyń qazaqtyń qazynaly topyraǵynan tepsine samǵaı kóterilip, álem hıkmetterine oı salýyna jol ashýy, sóz joq, osy Sy­rymbet, tamyljyǵan Qum­dykól mańy bol­ǵandyǵy daýsyz. Dálirek aıtyp, oıymyzdy odan árige sala sóılesek, ájesi Aıǵanym tóńireginen tabylǵan jáne san túrli tabıǵı ónerleriniń balaq baýyn aǵytýǵa mol múm­kindik alǵan nebir ónerpaz ókilderiniń bolǵandyǵy bala Shoqannyń zerdeli zerek sezimin erte eseıtkendigin moıyndaý kerek bolady. Týǵan jurtynyń aǵyl-tegil, asta-tók aýyz ádebıeti úlgileriniń káýsárli tumasynan molynan simirgen Shoqan úshin bul taǵylym dalalyqtar akademııasyn támamdaǵannan bir mysqal kem bolmaǵandyǵy aqıqat edi. Syrymbettegi «Han ordasy» atanǵan Aıǵanym mekenine kósh-kerýeni úzilmeı kelip, toqaılasyp jatatyn nebir dúldúl jyraýlar men sheshender, tolǵaýy toqsan aqyndar men bal barmaqty kúıshiler shoǵyry Shoqannyń balań ǵumyryna shyraıly shapaǵat nuryn sebezgilete tókken qaıtalanbas qubylysqa aınalyp edi. Ájesi Aıǵanymnyń orys mádenıeti men turmys-tirligin jatsynbaı óz janyna jaqyn tutýy, orys patshasynan alǵan qaltqysyz qamqorlyǵy bala Shoqanǵa oń áser etpeı qalǵan joq. Sol Shoqannyń shyn mánisindegi ulyq tutar ulaǵatty ortasy Syrymbettegi ekinshi «Han ordasy» bolsa, onyń bastaýynda kózi ashyq, kókiregi dańǵyl Aıǵanym ájesi turǵandyǵyn esh­kim joqqa shyǵarmaq emes. Sol aıaýly áje qazaq jurtynan shyq­qan nebir ónerpazdarǵa ordasynyń esi­gin aı­qara ashyp qoıdy. Bala Sho­qan kezinde Kúrleýit Qypshaq Jamanqul jyr­laǵan «Edige» jyryn tyńdap, atyǵaı Arystanbaı Tobylbaıulynyń jyrlaýynda «Er Qosaı» men «Er Kóksheni» tyńdady. Zerek kóńildi bala Shoqan týǵan jurtynyń jazý-syzýdy bilmese de aýyzdan aýyzǵa jalǵasyp kele jatqan jyr-dastan, hıssa-jyr úlgilerin sanasyna sińire bildi. Ol jaı ǵana qulaq tigýmen shektelgen joq. О́zi tyńdaǵan týyndylardy aq qaǵazdyń betine tógiltip túsirgen tuńǵysh qazaq ǵalymy boldy. Máselen, Shóshe Qarjaýbaıulynan estigen «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jy­ry­­nyń eń kórkem de úzdik nusqasyn qa­ǵazǵa túsirip aldy. Qarakesek Janaq Sa­ǵyn­dyqulynan el shejireleri men aýyz ádebıetiniń eskilikti úlgilerin tyńdap, qa­nyǵyp ósti. Ákesiniń aǵasy Hanqojanyń qara qobyzdan zarlata tókken neler bir kúılerdiń botadaı bozdaýyn tyńdady. Týǵan halqynyń osynshalyqty sarqylyp bitpes ulan-ǵaıyr jyr men sazdy mura­larynan qaıtalanbas ǵajap syrlardy sanasyna sińirdi. О́z quralyptastary, asqaq áýendi Birjan sal ánderin, tereń sezim­niń seldetken kózindeı qotarylǵan Aqan seri áýezderin, ashy da ashýly Jaıaý Musa tebirenisterin tereń tolqynys ústinde tyńdaýshy edi. «Jeti jurttyń tilin bil, jeti ónerdiń syryn bil» degen qazaqı qaǵıdattyń so­ńynan shyraq alyp túse qalsaq taǵy da bala Shoqan, dana Shoqannyń nurly sıpaty aldymyzdy orap shyǵa keledi. Týǵan halqynyń tolaıym bolmys-bitimin tolyq tanyp, bilýdi kóksegen Shoqan óner men ómirge, el men jerge, ýaqyt pen tylsym keńistikke degen óz kózqarasyn bildirip, «Halyqtyń rýhy degenimiz – onyń aqyl-oı álemindegi jetistigi» degen tekti tujyrym jasaıdy. Al, ol tujyrymnyń astarynda tereń aqyl tolǵap, kemeldi oı ıesi ataný kerektigi degen kesek paıym jatqan joq pa. Tap osy parasatty paıym táýelsiz eli­mizdiń tap búgingi qajetsinýine tolyq jaýap berer asa qundy, ári qundylyǵyn esh ýaqytta da joımaıtyn pikir desek, asyra aıtqandyq bolmasa kerek. Syrymbet dáýiri kezinde jasóspirim Shoqan shyǵys ádebıetiniń nusqalaryn úırenýge ári ıgerýge erekshe yqylasty boldy. Bolashaq ǵalym arab, shaǵataı tilderin de jete meńgerip aldy. Onysyn zertteý eńbekterinde erkin qoldanysqa qosyp, ǵylymı aınalymǵa erkin engizip otyrǵandyǵy dálel. Kezinde kórnekti ǵalym N.M.Iаdrınsev: «Shoqan shyǵysqa tán ushqyr qııaldy ári aqynjandy adam edi. Ol arab óleńderin qatty unatatyn ári ol ustazy Kostyleskıımen birge sol óleń­derge rahattanyp, tamsanyp otyratyn» dep jazdy. Jolymyz túse qalsa qaıta qalpyna kel­­tirilgen Aıǵanym qonysynyń qolatty qoınaýyna jıi aıaq basyp, uly Shoqan da myna soqpaqpen Syrymbet bıigine san ret kóterilip, anaý qoıtastyń ústinde otyryp, aq qaǵazǵa ájesiniń qonysyn órnektep salǵan edi-aý deıtin bir ǵajap tebireniske toly kúıikti sezimge bólenetinimiz bar. Shoqan kásibı sheber sýretshi bolmasa da kóz aldynan ótkergen nysandy týra sol qal­pynda túsire alatyn, bolashaq topograf ǵalymnyń alǵashqy sátti qadamdaryn ańdaýǵa, ańǵarýǵa ábden bolady. Oǵan dá­leldikke artynda qalǵan muralary tolyq aıǵaq bolmaq. Máselen, «Syrymbettegi Aıǵanym me­ken­-jaıy» sýretiniń nusqasy arqyly búgingi hanshanyń qaıta qalpyna keltiril­gen qonysy dálel. Munda turǵyn úı, medrese, meshit, qora-qopsylar asa dáldikpen óz oryndaryn tapsa, muny da bala Shoqannyń syzbalarynyń arqasy deýimiz kerek. Budan basqa, Shoqannyń «Meken-jaıdyń shyǵysynan qaraǵandaǵy kórinisi», «Sy­rym­bet aýylynda chınovnıkti qar­sy alý», «Hanshanyń eski úıiniń sıpa­ty», sondaı-aq, «Syrymbet taýy», «Sy­rym­bet taýy men onyń tóńireginiń she­­ma­lyq kartasy», «Syrymbet taýy tóńi­regin­degi qazaqtardyń qystaýlary men jaı­laý­larynyń shemalyq kartasy» degen topo­grafııalyq jumystaryn bilemiz. Shoqan ómiriniń ozyq bilgiri Álkeı Marǵulan: «Syrymbet taýynyń basyn­daǵy bıik jartas el aýzynda kóp aıtylady. Shoqan sol tóńirektegi taý kórinisteri men ormandardyń, óziniń týǵan aýylynyń sýretterin, ádette, osy jartastyń ústinde otyryp beıneleıdi eken. Syrymbette bolǵan kezderinde ol týǵan jeriniń tabıǵat sáýletin: taý tóskeılerin qaptaı ósken qaraǵaıly ormandar men shoq-shoq qaıyń aǵashtaryn, aınadaı jarqyraǵan ǵajaıyp sulý kól aıdyndaryn qyzyqtaǵan» dep eske alady. Shoqan esimin Syrymbet salasymen oraı­las sóz etsek, bir-birinen áste bólip qaras­tyrýdyń múmkin emestigin ańǵaramyz. О́ıtkeni, Syrymbet salasynda ótken Shoqan ákesi Shyńǵys, ájesi Aıǵanym, naǵashysy Musa, kókesi Hanqoja, orys zııalylary men qazaq jurtynyń aqyn-jyrshysy, ánshi-kúıshisi, ańyzshy-er­tegi­shisi, qobyzshy-sybyzǵyshysy Sho­qan oı-qııalynyń kemel­denýine zor áser etti. Á.Marǵulannyń sózi­­­men aıt­­­­saq: «sana-sezimi erte oıanyp, oı-piki­rin úl­ken­dershe tujyrymdaıtyn» deńgeıge jetken. Syrymbet kezeńinde Shoqan qa­zaq halqynyń mádenıeti men tarıhy, onyń ishinde turmysy men salty, ádeti men ǵurpy, óneri men óleń-jy­ry tóńireginen ýnıversıtettik bilim jı­naq­taı alǵandyǵyn basymyraq aıtýǵa haqylymyz. Salasyna syr tunǵan Syrymbettiń toqsan taraýly tarıhynan áste bólip alýǵa kelmeıtin Shoqan Ýálıhanovtan keıingi tulǵa ol, sóz joq, Aqan seri. Osy oraıda bir kórgende kózge pás, qorashtaý kóriner Syrymbet shoqysynyń ataq-dańqyn álemge jaıyp, eńsesin eseleı bıiktetip áketken uly qubylys «Syrymbet» áni edi. Tap osy tusta osynaý ǵajap ánniń sózin kúni búginge deıin burmalap aıtýshylyqty eske sala ketýdi jón sanaımyn. Ermek Serkebaevtan bastap «Aýylym qonǵan Syrymbet» dep shyrqaıtyndyǵy esh jasyryn emes. Alaıda, án ıesi Aqan seri Syrymbet salasyna qonystanbaǵan, onyń aýyly, ıaǵnı ákesi Qoramsanyń qo­nysy Qoskól ekendigi barshaǵa aıan. Al, Syrymbet Aıǵanym hansha qonys tepken, onyń urpaqtary Ábden, Mámke, Shepe(k), Hanqoja, Áljan esimdi alty ul, Raqııa, Nurılá atty eki qyzy Syrym­bet tóńiregin ıelengen. Sondaı-aq, basqa da tóreler osy mekendi qonys etken. Sol tórelerdiń biri Jaqyp bolsa, onyń Aqan seri ǵashyq bolǵany Jamal esimdi qyzy edi ǵoı. Endeshe, Aqannyń aýyly Syrymbette otyrǵan súıgenine arnap «aýylym qonǵan» emes, «aýylyń qonǵan Syrymbet» dep án salýy zańdylyq emes pe eken. Árıne, durysy osy ǵoı. Qyzdyń aýylyn ózine telip aýylym deýge Aqan, sóz bilse, bara qoımaıdy. Biz bul oń pikirimizdi uly Maǵjan Ju­mabaevtyń «Aqan seri» atty tarıhı zertteý ǵylymı eńbegin oqyǵanda kózimizdi to­lyq jetkizdik. О́ıtkeni, Maǵjan da «Aýy­lyń qonǵan Syrymbet» dep jazyp, bizdiń dálelimizdi dáıektendirip shegeleı túsedi. Hosh. Sonymen Aqan seri qojym Tináli qajynyń qyzy Urqııamen kóńil qosyp, shańyraq kótergenimen alǵan jary uzaq jasaı almaı ómirden ozdy, qam kóńil Aqan jas arý Jamalǵa nazar qulatty. О́zinen kóp kishi bolsa da seri kóńil sezimdi bılep, et júregin jetekke alyp ketti. Aqan ǵashyq boldy. Qyzdardy men ne qylam, qylam-sylam? Qalaısha ǵashyq otqa sabyr qylam? Jańartqan ómirimdi qalqa bala, Basy – jum, ortasy – mım, aıaǵy – lám, – dep jurtqa jumbaqtaı jarııa etedi. Zerek­tigi elden erek Aqan súıgen Jamaly­nyń esimin arab ǵarpynyń zańyna la­ıyq­tap: «jum», «mım», «lám» dep tus­pal­daıdy. Saýat­ty qa­zaq onyń Jamal ekendigin bi­ledi, qarań­ǵylary Aqannyń munysy nesi eken dep ańtarylady. Keıin Jamal uzatylyp ketkende de tereń kúńireniske túsken seri «Syrym­bet» ánin shyǵarady. Saýmalkól, Qoskól, Syrymbet salasy ǵashyqtyqtyń muń-za­­ryna oranǵan osy bir ǵajap ándi shyr­qaıdy. Teńin tappaǵan sandaǵan ǵashyq egiledi, shal-kempirler joǵalǵan jastyǵyn ańsap kúńirenedi. Uly Maǵjan osy bir án kúıigin bylaısha tógilte jyrlaıdy: «Jerdiń júzindegi muń, adam balasynyń barlyq zary sol «Syrym­betke» jınalǵandaı. Jamal uza­­­tylatyn kúnderde Aqan kúndiz-túni kúńirenip «Sy­rym­­betin» shyrqaıdy da júredi. Aqan tún­derde «Syrymbetti» shyrqaǵanda kim ǵana jylamaǵan, qa­lyń qaraýyl jylaǵan. Jas pen kári jyla­ǵan, ásirese, názik jandy jas Jamal jy­laǵan...». Aýlyń qonǵan Syrymbet salasyna, Ǵashyq boldym aqsuńqar balasyna. A-a-a-aý sáýlem. Qaryndas-aý, endi esen bol... Bıdaıyqqa laıyq qalqa bala, Bóktergige qor bolyp barasyń da... Aýylyń qonǵan Syrymbet salasyna, Ǵashyq boldym aqsuńqar balasyna. Darıǵa, qaırylmadyń, qalqa bala, Júrektiń endi em joq qoı jarasyna... Altyn qaıyq jarasar kúımesimen, Nazym tartpas bulbul qus súımesimen. Qoskól jaqqa tanysa kıip barǵan Beshpentińdi ber, qalqa, túımesimen. A-a-a-aı... sáýlem. Qaryndas-aý, endi esen bol... «Syrymbet taýy – Jamaldyń ákesi Júsip tóreniń qonysy. Aqannyń Jamalǵa ǵashyq­tyǵyn júırik júrektiń sońǵy soǵylýy, «Syrymbetti» Aqan jyr­la­rynyń eń sońǵy sulý jyry deýge bolady. Jamal uzatylǵan soń Aqan tuńǵıyq qaıǵysyn qushaqtap, qalyń eldiń ishinde jalǵyz qalady. Aqannyń munan sońǵy ómiri syrttan gúlsiz, únsiz, jyrsyz, túrsiz ómirge aınalady. Burynǵy jat minez­deri, tipti jat, uǵymsyz túrge kiredi. Biraq, darıǵa, júırik júrektiń qaıǵysymen jylynyp, sóngenin, tereń jannyń oımen ýlanyp ólgenin kim uqqan?!». Uly Maǵjan uly Aqan aǵasynyń bar qaı­ǵy-nalasyn osylaısha qabyldap, osylaısha oı túıindeıdi. Bizdińshe, bul uly Aqan aǵanyń qasi­retin qabyldaı bilgen Maǵjannyń ózi de zar shekken uly ómirimen astasyp, shen­desip jatqan shermende zar sıpatyndaı emes dep kim aıta alar. Árıne, solaı! Biz qos tulǵa – Shoqan men Aqannyń Syrymbetke tikeleı qatysyn janamalap bolsa da aıtýǵa talaptandyq. Árıne, bul talpynysymyzdan ańyzdy Syrym­bettiń asqaq tulǵasy tanyldy ma, joq pa. Ol arasy óz tóreligińde, aǵaıyn. Bizdiń aıtpaǵymyz – qazaqtyń qaı je­rinde de tap osyndaı aty ańyzǵa aı­nalǵan eldi mekender, sol eldi mekender ómirge ákelgen eń­seli tulǵalardyń barlyǵy. Sony búgingi bilmekke qushtar urpaq tanyp, bilse deý ǵoı. Kezinde Syrymbet aýylynda aq már­már­den soqqan 300 oryndyq Mádenıet saraıy bar edi. Qazir sonyń shań basqan jurty ǵana jatyr. Jekeshelendirýdiń jeligine er­gen­der tas-talqan etti. Uly Shoqannyń es­kert­­kish bel­gisi ǵana sol jurtta jetimsirep tur. Aqannyń Qoskóli jańa jobadaǵy sáý­letti úılermen jasanyp, orta mektep, má­denıet sa­raıy boı kóterip edi sol Qoskól de azyp-tozyp, tonalyp jatyr. Obal-aq! Aıaýly ar­hı­tek­tor dosymyz Tó­legen Dosmaǵambetov soqqan eskertkish kesheni ol tur Aqan serisin joqtap. Eki eldi mekende de ıe joq. Ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip jatyr. Ejelden óz qundylyqtaryna qunsyz qazaq jurty osy tusta da berekesizdigin tanytyp aldy. Tek kúıki turmystan kúıi ketken Syrymbet taýy tur tulsyz tulpardaı bir oqshaý qalypta. Aqannyń «Syrymbeti» oqta-tekte shyr­­qalady. Onda da sózi burmalanyp...  Tólegen QAJYBAI, jazýshy KО́KShETAÝ